લેસન ન લાવતાં નિર્દોષ બાળકને આકરી સજા કરનાર શિક્ષકના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ, સવારે દફતરમાંથી ભીની નોટબુક ખૂલતાં જ...

સવારના આઠ વાગ્યે શાળાની ઘંટડી રણકી ત્યારે પ્રાર્થના પૂરી કરીને બધા જ બાળકો પોતપોતાના વર્ગખંડમાં ગોઠવાઈ ગયા હતા.

વર્ગશિક્ષક રમેશભાઈ હાથમાં લાલ શાહીની પેન અને લાકડાની લાંબી ફૂટપટ્ટી લઈને ભારે પગલે વર્ગમાં દાખલ થયા.

આખી શાળામાં રમેશભાઈ પોતાની કડક શિસ્ત, અડગ નિયમો અને કઠોર સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા.

તેમનો એક જ અતૂટ નિયમ હતો કે ગમે તે થાય પણ ગણિતના દાખલાનું ગૃહકાર્ય ક્યારેય અધૂરું ન રહેવું જોઈએ.

તેમણે ટેબલ પર લાકડાની ફૂટપટ્ટી પછાડીને બધા બાળકોને પોતાની નોટબુક બહાર કાઢીને ટેબલ પર મૂકવાનો કડક હુકમ કર્યો.

વર્ગના તમામ બાળકો ડરના માર્યા ચૂપચાપ પોતપોતાની નોટબુક ખોલીને બેસી ગયા.

રમેશભાઈ એક પછી એક પાટલી પાસે જઈને દરેક બાળકની નોટબુક પર લાલ પેનથી સહી કરવા લાગ્યા.

જ્યારે તેઓ છેલ્લી પાટલી પાસે પહોંચ્યા ત્યારે નવ વર્ષનો નાનો કાનજી નીચું માથું રાખીને થરથર ધ્રૂજી રહ્યો હતો.

કાનજીના ટેબલ પર કોઈ નોટબુક નહોતી અને તેનું જૂનું ફાટેલું દફતર બાજુના ખૂણામાં ધૂળ ખાઈ રહ્યું હતું.

તેના પગમાં તૂટેલા રબરના ચંપલ હતા અને તેના મેલા શર્ટ પર ચા તથા તેલના કાળા ડાઘા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.

'કાનજી, ગઈકાલે મેં તને છેલ્લી ચેતવણી આપી હતી, તારી ગણિતની નોટબુક ક્યાં છે?' રમેશભાઈએ ભવાં ચડાવીને ગર્જના કરી.

નાનો કાનજી એક પણ શબ્દ બોલી ન શક્યો અને તેના બંને હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

તેણે ધીમે રહીને માથું ઊંચું કર્યું અને તેની નિર્દોષ મોટી આંખોમાંથી અશ્રુઓની ધાર વહી નીકળી.

'સાહેબ, આજે પણ નોટબુક ઘરે જ રહી ગઈ છે...' કાનજીએ અત્યંત ધીમા અને રડમસ અવાજે કહ્યું.

આ સાંભળતાં જ રમેશભાઈનો ક્રોધ સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો અને તેમણે લાકડાની ફૂટપટ્ટી ટેબલ પર જોરથી પછાડી.

આખા વર્ગખંડમાં સોપો પડી ગયો અને બધા જ નાના બાળકો ભયના માર્યા સ્તબ્ધ થઈને જોવા લાગ્યા.

'આ અઠવાડિયામાં આ ચોથો દિવસ છે કાનજી જ્યારે તું બહાના બનાવી રહ્યો છે!' રમેશભાઈએ ગુસ્સાથી તાડૂકીને કહ્યું.

'તારા મા-બાપ તને અહીં ભણવા મોકલે છે કે આખો દિવસ શેરીઓમાં રખડીને સમય બગાડવા માટે?'

