પરિવાર માટે જિંદગી ઘસી નાખનારા પિતા રોજ રાત્રે એકલા જમવા કેમ બેસતા હતા, રહસ્ય ખૂલતાં જ આખો પરિવાર ધ્રૂજી ઊઠ્યો...
રસોડાના પ્લેટફોર્મ પર પડેલી સ્ટીલની થાળી પર હાથ મૂકતાં જ રમણિકભાઈને સમજાયું કે રોટલી સાવ ઠરી ગઈ હતી. શાકની વાટકી પર ઘીનો પાતળો થર જામી ગયો હતો.
તેમણે ધીમેથી કૂકરનું ઢાંકણ ખોલ્યું. અંદર ફક્ત એક ચમચો ખીચડી તળિયે ચોંટેલી પડી હતી. ઘડિયાળમાં જોયું તો રાતના પોણા દસ વાગ્યા હતા.
હોલમાંથી ટીવીનો અવાજ આવી રહ્યો હતો. રમણિકભાઈ થાળી હાથમાં લઈને ડાઇનિંગ ટેબલ તરફ ગયા. ટેબલ પર અડધો ગ્લાસ પાણી અને વપરાયેલા નેપકિન રઝળતા હતા. તેમણે ખુરશી ખેંચીને બેસવા જતાં જોયું તો દીકરો કેયુર હાથમાં ફોન પકડીને સોફા પર લંબાવીને પડ્યો હતો.
"પપ્પા, તમે જમી લો ને? અમે તો નવ વાગ્યે જ પતાવી લીધું. આજે ઓફિસમાં બહુ કામ હતું એટલે ભૂખ કકડીને લાગી હતી," કેયુરે સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવ્યા વગર જ કહી દીધું.
રમણિકભાઈએ થાળી સામે જોયું. મોંમાંથી ફક્ત એટલું જ નીકળ્યું, "સારું કર્યું બેટા. ભૂખ્યા ન રહેવાય."
રસોડામાંથી પત્ની મીનાક્ષી બહાર આવી. હાથ લૂછતાં લૂછતાં તેણે કહ્યું, "તમારો કોઈ નિયમ જ નથી રહ્યો. ક્યારેક આઠ વાગ્યે આવો તો ક્યારેક દસ વાગ્યે. રોજ રોજ કોઈ કેટલો સમય ભૂખ્યું બેસી રહે? હવે વહુ પણ નોકરી કરે છે. એને સવારે વહેલા જવાનું હોય. અમે બધા સાથે જમી લઈએ તો તમને શું તકલીફ છે?"
"મને કોઈ તકલીફ નથી મીનાક્ષી. હું ક્યાં ના પાડું છું?" રમણિકભાઈએ અવાજ એકદમ ધીમો રાખ્યો.
પણ અંદરથી કશુંક તૂટી રહ્યું હતું. આ એ જ ઘર હતું જ્યાં પાંચ વર્ષ પહેલાં સુધી રમણિકભાઈ પગ ન મૂકે ત્યાં સુધી ઘરમાં કોઈ પાણીનો ઘૂંટડો પણ નહોતું પીતું. પિતાના સ્કૂટરનો અવાજ સાંભળીને કેયુર દોડીને દરવાજો ખોલતો. મીનાક્ષી ગરમ ફુલ્કા રોટલી ઉતારતી અને વહુ પાયલ પ્રેમથી પીરસતી. ટેબલ પર આખો દિવસ બનેલી વાતો થતી, હાસ્ય ગૂંજતું.
હવે એ ટેબલ પર ફક્ત એક જ થાળી રહેતી. રમણિકભાઈની.
બીજા દિવસે રમણિકભાઈ જાણીજોઈને સવા આઠ વાગ્યે ઘેર આવી ગયા. તેમને થયું કે કદાચ ગઈકાલે મોડું થયું હતું એટલે આવું બન્યું. દરવાજો ખોલીને અંદર ગયા તો ડાઇનિંગ ટેબલ ખાલી હતું. પણ રસોડામાંથી વાસણ ગોઠવાવાનો અવાજ આવતો હતો.
"આજે વહેલા આવી ગયા?" પાયલે રસોડામાંથી બહાર આવતાં પૂછ્યું.
"હા, આજે દુકાને કામ થોડું વહેલું પતી ગયું. બધા જમવા બેસી ગયા?"
