દરેક વાનગીમાં ભૂલો કાઢતી સાસુ સામે વહુએ અચાનક એવો નિર્ણય લીધો કે રસોડામાં સોપો પડી ગયો...
કઢીની તપેલીમાંથી ચમચો બહાર કાઢીને હજુ તો સીમાએ વાટકીમાં બે ટીપાં ચાખ્યા જ હતા, ત્યાં પાછળથી લીલાબેનનો પરિચિત અવાજ રસોડાના ઉંબરે અથડાયો.
"મીઠું ઓછું રાખ્યું છે ને? અને રાઈનો વઘાર બરાબર તતડવા દીધો હતો કે ઉતાવળમાં સીધી છાશ રેડી દીધી? લાવ, મને ચમચો આપ, હું જોઈ લઉં."
સીમાએ કશું બોલ્યા વગર ચમચો સાસુના હાથમાં આપી દીધો. લીલાબેને કઢી સહેજ જીભ પર મૂકી, મોં થોડું મચકોડ્યું અને બોલ્યાં, "મેં કહ્યું હતું ને! આદુ-મરચાંની પેસ્ટ હજુ સહેજ ચડવી જોઈતી હતી. તારા પિયરમાં કદાચ આવી મોળી કઢી ચાલતી હશે, પણ અમારા ઘરમાં સહેજ ખાટી-મીઠી અને તીખી કઢી જ ગળે ઉતરે. ચાલ, બે લીંબુ નીચોવી દે અને એક ચમચી ગોળ નાખી દે."
સીમા ચૂપચાપ ઊભી રહી. તેણે હાથ જોડીને કે માથું હલાવીને કોઈ દલીલ ન કરી. પાંચ વર્ષથી આ ઘરમાં આ જ નિયમ ચાલતો હતો. વઘાર કેવો મૂકવો, રોટલી પર ઘી કેટલું ચોપડવું, સંભારામાં હળદર કેટલી નાખવી, અને દાળ કેટલી વાર ઉકાળવી, દરેક વાનગી પર લીલાબેનનું આખરી પ્રમાણપત્ર લેવું ફરજિયાત હતું.
શરૂઆતમાં સીમા પ્રેમથી પૂછતી, "મમ્મીજી, ચાખી જુઓ ને, બરાબર છે?" પછી ધીમે ધીમે એ પૂછવું તેની મજબૂરી બની ગયું, અને હવે એ લીલાબેનની રોજની આદત બની ગઈ હતી. રસોઈ ગમે તેટલી સારી બની હોય, લીલાબેન એકાદ ખૂંપી કાઢ્યા વગર ક્યારેય થાળી પરથી ઊભા ન થતાં.
સાંજે ડાઇનિંગ ટેબલ પર સીમાનો પતિ મનોજ જમવા બેઠો. તેણે કઢીનો પહેલો ઘૂંટડો ભર્યો અને બોલ્યો, "વાહ, આજે તો કઢી એકદમ સરસ બની છે."
તરત જ લીલાબેને પાણીનો ગ્લાસ ભરતાં કહ્યું, "એ તો મેં છેલ્લી ઘડીએ બે લીંબુ અને ગોળ નંખાવ્યા એટલે સ્વાદ બેઠો, બાકી તારી વહુએ તો સાવ પાણી જેવી છાશ ઉકાળીને મૂકી દીધી હતી. હું રસોડામાં ઊભી ન રહું તો આ ઘરના ટેસ્ટનું શું થાય એ જ મને સમજાતું નથી."
મનોજે સીમા સામે જોયું. સીમાના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો. તે માત્ર રોટલી પીરસીને અંદર જતી રહી.
આવું ફક્ત કઢી પૂરતું સીમિત નહોતું. રવિવારે બનતા દાળ-ઢોકળી હોય, તહેવારની લાપસી હોય, કે સાદી ખીચડી હોય, લીલાબેનની નજર હંમેશાં સીમાની ભૂલો શોધવા માટે જ ફરતી રહેતી. ઘરના સસરા હસમુખભાઈ ક્યારેક ધીમેથી કહેતા પણ ખરા, "લીલા, હવે વહુને પાંચ વર્ષ થયા. એ સરસ જ રાંધે છે, તું હવે રસોડાની ચિંતા છોડ." પણ લીલાબેન તરત જવાબ આપી દેતાં, "તમને પુરુષોને સ્વાદમાં શું ખબર પડે? રસોઈ એ કળા છે, ગમે તેમ વઘાર મારી દેવાથી રસોઈ નથી બનતી."