'તું એક નંબરનો કામચોર અને બેદરકાર છોકરો બની ગયો છે જે શિક્ષકોની મજાક ઉડાવે છે!'

કાનજીએ પોતાના બંને નાના હાથ જોડી દીધા અને તેની આંખોમાંથી આંસુના મોટા મોટા ટીપાં ગાલ પર વહી ગયા.

'સાહેબ, હું સાચું કહું છું, મને ફક્ત એક દિવસનો સમય આપો...' બાળકે કરગરતાં કહ્યું.

પરંતુ રમેશભાઈનો પિત્તો જરાય શાંત ન થયો અને તેમનો પારો વધુ ગરમ થઈ ગયો.

તેમણે કાનજીનો હાથ પકડીને તેને આખા વર્ગની સામે પાટલી પરથી ખેંચીને બહાર દરવાજા પાસે ઊભો કરી દીધો.

'ચાલ, આખો દિવસ ધોમધખતા તડકામાં બહાર પથ્થરના વરંડામાં કાન પકડીને ઊભો રહે!' રમેશભાઈએ આકરી સજા સંભળાવી.

'અને કાન ખોલીને સાંભળી લે, જો આવતીકાલે સવારે પહેલી ઘંટડી વાગતાં તારી નોટબુક મારા ટેબલ પર નહીં હોય તો તારું નામ શાળામાંથી કાયમ માટે કાપી નાખીશ!'

બપોરના બાર વાગ્યા સુધી વૈશાખ મહિનાના આકરા તડકામાં કાનજી બહાર પથ્થરની ગરમ લાદી પર કાન પકડીને ઊભો રહ્યો.

તડકાના કારણે તેનું નાનું મોં લાલચોળ થઈ ગયું હતું અને તેના ગળામાંથી તરસના કારણે અવાજ પણ નીકળતો નહોતો.

અન્ય વર્ગના શિક્ષકો અને બાળકો ત્યાંથી પસાર થતા હતા અને કાનજી નીચી નજરે આંસુ વહાવતો રહ્યો.

બપોરે જ્યારે શાળા છૂટી ત્યારે ભૂખ્યા પેટે અને તરસ્યા ગળે કાનજી કોઈની પણ સાથે વાત કર્યા વિના ઝડપથી બહાર દોડી ગયો.

સાંજે ઘરે પહોંચીને પણ રમેશભાઈના મનમાંથી કાનજીનો ચહેરો અને વર્ગખંડની એ ઘટના હટતી નહોતી.

તેમની પત્ની ગીતાએ જ્યારે ગરમ ચાનો કપ આપ્યો ત્યારે રમેશભાઈએ કાનજીની બેદરકારી વિશે ભારે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો.

'આજના જમાનામાં ગરીબ ઘરના બાળકોને મફત શિક્ષણ મળવા છતાં ભણવાની કોઈ કદર જ નથી રહી,' રમેશભાઈએ બળાપો કાઢ્યો.

'આપણે તેમને સુધારવા માટે ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરીએ તો પણ તેઓ સુધરવા તૈયાર જ નથી થતા.'

ગીતાએ શાંતિથી ચાનો ઘૂંટડો ભરતાં કહ્યું, 'ક્યારેક બાળકની પારિવારિક મજબૂરી પણ સમજવી જોઈએ, કદાચ તેના ઘરમાં કોઈ મોટી તકલીફ હોય.'

પરંતુ રમેશભાઈએ કડકાઈથી કહ્યું, 'નિયમ એ નિયમ છે, શિસ્ત વિના કોઈ વિદ્યાર્થી આગળ વધી શકતો નથી.'

તે રાત્રે આકાશમાં અચાનક કાળા ડિબાંગ વાદળો ઘેરાયા અને આખી રાત ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડ્યો.

વીજળીના ભયાનક કડાકા સાથે ઠંડો પવન ફૂંકાવા લાગ્યો અને રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ ગયા.