"અરેરે, આજે કેયુરને કોઈ ફ્રેન્ડના ત્યાં જમવાનું હતું અને મમ્મીને માથું દુખતું હતું એટલે અમે પોણા આઠ વાગ્યે જ ખીચડી-કઢી ખાઈ લીધા. તમારું શાક મેં માઇક્રોવેવમાં ઢાંકીને રાખ્યું છે. તમે ગરમ કરીને લઈ લેજો ને?" પાયલે બહુ સહજતાથી કહ્યું અને પોતાના બેડરૂમ તરફ ચાલી ગઈ.
રમણિકભાઈ સૂનમૂન ઊભા રહ્યા. ભૂખ પેટમાં હતી, પણ ગળામાંથી કોળિયો ઉતરે તેમ નહોતો. તેમણે ફ્રિજમાંથી શાક કાઢ્યું નહીં. રસોડાના ટેબલના એક ખૂણે ઊભા રહીને તેમણે સાદી રોટલીના બે ટુકડા અથાણાં સાથે ચાવી લીધા. પાણી પીધું અને પોતાના રૂમમાં ચાલ્યા ગયા.
આ સિલસિલો અઠવાડિયાંઓ સુધી ચાલ્યો. ધીમે ધીમે રમણિકભાઈએ પૂછવાનું પણ બંધ કરી દીધું કે 'કોઈ જમ્યું કે બાકી છે?'
તેઓ રાત્રે નવ કે સવા નવે ઘેર આવતા. કોઈ તેમને આવકારવા ઊભું ન થતું. ટીવી પર સિરિયલ ચાલતી હોય કે કેયુરનું લેપટોપ ચાલુ હોય. રમણિકભાઈ ચૂપચાપ રસોડામાં જતા. ત્યાં ઢાંકેલી થાળી ઉપાડતા અને ડાઇનિંગ ટેબલ પર બેસવાને બદલે રસોડામાં પડેલા નાના પ્લાસ્ટિકના સ્ટૂલ પર બેસીને એકલા જમી લેતા.
ઘરમાં બધાને આ વ્યવસ્થા ખૂબ અનુકૂળ લાગવા માંડી હતી. કોઈને કોઈની રાહ જોવાની ઝંઝટ નહીં. કોઈને કોઈના મોડા આવવાની ચિંતા નહીં.
એક શનિવારે રાત્રે ભારે વરસાદ શરૂ થયો. રમણિકભાઈની કાપડની દુકાનનું શટર બંધ કરતાં કરતાં સાડા નવ થઈ ગયા. વરસાદ એટલો મુશળધાર હતો કે રસ્તા પર પાણી ભરાઈ ગયા હતા. તેમનું જૂનું સ્કૂટર અધવચ્ચે બંધ પડી ગયું.
રમણિકભાઈ સ્કૂટર દોરીને માંડ માંડ ઘેર પહોંચ્યા. આખું શરીર ભીંજાયેલું હતું, પગ કાદવવાળા હતા. ઘડિયાળમાં રાતના સાડા દસ વાગી ગયા હતા.
તેમણે ધીમેથી ડોરબેલ વગાડી. બે મિનિટ પછી કેયુરે અકળાઈને દરવાજો ખોલ્યો. "પપ્પા, આટલો બધો વરસાદ છે તો ફોન તો કરવો જોઈએ ને? અમે તો ક્યારના જમીને સૂવાની તૈયારી કરતા હતા."
"ફોનની બેટરી પતી ગઈ હતી બેટા," રમણિકભાઈએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.
મીનાક્ષી બેડરૂમમાંથી બહાર આવી. "હવે આ સમયે રસોડું સાફ થઈ ગયું છે. ગેસ પણ લૂછી નાખ્યો છે. રોટલી પતી ગઈ છે, ફક્ત બપોરના વધેલા ભાત પડ્યા છે. એ ગરમ કરીને ખાઈ લો. હું હવે ફરીથી ગેસ નથી સળગાવવાની."
રમણિકભાઈએ ભીના કપડે મીનાક્ષી સામે જોયું. પછી કેયુર સામે જોયું, જે ઘડિયાળમાં જોઈને બગાસું ખાઈ રહ્યો હતો.
તેમણે કોઈ દલીલ ન કરી. ટુવાલથી માથું લૂછ્યું, કપડાં બદલ્યા અને રસોડામાં ગયા. ફ્રિજમાંથી ઠંડા ભાતની વાટકી કાઢી. ચમચી લીધી અને રસોડાના એ જ જૂના સ્ટૂલ પર બેસી ગયા. ભાત સાવ ઠંડો અને સૂકો હતો. પહેલો કોળિયો મોંમાં મૂક્યો ત્યારે ગળામાં ડૂમો ભરાઈ આવ્યો. આંખમાંથી એક આંસુ ટપકીને ભાતની વાટકીમાં પડ્યું.
