દસ રૂપિયા માટે લારીવાળાનું બજાર વચ્ચે અપમાન કરનાર અમીર ગ્રાહકના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ, પાછળ જઈને જોયું ત્યારે...

સાંજના છ વાગ્યે શહેરના જૂના મુખ્ય બજારમાં લોકોની ભારે ભીડ અને વાહનોનો ઘોંઘાટ ચારેય તરફ ગુંજી રહ્યો હતો.

તહેવારના દિવસો નજીક હોવાથી રસ્તાની બંને બાજુ નાના મોટા વેપારીઓ અને પાથરણાવાળાઓ પોતાના સામાન સાથે ગોઠવાઈ ગયા હતા.

તે સમયે એક ચમકતી કાળી મોંઘી આયાતી ગાડી બજારના પાથરણાંની બિલકુલ અડીને જોરદાર હોર્ન વગાડતી આવીને ઊભી રહી.

ગાડીમાંથી શહેરના જાણીતા બિલ્ડર અને ધનવાન વેપારી દીપક પોતાની પત્ની રશ્મિ સાથે કિંમતી કપડાંમાં વટભેર બહાર નીકળ્યા.

દીપકના ગળામાં સોનાની જાડી ચેઈન ચમકતી હતી અને હાથની આંગળીઓમાં હીરાજડિત મોંઘી વીંટીઓ શોભતી હતી.

આજે તેમના નવા આલીશાન બંગલામાં સત્યનારાયણ ભગવાનની મોટી પૂજા હોવાથી તેઓ પૂજાનો પરંપરાગત સામાન ખરીદવા આવ્યા હતા.

રશ્મિએ રસ્તાના છેડે ધૂળિયા ફૂટપાથ પર બેઠેલા એક વૃદ્ધ ફેરિયાના પાથરણા તરફ આંગળી ચીંધી.

ત્યાં ફાટેલું સફેદ ધોતિયું અને બંડી પહેરેલા સિત્તેર વર્ષના વૃદ્ધ શંકરભાઈ જમીન પર કંતાન પાથરીને બેઠા હતા.

શંકરભાઈ પોતાની સામે માટીના સુંદર કોડિયાં, કાચી માટીના કલાત્મક દીવા અને અગરબત્તીઓ વેચવા માટે ગોઠવી રહ્યા હતા.

શંકરભાઈના ચહેરા પર ગરીબી, ભૂખ અને આકરી મજૂરીની કરચલીઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, છતાં તેમની આંખોમાં અનોખી સાદગી હતી.

તેમના હાથ માટીના કામથી ખરબચડા થઈ ગયા હતા અને આંગળીઓ પર ચીરા પડેલા હતા.

દીપક પોતાના મોંઘા ચામડાના બૂટનો અવાજ કરતાં આગળ વધ્યો અને પાથરણામાંથી પૂજા માટેના બે મોટા માટીના દીવા ઉપાડ્યા.

'એ ડોસા, આ બે દીવા અને અગરબત્તીના કેટલા પૈસા થાય?' દીપકે અત્યંત તોછડાઈથી હુકમભર્યા અવાજે પૂછ્યું.

શંકરભાઈએ બંને હાથ જોડીને અત્યંત નમ્રતાથી માથું નમાવ્યું.

'બાબુ, બંને મોટા દીવાના ચાલીસ રૂપિયા અને આ સુગંધી અગરબત્તીના દસ રૂપિયા, કુલ પચાસ રૂપિયા આપો.' શંકરભાઈએ ધીમેથી કહ્યું.

આ સાંભળતાં જ દીપકના ચહેરા પર અહંકાર અને અણગમો છવાઈ ગયો.

તેણે પોતાના મોંઘા ચામડાના પાકીટમાંથી ચાલીસ રૂપિયા કાઢીને શંકરભાઈના હાથમાં પકડાવી દીધા.

'ચાલીસ રૂપિયાથી એક રૂપિયો પણ વધારે નહીં મળે, આ માટીના વાસણોના વળી આટલા બધા પૈસા હોતા હશે!' દીપકે રોફ જમાવતાં કહ્યું.