બીજા દિવસે વહેલી સવારે સાત વાગ્યે વરસાદ થોડો ધીમો પડ્યો હતો પરંતુ વાદળછાયું વાતાવરણ હતું.

રમેશભાઈ પોતાની કાળી છત્રી લઈને રોજ કરતાં અડધો કલાક વહેલા શાળાના મુખ્ય દરવાજે પહોંચ્યા.

શાળા હજી ખૂલી નહોતી અને પટ્ટાવાળો પણ હજુ તાળું ખોલવા આવ્યો નહોતો.

જ્યારે રમેશભાઈ સ્ટાફરૂમ તરફ આગળ વધ્યા ત્યારે તેમણે પોતાના ઓરડાના બંધ બારણાના ઉંબરે કંઈક ભીંજાયેલું પડેલું જોયું.

ઓટલાના ખૂણામાં જૂના પ્લાસ્ટિકના દૂધના પાઉચમાં લપેટેલી એક નાની ભીની નોટબુક પડેલી હતી.

તે નોટબુકની સાથે કાદવથી ખરડાયેલી એક લાકડાની પટ્ટી અને અડધી તૂટેલી કાળી પેન્સિલ પણ મૂકેલી હતી.

રમેશભાઈએ આશ્ચર્ય અને કુતૂહલ સાથે નીચે નમીને તે પ્લાસ્ટિકની થેલી પોતાના હાથમાં ઉપાડી.

જ્યારે તેમણે પ્લાસ્ટિક હટાવીને પૂંઠું જોયું ત્યારે તેમના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો.

તે કાનજીની ગણિતની નોટબુક હતી, જેના પૂંઠા પર કાચા અક્ષરે માત્ર 'કાનજી' નામ લખેલું હતું.

નોટબુકના પાના વરસાદના પાણીથી થોડા ભીંજાયેલા હતા અને તેના ખૂણા વળી ગયા હતા.

રમેશભાઈએ ધીમે રહીને ભીની નોટબુક ખોલી.

અંદર જોતાં જ તેમની બંને આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને હૃદયના ધબકારા વધી ગયા.

ગઈકાલનું જ નહીં, પરંતુ છેલ્લા આખા મહિનાનું તમામ અધૂરું ગૃહકાર્ય એકેએક દાખલા સાથે સુંદર અક્ષરે ગણેલું હતું.

પરંતુ એ પાના પર પેન્સિલના લખાણની આસપાસ તેલના ડાઘા, કાળા મેસના ડાઘ અને સૂકાઈ ગયેલા આંસુના નિશાન સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.

નોટબુકના છેલ્લા પાના વચ્ચે એક કરચલીવાળો જૂનો પીળો કાગળ ઘડી વાળીને મૂકેલો હતો.

રમેશભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે તે કાગળ બહાર કાઢીને ખોલ્યો.

તે સરકારી જનરલ હોસ્પિટલની ગંભીર બીમારીની દવાની રસીદ અને કેન્સર વોર્ડની સ્લિપ હતી.

તે સ્લિપની પાછળ કાનજીના કાચા, અણઘડ અને ધ્રૂજતા અક્ષરે પેન્સિલથી એક નાની ચિઠ્ઠી લખેલી હતી.

'આદરણીય ગુરુજી, હું જૂઠું નહોતો બોલતો, મારી નોટબુક ઘરમાં જ પડી હતી.'

'મારી વિધવા બા છેલ્લા પંદર દિવસથી કેન્સર અને ફેફસાની બીમારીથી સરકારી હોસ્પિટલમાં છેલ્લા શ્વાસ ગણી રહી હતી.'

'બાની દવા અને લોહીની બોટલના પૈસા ચૂકવવા માટે મારે રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી રેલવે સ્ટેશન પર ચાની લારી પર જૂઠા વાસણો ધોવા જવું પડતું હતું.'

'ત્યાંથી રાત્રે એક વાગ્યે છૂટીને હું સીધો હોસ્પિટલના જનરલ વોર્ડમાં બાના ખાટલા પાસે પહોંચતો હતો.'