તેમણે વાટકી ટેબલ પર મૂકી દીધી. હાથ ધોઈ લીધા અને રૂમમાં આવીને લાઈટ બંધ કરી દીધી.
બીજા દિવસે રવિવાર હતો. રવિવારે બપોરે સામાન્ય રીતે આખો પરિવાર સાથે જમતો.
બપોરે દોઢ વાગ્યે મીનાક્ષીએ ડાઇનિંગ ટેબલ પર દાળ, ભાત, શાક અને ગરમ પૂરી ગોઠવી. પાયલ ચમચીઓ મૂકતી હતી અને કેયુર પાણીના જગ ભરતો હતો.
"પપ્પા ક્યાં છે? એમને બોલાવી લો," કેયુરે કહ્યું.
પાયલ રમણિકભાઈના રૂમ પાસે ગઈ. દરવાજો સહેજ ખુલ્લો હતો. રમણિકભાઈ ખાટલા પર બેસીને ચશ્મા ચડાવીને ડાયરીમાં કંઈક લખી રહ્યા હતા.
"પપ્પા, જમવા ચાલો. ગરમ પૂરી ઉતરી ગઈ છે," પાયલે બહારથી જ બૂમ પાડી.
રમણિકભાઈએ ધીમેથી નજર ઊંચી કરી. ચહેરા પર કોઈ ગુસ્સો નહોતો, કોઈ ફરિયાદ નહોતી. એકદમ શાંત અવાજે તેમણે કહ્યું, "તમે લોકો જમી લો વહુ. મારે હજુ ભૂખ નથી."
"પણ દોઢ વાગી ગયો છે પપ્પા. પછી બધું ઠરી જશે," પાયલે આગ્રહ કર્યો.
"કંઈ વાંધો નહીં. ઠંડું ખાવાની મને હવે ટેવ પડી ગઈ છે. તમે લોકો પતાવી લો. હું પછી મારી મેળે લઈ લઈશ."
પાયલ થોડી અટવાઈ ગઈ. તેણે ડાઇનિંગ ટેબલ પર આવીને સાસુને કહ્યું, "મમ્મી, પપ્પા કહે છે કે તમે જમી લો, એ પછી ખાશે."
મીનાક્ષી થોડી અકળાઈ, "આ વળી નવો ઢોંગ શરૂ કર્યો છે. જ્યારે બધા સાથે બેસતા હોય ત્યારે એમણે અલગ જ રહેવું હોય છે. ચાલ કેયુર, આપણે બેસી જઈએ."
ત્રણેય જણા જમવા બેઠા. પણ પહેલીવાર ટેબલ પર અજીબ શાંતિ હતી. કોઈ વાત નહોતું કરતું. કેયુરે પૂરીનો ટુકડો તોડ્યો, પણ તેનું ધ્યાન વારેઘડીએ પપ્પાના બંધ રૂમ તરફ જતું હતું. ગઈકાલે રાત્રે પપ્પાના ભીંજાયેલા કપડાં અને પલળેલો ચહેરો તેની આંખ સામે તરવરી રહ્યો હતો.
જમી રહ્યા પછી મીનાક્ષી વાસણ ઉપાડવા ગઈ. કેયુર હાથ ધોઈને સીધો પપ્પાના રૂમમાં ગયો.
રમણિકભાઈ ખાટલા પર સૂતા હતા. તેમની ડાયરી બાજુના ટેબલ પર ખુલ્લી પડી હતી. કેયુરની નજર અનાયાસે એ ડાયરીના પાના પર પડી.
પાના પર કોઈ હિસાબ નહોતો લખ્યો. ફક્ત થોડી લીટીઓ લખેલી હતી:
'જ્યારે ઘરમાં નાના હતા ત્યારે બાપુજી કહેતા કે જે ઘરમાં સાંજનું ખાણું બધા સાથે બેસીને ન ખાય, એ ઘર ધીમે ધીમે ધર્મશાળા બની જાય છે. હું ત્રીસ વર્ષ સુધી દોડતો રહ્યો જેથી સાંજે મારા પરિવારના ભાણામાં ગરમ રોટલી પીરસી શકું. પણ આજે મને સમજાયું કે થાળીમાં રોટલી ગરમ હોવા કરતાં, પીરસનારાના મનમાં તમારા માટે જગ્યા હોવી વધુ જરૂરી છે. એકલા જમવામાં અન્ન તો પેટમાં જાય છે, પણ જીવ તૃપ્ત નથી થતો. હવે મને કોઈની રાહ જોવડાવવી ગમતી નથી, અને કોઈ મારી રાહ જુએ એવી અપેક્ષા રાખવી પણ મેં છોડી દીધી છે.'