શંકરભાઈએ હાથ જોડીને કરગરીને કહ્યું, 'સાહેબ, ચાકડા પર આખો દિવસ આકરી મહેનત કરીને આ દીવા બનાવ્યા છે.'

'તેને પકવવા માટે લાકડાં અને સૂકા છાણાં પણ મોંઘા ભાવે ખરીદવા પડે છે સાહેબ.'

'આખા દિવસની મજૂરી પછી મને માંડ દસ રૂપિયા બચે છે સાહેબ, કૃપા કરીને મને પૂરા પચાસ રૂપિયા આપો.'

'મારે આજે ઘરમાં આ દસ રૂપિયાની બહુ મોટી જરૂર છે સાહેબ.' શંકરભાઈની આંખોમાં આજીજી હતી.

પરંતુ દીપકનું કઠોર હૃદય જરાય ન પીગળ્યું અને તેણે શંકરભાઈની લાચારીની મજાક ઉડાવવાનું શરૂ કર્યું.

'તમારા જેવા ભિખારીઓ દસ રૂપિયા માટે આખી જિંદગી રસ્તા પર હાથ ફેલાવીને ગ્રાહકોને છેતરતા હોય છે!' દીપકે આખા બજાર વચ્ચે બૂમ પાડી.

આજુબાજુના દુકાનદારો, રાહદારીઓ અને અન્ય ગ્રાહકો સ્તબ્ધ થઈને આ તમાશો જોવા માટે ભેગા થઈ ગયા.

રશ્મિએ પણ મોં મચકોડીને કહ્યું, 'આવા લોકોને મોં ન લગાડાય, ચાલો હવે ગાડીમાં બેસો.'

પરંતુ દીપકને પોતાની સંપત્તિ અને વગનું આખા બજાર સામે પ્રદર્શન કરવાનો વિકૃત આનંદ આવી રહ્યો હતો.

તેણે પોતાના ખિસ્સામાંથી દસ રૂપિયાની એક જૂની, કરચલીવાળી ગંદી નોટ બહાર કાઢી.

તેણે તે નોટ શંકરભાઈના હાથમાં આપવાને બદલે રસ્તાની બાજુમાં ગટરમાં વહેતા કાળા કાદવમાં જોરથી ફેંકી દીધી.

'લે ભિખારી, તારે દસ રૂપિયા વગર મરી જવું હોય તો ગટરમાંથી ઉપાડી લે!' દીપકે અટ્ટહાસ્ય કરતાં આખા બજારમાં ગર્જના કરી.

આ અમાનવીય વર્તન જોઈને આજુબાજુના લોકોના શ્વાસ થંભી ગયા, પણ કોઈ મોટા શેઠ સામે બોલવાની હિંમત ન કરી શક્યું.

આ ઘોર અપમાનથી શંકરભાઈની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈ ગયા અને તેમનું ઘરડું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું.

તેમનું આત્મસન્માન ઘવાયું હતું, પરંતુ તેમના ચહેરા પર દીપક પ્રત્યે કોઈ ક્રોધ કે બદલાની ભાવના નહોતી.

તે વૃદ્ધ બાપે કંપતા હાથે ગટરમાં હાથ નાખ્યો અને કાદવમાંથી તે ભીંજાયેલી નોટ બહાર કાઢી.

શંકરભાઈએ પોતાના પીવાના પાણીના જૂના કૂંજામાંથી થોડું ચોખ્ખું પાણી રેડીને તે નોટ પરથી કાદવ ધોઈ નાખ્યો.

તેમણે તે ભીની નોટને લક્ષ્મીજીનું સ્વરૂપ માનીને અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાના કપાળે અને બંને આંખોએ લગાવી.

પછી તેમણે તે નોટને છાતીના ખિસ્સામાં સંભાળીને મૂકી દીધી.