બદલાવ એક સામાન્ય મંગળવારે આવ્યો.
તે દિવસે લીલાબેન સવારે મંદિરે દર્શન કરવા ગયા હતા અને ત્યાંથી પોતાની બહેનપણીના ઘેર બેસવા રોકાઈ ગયા. ઘેર આવતાં તેમને બપોરના બાર વાગી ગયા. ઘરમાં પ્રવેશતાં જ તેમને રસોડામાંથી મસાલાની સુગંધ આવી. સીમા રસોઈ લગભગ પૂરી કરી ચૂકી હતી. ટેબલ પર ગરમ રોટલીનો ડબ્બો મુકાઈ ગયો હતો, રીંગણ-બટાકાનું રસાવાળું શાક તૈયાર હતું અને ભાત કૂકરમાં થઈ ગયો હતો.
લીલાબેન સીધા હાથ-પગ ધોઈને રસોડામાં પહોંચ્યા. તેમનો હાથ અનાયાસે જ શાકની તપેલીના ઢાંકણા તરફ લંબાયો. તેમણે ઢાંકણું સહેજ ઊંચું કર્યું અને પૂછ્યું, "શાકમાં ધાણાજીરું છેલ્લે નાખ્યું કે તેલમાં જ બાળી નાખ્યું? લાવ વાટકી, હું ચાખી જોઉં."
સીમાએ પ્લેટફોર્મ લૂછતાં લૂછતાં બહુ સહજતાથી કહ્યું, "મમ્મીજી, ચાખવાની જરૂર નથી. શાક બની ગયું છે અને મેં ટેબલ પર મૂકી દીધું છે."
લીલાબેનનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. તેમણે ચમચી પાછી મૂકી દીધી. સીમાએ તેમની સામે જોયું પણ નહીં અને ન તો વાટકી આગળ ધરી. તેણે ગેસ સાફ કર્યો, કૂકર બાજુ પર મૂક્યું અને રસોડામાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
લીલાબેનને આ વર્તન સહેજ ખટક્યું, પણ તેમને થયું કે કદાચ ઉતાવળ હશે.
સાંજે જ્યારે દાળ બની, ત્યારે પણ લીલાબેન રસોડાના દરવાજે આવીને ઊભા રહ્યા. સામાન્ય રીતે સીમા ચમચીમાં દાળ લઈને કહેતી, "મમ્મીજી, જરા જોઈ લો ને, ખટાશ બરાબર છે?" પણ તે દિવસે સીમાએ ચૂપચાપ દાળને ઉતારી, ઢાંકીને ડાઇનિંગ ટેબલ પર મૂકી દીધી. લીલાબેન સામે જ ઊભા હતા, છતાં સીમાએ તેમની સલાહ કે મંજૂરી માંગી નહીં.
બીજા દિવસે સવારે નાસ્તામાં પૌંઆ બન્યા. ત્રીજા દિવસે બપોરે ભરેલા ભીંડાનું શાક બન્યું. ચોથા દિવસે સાંજે પુલાવ બન્યો.
ચાર દિવસ વીતી ગયા. સીમા પોતાના સમયે રસોડામાં આવતી, એકાગ્રતાથી રસોઈ બનાવતી, બધું વ્યવસ્થિત ઢાંકીને ટેબલ પર પીરસી દેતી અને પોતાના કામમાં લાગી જતી. એ ચાર દિવસમાં તેણે એક પણ વાર સાસુને એવું ન પૂછ્યું, "મમ્મીજી, આમાં શું નાખું? મમ્મીજી, આ ચાખી જુઓ ને? મમ્મીજી, આ બરાબર બન્યું છે?"
શરૂઆતમાં લીલાબેનને લાગ્યું કે વહુ અભિમાનમાં આવી ગઈ છે. પણ જેમ જેમ દિવસો વીતતા ગયા, તેમ તેમ લીલાબેનને ઘરમાં એક અજીબ ખાલીપો લાગવા માંડ્યો.
જે રસોડામાં તેમનો હુકમ ચાલતો હતો, જે રસોઈ પર તેમની આંગળીઓનો દોરીસંચાર હતો, ત્યાં હવે તેમની હાજરીની કોઈ જરૂર જ નહોતી રહી. સીમા ન તો ગુસ્સો કરતી હતી, ન મોં ચડાવતી હતી, ન સામો જવાબ આપતી હતી. તે માત્ર શાંત થઈ ગઈ હતી. તેણે સલાહ માંગવાનું જ બંધ કરી દીધું હતું.