આ શબ્દો વાંચતાં જ કેયુરના હાથ ધ્રૂજી ગયા. તેને યાદ આવ્યું કે છેલ્લા છ મહિનામાં એક પણ સાંજ એવી નહોતી જ્યારે તેણે પપ્પા માટે અડધો કલાક રાહ જોઈ હોય. ઓફિસમાં મિત્રો સાથે ચા પીતાં કે ફોન પર રીલ્સ જોતાં કલાકો નીકળી જતા, પણ બાપ માટે પંદર મિનિટ નહોતી મળતી. બાપ આખો દિવસ જે પરિવાર માટે તૂટતો રહ્યો, એ જ પરિવાર પાસે રાત્રે એમના માટે દસ મિનિટ નહોતી.
કેયુરે પાછળ જોયું. મીનાક્ષી પાણીની બોટલ મૂકવા રૂમમાં આવી હતી. કેયુરે કશું બોલ્યા વગર ડાયરી મમ્મીના હાથમાં પકડાવી દીધી.
મીનાક્ષીએ ચશ્મા સરખા કરીને એ પાનું વાંચ્યું. જેમ જેમ તે આગળ વાંચતી ગઈ, તેમ તેમ તેનો ચહેરો ફિક્કો પડતો ગયો. તેના હાથમાંથી ડાયરી ટેબલ પર પડી ગઈ. તેણે ખાટલા પર સૂતેલા પોતાના પતિ સામે જોયું, જેના વાળ સફેદ થઈ ગયા હતા અને ચહેરા પર વર્ષોની એકલતાની કરચલીઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.
મીનાક્ષી ચૂપચાપ બહાર નીકળી ગઈ.
સાંજે સાડા આઠ વાગ્યા.
રમણિકભાઈ રૂમમાંથી બહાર આવ્યા. હંમેશ મુજબ તેમણે રસોડા તરફ જોયું નહીં. તેઓ સીધા બહાર જવા માટે ચાવી શોધવા લાગ્યા.
"ક્યાં જાઓ છો?" મીનાક્ષીનો અવાજ પાછળથી આવ્યો.
રમણિકભાઈ અટક્યા. "થોડો આંટો મારવા જાઉં છું. તમે લોકો જમી લેજો. મારી ચિંતા ન કરતાં."
"કોઈ ક્યાંય નથી જવાનું," કેયુર હોલમાંથી ઊભો થયો. તેણે પપ્પાનો હાથ પકડી લીધો. "આજે કોઈ જમ્યું નથી પપ્પા. ડાઇનિંગ ટેબલ પર જુઓ."
રમણિકભાઈએ ટેબલ તરફ જોયું. ટેબલ પર ચાર થાળીઓ ગોઠવેલી હતી. કોઈ થાળી ઢાંકેલી નહોતી. પાયલ ગરમ રોટલીનો ડબ્બો લઈને બહાર આવી રહી હતી. મીનાક્ષી દાળની તપેલી લઈને ઊભી હતી.
"તમે નવ વાગ્યે આવો કે અગિયાર વાગ્યે, હવે આ ઘરમાં કોઈ તમારા વગર નહીં જમે," કેયુરનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો હતો. "અમને માફ કરી દો પપ્પા. અમે સુવિધાના ચક્કરમાં સંસ્કાર ભૂલી ગયા હતા. તમે એકલા નથી જમતા, અમે તમને એકલા પાડી દીધા હતા."
મીનાક્ષી આગળ આવી અને રમણિકભાઈની સામે જોઈને નીચું જોઈ ગઈ. "મને ક્ષમા કરજો. ઘર સાચવવાની લ્હાયમાં હું એ ભૂલી ગઈ કે ઘર માણસોથી સચવાય છે, નિયમોથી નહીં. તમારી થાળી હવે ક્યારેય ઠંડી નહીં થાય."
રમણિકભાઈ કશું બોલી ન શક્યા. તેમણે ટેબલ તરફ જોયું. વર્ષો પછી પહેલીવાર ચારેય ખુરશીઓ એકસાથે ખેંચાઈ હતી.
જ્યારે રમણિકભાઈ પોતાની મુખ્ય ખુરશી પર બેઠા અને મીનાક્ષીએ તેમની થાળીમાં પહેલી ગરમ ફુલ્કા રોટલી મૂકી, ત્યારે તે રોટલીની વરાળ સાથે રમણિકભાઈની છાતીમાં જામી ગયેલો વર્ષોનો બરફ ઓગળી રહ્યો હતો.