દીપક આ જોઈને ગર્વથી હસ્યો અને પત્નીને કહ્યું, 'જોયું, આવા ભિખારીઓ દસ રૂપિયા માટે કાદવમાં પણ આળોટી જાય છે!'

દીપક પોતાની ગાડી તરફ વળ્યો, પણ તેના અંતરમનમાં એક વિચિત્ર બેચેની અને અજાણ્યું કુતૂહલ જાગ્યું.

તેણે વિચાર્યું કે આ ડોસો આટલું અપમાન સહન કરીને પણ આ દસ રૂપિયાનું શું કરવા માંગે છે તે મારે જોવું જોઈએ.

દીપકે રશ્મિને ગાડીમાં બેસીને ઘરે જવાનું કહી દીધું અને પોતે થોડે દૂર પાનના ગલ્લા પાછળ સંતાઈ ગયો.

સાંજ ઢળી રહી હતી અને બજારમાં અંધારું ઉતરી રહ્યું હતું.

શંકરભાઈએ પોતાના ધ્રૂજતા હાથે પાથરણું સંકેલીને જૂના કંતાનમાં બાંધી લીધું.

તેમણે માથા પર વાંસનો મોટો ટોપલો મૂક્યો અને લાકડીના ટેકે ધીમે ધીમે ડગલાં ભરતાં ચાલવા લાગ્યા.

દીપક છૂપી રીતે તેમનાથી વીસ ડગલાં પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યો.

તેણે વિચાર્યું હતું કે આ ડોસો દારૂ પીવા કે કોઈ ખાણીપીણીની લારી પર ખાવા જશે.

પરંતુ શંકરભાઈ કોઈ દુકાન તરફ વળવાને બદલે સીધા સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલની ગલી તરફ આગળ વધ્યા.

હોસ્પિટલના ખૂણામાં આવેલા એક નાના મેડિકલ સ્ટોર પાસે પહોંચીને શંકરભાઈ ઊભા રહ્યા.

દીપક પણ મેડિકલ સ્ટોરના મોટા થાંભલા પાછળ અંધારામાં સંતાઈ ગયો અને કાન દઈને સાંભળવા લાગ્યો.

શંકરભાઈએ પોતાના ખિસ્સામાંથી પેલી ધોયેલી ભીની દસ રૂપિયાની નોટ અને બીજા ચાલીસ રૂપિયા કાઢીને કાઉન્ટર પર મૂક્યા.

'ભાઈ, મારી નાની પૌત્રી આરતીને સવારથી આકરો તાવ અને ઉલટીઓ થાય છે, આ પચાસ રૂપિયાની તાવની બાટલી આપો ને!' શંકરભાઈએ કરગરીને કહ્યું.

દવાવાળાએ કમ્પ્યુટરમાં બિલ જોઈને કહ્યું, 'શંકરકાકા, આ બાટલીના તો પૂરા સાઈઠ રૂપિયા થાય છે, દસ રૂપિયા હજુ ઘટે છે.'

આ સાંભળતાં જ શંકરભાઈના હોશ ઊડી ગયા અને તેઓ કાઉન્ટર પર હાથ જોડીને રડવા લાગ્યા.

'ભાઈ, મારી નાની આરતીના મા-બાપ બે વર્ષ પહેલાં અકસ્માતમાં ગુજરી ગયા છે, ઘરમાં અમે બે સિવાય કોઈ નથી.'

'સવારથી બાળકી પાણી પણ નથી પી શકી અને ખાટલામાં તડપી રહી છે ભાઈ!'

'જો આજે આ દવા નહીં મળે તો મારી ફૂલ જેવી દીકરી સવારનો સૂરજ નહીં જોઈ શકે ભાઈ!' શંકરભાઈ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

'આ બજારમાંથી એક મોટા શેઠે દયા ખાઈને આ દસ રૂપિયા આપ્યા ત્યારે જઈને આટલા ભેગા થયા છે, બાકીના દસ રૂપિયા હું કાલે સવારે મજૂરી કરીને આપી દઈશ!'