'વોર્ડમાં રાત્રે બત્તીઓ બંધ થઈ જતી હોવાથી હું આખી રાત હોસ્પિટલના વરંડાની પીળી સ્ટ્રીટ લાઈટ નીચે બેસીને આપનું આપેલું લેસન કરતો હતો.'

'ગઈકાલે સવારે હું નોટબુક લાવતાં ભૂલી ગયો કારણ કે રાત્રે બાને અચાનક લોહીની ઉલટી થતાં હું ગભરાઈને ડૉક્ટરને બોલાવવા દોડ્યો હતો.'

'સાહેબ, ગઈકાલે રાત્રે બે વાગ્યે મારી બા મને આ દુનિયામાં સાવ એકલો મૂકીને ભગવાનના ઘેર ચાલી ગઈ છે.'

'હોસ્પિટલના વોર્ડ બોય બાના શબને નીચે લઈ ગયા અને હું આખી રાત તમારી આપેલી સજાના ડરથી રડતો રડતો આ નોટબુક પૂરી કરતો રહ્યો.'

'આજે સવારે આઠ વાગ્યે બાના અંતિમ સંસ્કાર છે એટલે હું શાળાએ વર્ગમાં હાજર નહીં રહી શકું સાહેબ.'

'ગઈકાલે આપે કહ્યું હતું કે જો આજે લેસન નહીં આવે તો મારું નામ શાળામાંથી કાયમ માટે કાઢી મુકશો.'

'સાહેબ, હાથ જોડીને વિનંતી કરું છું કે મારું નામ શાળામાંથી ન કાપતા, મારી બાનું છેલ્લું સપનું હતું કે હું ભણીગણીને મોટો માણસ બનું.'

'હું વહેલી સવારે પાંચ વાગ્યે વરસાદમાં દોડીને આપના ટેબલ પાસે આ નોટબુક મૂકીને સ્મશાન જઈ રહ્યો છું સાહેબ.'

આ શબ્દો વાંચતાં જ રમેશભાઈના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ હોય તેવો કારમો આંચકો લાગ્યો.

તેમના હાથમાંથી છત્રી છટકીને કાદવમાં પડી ગઈ અને તેઓ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

'હે ઈશ્વર, આ મેં કેવું ઘોર અને અક્ષમ્ય પાપ કરી નાખ્યું!' રમેશભાઈની છાતી પશ્ચાતાપથી ફાટી પડી.

જે નાનો માસૂમ બાળક આખી રાત પોતાની મરતી માતાના ખાટલા પાસે બેસીને લાઈટ નીચે ભણતો રહ્યો, તેને મેં કામચોર કહીને ધોમધખતા તડકામાં શેકી નાખ્યો!

જે બાળકના માથા પરથી માતાનો છાંયડો કાયમ માટે છીનવાઈ ગયો હતો, તેને મેં શાળામાંથી કાઢી મૂકવાની ધમકી આપી હતી!

તેમણે એક ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના તે ભીની નોટબુક પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધી.

તેઓ ધોધમાર વરસાદ અને રસ્તાના કાદવની પરવા કર્યા વિના પાગલની જેમ ગામના સ્મશાન તરફ દોડ્યા.

ગામના પાદરે આવેલા સૂમસામ સ્મશાનમાં એક નાની ચિતા ધીમા ધુમાડા સાથે બળી રહી હતી.

ચિતાની પાસે કાદવમાં લથપથ થયેલો નાનો કાનજી જમીન પર બેસીને માથું ઘૂંટણમાં છુપાવીને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી રહ્યો હતો.

તેની આસપાસ કોઈ સગુંવહાલું કે પાડોશી નહોતું, માત્ર બે સફાઈ કામદારો ચિતામાં લાકડાં ગોઠવી રહ્યા હતા.