એક સાંજે હસમુખભાઈ જમતાં જમતાં બોલ્યા, "વાહ સીમા, આજે તુવેરની દાળ બહુ સ્વાદિષ્ટ બની છે. એકદમ સુરતી સ્વાદ આવ્યો છે."
મનોજે પણ બે વાટકી દાળ પીતાં કહ્યું, "સાચી વાત છે પપ્પા, છેલ્લા ત્રણ-ચાર દિવસથી રસોઈમાં એક અલગ જ નિખાર દેખાય છે."
ટેબલ પર બેઠેલા લીલાબેનના ગળા નીચેથી કોળિયો માંડ ઉતર્યો. તેમણે દાળ સામે જોયું. દાળ ખરેખર ઉત્તમ બની હતી. તેમાં કોઈ ખામી નહોતી. પણ સૌથી મોટી વાત એ હતી કે એ દાળમાં લીલાબેનનો એક પણ સુધારો નહોતો.
જમીને બધા ઊભા થયા. સીમા વાસણ એકઠા કરતી હતી. હસમુખભાઈ અને મનોજ હોલમાં બેસીને સમાચાર જોવા લાગ્યા.
લીલાબેન રસોડામાં ગયા. સીમા સિંક પાસે ઊભી રહીને પ્લેટો સાફ કરી રહી હતી. લીલાબેન થોડી વાર તેની પીઠ પાછળ ઊભા રહ્યા. તેમના મનમાં અનેક વિચારો ઘૂમરાતા હતા. આખરે તેમનાથી રહેવાયું નહીં.
"સીમા," લીલાબેને અવાજ આપ્યો.
સીમાએ પાછળ ફરીને જોયું, "જી મમ્મીજી, કંઈ જોઈતું હતું? દૂધ ગરમ કરી આપું?"
લીલાબેને ઊંડો શ્વાસ લીધો અને સીધા મુદ્દા પર આવ્યા, "છેલ્લા પાંચ-છ દિવસથી તું રસોઈ બનાવતી વખતે મને કશું પૂછતી કેમ નથી? પહેલાં તો તું દરેક વસ્તુ ચાખવા આપતી હતી. હવે તને મારી સલાહ લેવામાં નાનપ લાગે છે? તને એમ થઈ ગયું છે કે તારા જેવી રસોઈ કોઈને નથી આવડતી?"
સીમાએ હાથ લૂછ્યા. તેના ચહેરા પર કોઈ ગુસ્સો કે કડવાશ નહોતી, માત્ર એક થાકેલી શાંતિ હતી. તેણે સાસુની આંખોમાં સીધું જોયું અને બહુ ધીમા, આદરભર્યા પણ મક્કમ અવાજે કહ્યું,
"મમ્મીજી, નાનપની કોઈ વાત જ નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાં જ્યારે હું આ ઘરમાં આવી ત્યારે મને તમારા હાથના સ્વાદની ખબર નહોતી. હું તમને રોજ પૂછતી કારણ કે મારે શીખવું હતું, મારે તમારા મન મુજબનું બનાવવું હતું. પણ પછી મને સમજાયું કે હું ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરું, તમારી ચમચી મારી વાનગીમાં માત્ર ભૂલ શોધવા માટે જ પડતી હતી."
લીલાબેન સ્તબ્ધ થઈને સાંભળતા રહ્યા.
સીમા આગળ બોલી, "તમે ક્યારેય એવું ન વિચાર્યું કે રોજ સવારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું આખું મન પરોવીને રસોઈ બનાવે અને દર વખતે તેને એવું સાંભળવા મળે કે તને નથી આવડતું, તો એના મન પર શું વીતતું હશે? તમે મારી રસોઈ સુધારતા નહોતા મમ્મીજી, તમે ધીમે ધીમે મારો આત્મવિશ્વાસ તોડી રહ્યા હતા. એટલે મેં નક્કી કર્યું કે હવે હું તમને ક્યારેય પૂછીશ નહીં. જો રસોઈ ખરાબ બનશે તો પરિવાર નહીં જમે, એ મારી ભૂલ હશે. પણ રોજ રોજ કોઈની સામે પોતાના જ કામ માટે પરીક્ષા આપવાનું મારાથી હવે સહન નહોતું થતું."