દવાવાળાનું હૃદય પીગળી ગયું અને તેણે બાકીના દસ રૂપિયા જતાં કરીને દવાની બાટલી શંકરભાઈના હાથમાં આપી દીધી.

શંકરભાઈએ તે દવાની બાટલીને પોતાના કાળજા સરસી ચાંપી લીધી અને ઝડપી પગલે ચાલવા લાગ્યા.

થાંભલા પાછળ ઊભેલા દીપકના કાનમાં જ્યારે આ શબ્દો પડ્યા ત્યારે તેના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

તેના માથા પર જાણે કોઈએ વીજળી પાડી હોય તેવો ભયાનક આંચકો લાગ્યો.

તેનું હૃદય જોરજોરથી ધડકવા લાગ્યું અને શરીરમાંથી પરસેવો છૂટી ગયો.

દીપક હવે એક અજાણ્યા અપરાધભાવથી ઘેરાઈને શંકરભાઈની પાછળ પાછળ દોડવા લાગ્યો.

શંકરભાઈ રેલવે પાટા નજીકની એક અત્યંત સાંકડી અને ગંદી ઝૂંપડપટ્ટી તરફ વળ્યા.

ત્યાં પ્લાસ્ટિકના તાડપત્રીવાળી એક નાની તૂટેલી ઝૂંપડી હતી, જેમાંથી એક બાળકીના રડવાનો ધીમો અવાજ આવી રહ્યો હતો.

ઝૂંપડીમાં કોઈ વીજળી નહોતી, માત્ર એક માટીનો નાનો દીવો ખૂણામાં ટમટમતો હતો.

અંદર ફાટેલી ગોદડી પર પાંચ વર્ષની માસૂમ આરતી તાવથી ધ્રૂજતી પડી હતી અને ભૂખના કારણે કણસી રહી હતી.

શંકરભાઈએ દોડીને પોતાની પૌત્રીને ખોળામાં બેસાડી અને વહાલથી તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો.

તેમણે ધ્રૂજતા હાથે દવાની બાટલી ખોલી અને પ્લાસ્ટિકની નાની ચમચીમાં દવા ભરીને બાળકીને પીવડાવી.

'બેટા આરતી, તું જરાય ડરીશ નહીં, ભગવાન આપણી સાથે છે બેટા,' શંકરભાઈના ગાલ પરથી અશ્રુઓ વહીને બાળકીના માથા પર પડ્યા.

'આજે બજારમાં એક બહુ મોટા અને દયાળુ શેઠ આવ્યા હતા, તેમણે આપણા પર કૃપા કરીને આ દસ રૂપિયા આપ્યા એટલે તારી દવા આવી શકી બેટા!'

'તે શેઠનું ભગવાન ખૂબ ભલું કરે અને તેમના પરિવારને સદા સુખી રાખે એવી હું ઈશ્વરના ચરણોમાં પ્રાર્થના કરું છું.' વૃદ્ધ બાપે હાથ જોડ્યા.

આ પવિત્ર શબ્દો ઝૂંપડીની બહાર ઊભેલા દીપકના કાનમાં પડતાં જ તેની છાતી ફાટી પડી.

દીપકનું આખું અસ્તિત્વ શરમ, પશ્ચાતાપ અને ભયાનક ગ્લાનિથી ધ્રૂજી ઊઠ્યું.

જે માણસનું તેણે આખા બજાર વચ્ચે કુતરાની જેમ અપમાન કર્યું હતું, જેને તેણે કાદવમાં પૈસા ફેંકીને લૂંટારો કહ્યો હતો, તે જ માણસ તેના માટે આંસુ સારીને દુઆ માંગી રહ્યો હતો!

દીપકને લાગ્યું કે તે પૃથ્વી પરનો સૌથી મોટો પાપી અને અધમ માણસ છે.

તે પોતાની જાતને રોકી ન શક્યો અને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડતો રડતો સીધો ઝૂંપડીની અંદર દોડી ગયો.