રમેશભાઈ દોડીને સીધા કાનજી પાસે પહોંચ્યા અને કાદવની જરાય ચિંતા કર્યા વિના ઘૂંટણિયે પડીને તે માસૂમ બાળકને પોતાની છાતીમાં ભીંસી લીધો.

'મને માફ કરી દે મારા દીકરા, તારો આ માસ્તર સાવ આંધળો અને પથ્થર દિલનો હતો!' રમેશભાઈ ચોધાર આંસુએ રડતા હતા.

કાનજીએ પોતાના કડક ગુરુજીને અચાનક પોતાની સામે કાદવમાં રડતા જોઈને ડરીને હાથ જોડ્યા.

'સાહેબ, મને શાળામાંથી ન કાઢતા, હું સોગંદ ખાઉં છું કે હવે રોજ નિયમિત લેસન કરીશ!' બાળકે રડતાં રડતાં કહ્યું.

આ નિર્દોષ શબ્દો સાંભળીને રમેશભાઈનું કાળજું ચિરાઈ ગયું અને તેમની આંખોમાંથી અશ્રુઓની હેલી વહી નીકળી.

તેમણે કાનજીના આંસુ લૂછતાં કહ્યું, 'કાનજી, આજથી તારી શાળા તારાથી ક્યારેય નહીં છૂટે મારા દીકરા.'

'તારી આ નોટબુક કોઈ સામાન્ય ચોપડો નથી, પરંતુ એક દેવ જેવા બાળકના તપ, આંસુ અને સંઘર્ષનું પવિત્ર મંદિર છે.'

'આજથી તું અનાથ નથી બેટા, આજથી તારો આ ગુરુ તારો બાપ છે અને મારું આખું ઘર તારું પોતાનું ઘર છે.'

રમેશભાઈ તે જ ક્ષણે કાનજીને પોતાની સાથે ઘરે લઈ ગયા.

ગીતાએ જ્યારે દરવાજો ખોલ્યો અને આ હૃદયદ્રાવક સત્ય સાંભળ્યું ત્યારે તેની પણ આંખો ભીની થઈ ગઈ.

ગીતાએ કાનજીને પોતાના હાથે ગરમ પાણીથી નવડાવ્યો, નવા સ્વચ્છ કપડાં પહેરાવ્યા અને પ્રેમથી ગરમ ભોજન જમાડ્યું.

તેણે કાનજીને પોતાની છાતી સરસો ચાંપીને કહ્યું કે આજથી તું મારો સગો દીકરો છે.

બીજા દિવસે રમેશભાઈએ શાળાના તમામ શિક્ષકો અને બાળકોની વિશેષ પ્રાર્થના સભા બોલાવી.

તેમણે આખી શાળા સમક્ષ કાનજીની એ ભીની નોટબુક ઊંચી કરીને બધાને આખી વાત કહી સંભળાવી.

રમેશભાઈએ બધાની સામે હાથ જોડીને કહ્યું કે એક શિક્ષક તરીકે હું બાળકના સંઘર્ષને ન પારખી શક્યો એ મારી મોટી ભૂલ હતી.

તેમણે જાહેરાત કરી કે કાનજીના શિક્ષણ, પુસ્તકો અને રહેવાનો તમામ ખર્ચ આજીવન તેઓ પોતે જ ઉપાડશે.

આખી શાળાના તમામ શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની આંખોમાં ભક્તિ અને પ્રેમનું પૂર ઉમટી આવ્યું.

કાનજીની આંખોમાં હવે કોઈ ભય કે લાચારી નહોતી, પરંતુ એક સાચા ગુરુના વાત્સલ્યનો અતૂટ પ્રકાશ ઝળહળતો હતો.

શિક્ષણ એ માત્ર નિયમો અને ચોપડાનું નામ નથી, પરંતુ એક દુઃખી આત્માને પ્રેમથી ગળે લગાવવાનું પવિત્ર કાર્ય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.