સીમાએ આટલું કહીને પાણીનો ગ્લાસ ભર્યો અને રસોડાની બહાર નીકળી ગઈ.
લીલાબેન રસોડાના પ્લેટફોર્મનો ટેકો લઈને ઊભા રહી ગયા. તેમના કાનમાં સીમાના શબ્દો પડઘાઈ રહ્યા હતા, 'તમે મારી રસોઈ સુધારતા નહોતા, મારો આત્મવિશ્વાસ તોડી રહ્યા હતા.'
તેમણે પાછળ વળીને આખા પાંચ વર્ષનો વિચાર કર્યો. શું ખરેખર ક્યારેય એવું બન્યું હતું કે સીમાએ બનાવેલી રસોઈના તેમણે વખાણ કર્યા હોય? ના. જ્યારે પણ રસોઈ સારી બની હોય ત્યારે તેઓ જશ પોતે લઈ લેતાં કે 'મેં મસાલો નંખાવ્યો એટલે સારી બની.' અને જો સહેજ પણ મીઠું-મરચું આઘુંપાછું થાય તો આખા ટેબલ સામે સીમાના પિયરના સંસ્કાર સુધી વાત પહોંચી જતી.
પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવાની લ્હાયમાં તેઓ એ ભૂલી ગયા હતા કે સામે ઊભેલી દીકરી કોઈ નોકર નહોતી, પણ ઘરની વહુ હતી જેને પોતાના કામ માટે બે મીઠા બોલની આશા હતી. જ્યારે વહુએ સામો ઝઘડો કરવાને બદલે માત્ર સવાલ પૂછવાનું બંધ કરી દીધું, ત્યારે સમજાયું કે મૌન કેટલું ભારે હોઈ શકે છે.
બીજા દિવસે રવિવાર હતો.
બપોરે સીમા ઊંધિયું બનાવવાની તૈયારી કરી રહી હતી. શિયાળાની ઋતુ હતી એટલે શાકભાજી સમારીને તપેલામાં ગોઠવ્યાં હતાં. સીમા મસાલો તૈયાર કરી રહી હતી.
પાછળ પગલાંનો અવાજ થયો. સીમાએ જોયું તો લીલાબેન રસોડામાં આવ્યા હતા. સીમા હંમેશ મુજબ શાંત રહીને પોતાના કામમાં પરોવાયેલી રહી. તેણે કશું પૂછ્યું નહીં.
લીલાબેન ચૂપચાપ આવીને સીમાની બાજુમાં ઊભા રહ્યા. તેમણે પ્લેટફોર્મ પર પડેલી મેથીની ભાજીની મુઠિયાં બનાવવાની થાળી પોતાની તરફ ખેંચી.
"લાવ, મુઠિયાં હું વાળી આપું. તેં એકલીએ આટલા બધા શાકભાજી સમાર્યા છે, તારા હાથ દુખી ગયા હશે," લીલાબેને ધીમેથી કહ્યું.
સીમાએ આશ્ચર્યથી સાસુ સામે જોયું.
લીલાબેને મુઠિયું વાળતાં વાળતાં નીચી નજરે કહ્યું, "અને હા સીમા, તેં જે મસાલો બનાવ્યો છે એની સુગંધ આખા ઘરમાં ફેલાઈ ગઈ છે. એમાં કશું ઉમેરવાની જરૂર નથી. તું જે બનાવે છે એ હંમેશાં સરસ જ હોય છે, બસ મારી આંખો પર સાસુપણાનો પડદો હતો એટલે મને દેખાતું નહોતું."
સીમાના હાથ મસાલાના વાસણ પર જ અટકી ગયા. પાંચ વર્ષમાં પહેલીવાર સાસુના મુખેથી પોતાના કામની સાચી કદર સાંભળીને તેની આંખોના ખૂણા ભીના થઈ ગયા. તેણે કંઈ લાંબી વાત ન કરી, ફક્ત એક નાનું સ્મિત આપ્યું.
તે દિવસે ડાઇનિંગ ટેબલ પર ઊંધિયું મુકાયું ત્યારે કોઈએ કોઈને પૂછ્યું નહીં કે મીઠું કેવું છે. કારણ કે તે દિવસે રસોઈમાં મસાલા કરતાં વધારે એકબીજાના આદરનો સ્વાદ ભળેલો હતો.