તેણે એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વિના શંકરભાઈના ધૂળથી ખરડાયેલા ચરણો પકડી લીધા.

'બાપા, મને માફ કરી દો, હું માણસ કહેવાને લાયક નથી રહ્યો!' દીપક જમીન પર માથું મૂકીને પોક મૂકીને રડવા લાગ્યો.

શંકરભાઈ અચાનક પેલા મોટા અમીર શેઠને પોતાના પગમાં કાદવમાં રડતા જોઈને હેબતાઈ ગયા.

તેમણે તરત જ પોતાના બંને હાથ લંબાવીને દીપકને ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

'સાહેબ, તમે આ શું કરી રહ્યા છો, તમે તો મોટા માણસ છો!' શંકરભાઈએ ગભરાઈને કહ્યું.

પરંતુ દીપક પોતાનું માથું તેમના ચરણોમાંથી હટાવવા તૈયાર નહોતો.

'ના બાપા, હું મોટો માણસ નથી, હું તો સંપત્તિના નશામાં સાવ રાક્ષસ અને આંધળો બની ગયો હતો!' દીપકનો અવાજ રડીને રૂંધાઈ ગયો હતો.

'જે દસ રૂપિયા મેં ગટરમાં ફેંક્યા હતા, એ દસ રૂપિયા આ માસૂમ બાળકીની જિંદગીના આખરી શ્વાસ હતા!'

'હું તમારા ચરણોની ધૂળ બનવાને પણ લાયક નથી બાપા, મને ઈશ્વર ક્યારેય માફ નહીં કરે!'

દીપકે પોતાના ખિસ્સામાંથી પાંચસોની નોટોના બંડલ, સોનાની ચેઈન અને મોંઘી વીંટીઓ કાઢીને શંકરભાઈના ચરણોમાં ઢગલો કરી દીધા.

'બાપા, આ બધું તમારું છે, પણ મને તમારા આ પવિત્ર મુખમાંથી માફી આપો.' દીપકે હાથ જોડ્યા.

શંકરભાઈએ તે ધનદોલત સામે જોયું પણ નહીં અને અત્યંત વાત્સલ્યપૂર્વક દીપકના માથા પર પોતાનો ધ્રૂજતો હાથ મૂકી દીધો.

'બેટા, અહંકાર અને પૈસો માણસની આંખો પર અંધારાના પડદા પાડી દે છે.' શંકરભાઈએ શાંતિથી કહ્યું.

'પણ ઈશ્વરે આજે તારા અંતરનો દીવો પ્રગટાવી દીધો છે, મારા મનમાં તારા માટે કોઈ કડવાશ નથી.'

'તું સાચો માણસ બની ગયો છે બેટા, હવે રડવાનું બંધ કર અને ઊભો થા.' શંકરભાઈએ દીપકના આંસુ લૂછી નાખ્યા.

દીપકે તે જ રાત્રે પોતાની મોટી ગાડી બોલાવી અને આરતી તથા શંકરભાઈને શહેરની સૌથી મોટી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાવ્યા.

તેણે બાળકીની ઉત્તમ સારવાર કરાવી અને તે સંપૂર્ણ સાજી થઈ ગઈ.

દીપકે શંકરભાઈ માટે બજારમાં પૂજાના સામાનની એક મોટી પાકી દુકાન ખરીદી આપી અને રહેવા માટે એક સુંદર ઘર આપ્યું.

દીપકના જીવનમાંથી સંપત્તિ અને મોભાનો તમામ ખોટો અહંકાર સદાય માટે ઓગળીને રાખ થઈ ગયો હતો.

સાચી અમીરાત ખિસ્સામાં રહેલા રૂપિયાથી નહીં, પરંતુ બીજાના આંસુ લૂછવાની સંવેદનાથી મપાય છે.

અને એ દિવસે એક ગરીબ ફેરિયાના દસ રૂપિયાના ત્યાગે એક અહંકારી કરોડપતિને માનવતાનો સાચો પાઠ ભણાવ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.