દેવામાં ડૂબેલા જમાઈને સગા ભાઈઓએ કાઢી મૂક્યો ત્યારે સસરાએ લાલ થેલીમાંથી જે ચેક કાઢ્યો તે જોઈને...

બપોરના બરાબર બે વાગ્યાનો સુમારો હતો અને શહેરના જૂના કાપડ બજારની સાંકડી ગલીમાં આવેલી ધવલની જથ્થાબંધ દુકાન પર કાળો સન્નાટો છવાયેલો હતો.

દુકાનનું અડધું શટર પાડેલું હતું અને કાઉન્ટર પર બેસીને પાંત્રીસ વર્ષનો ધવલ પોતાના બંને હાથમાં માથું દબાવીને શૂન્યમનસ્ક નજરે જમીન તરફ તાકી રહ્યો હતો.

તેના ટેબલ પર બજારના મોટા વેપારીઓની લાલ નોટિસો, બેંકના બાઉન્સ થયેલા ચેકો અને કાચા બિલોના ઢગલા વેરવિખેર પડ્યા હતા.

છેલ્લા છ મહિનામાં કાપડના કેટલાક મોટા સિન્ડિકેટ વેપારીઓ લાખોનો માલ ઉધાર લઈને રાતોરાત બજારમાંથી પલાયન થઈ ગયા હતા.

અને મંદીના ભયાનક માર વચ્ચે ધવલનો દસ વર્ષથી ધીકતો કાપડનો વેપાર પત્તાના મહેલની જેમ એક જ ઝાટકે ધરાશાયી થઈ ગયો હતો.

બજારમાં તેનું પૂરા પંદર લાખ રૂપિયાનું મોટું દેવું થઈ ગયું હતું.

આજે સવારે જ અમદાવાદના બે મોટા જથ્થાબંધ કાપડના લેણદારો દુકાને આવીને ટેબલ પર જોરજોરથી હાથ પછાડીને ધમકી આપી ગયા હતા.

તેમણે કહ્યું હતું કે જો આવતીકાલે સાંજે પાંચ વાગ્યા સુધીમાં રોકડા પંદર લાખ રૂપિયા નહીં મળે તો તેઓ પોલીસમાં ચીટિંગનો કેસ કરશે અને આ દુકાન તથા મકાન બંને કાયદેસર જપ્ત કરાવી લેશે.

ધવલ સવારે આશાનું છેલ્લું કિરણ લઈને પોતાના બે સગા મોટા ભાઈઓ જયેશ અને મુકેશના ઘરે ગયો હતો.

બંને મોટા ભાઈઓ શહેરમાં મોટા બિલ્ડર હતા અને આલીશાન બંગલાઓમાં વૈભવી જીવન જીવતા હતા.

પરંતુ જયેશભાઈના બંગલે પહોંચતાં જ દરવાન પાસે ધવલને અડધો કલાક બહાર તડકામાં ઊભો રાખવામાં આવ્યો હતો.

અને જ્યારે બંને ભાઈઓ બહાર આવ્યા ત્યારે તેમણે ધવલની મુશ્કેલી સાંભળ્યા વગર જ મોઢું ફેરવી લીધું હતું.

જયેશભાઈએ અત્યંત કઠોર અને અપમાનજનક શબ્દોમાં કહી દીધું હતું કે વેપારમાં નાદારી તારી પોતાની અણઆવડત અને મૂર્ખામીથી આવી છે એટલે અમારે તને એક ફૂટી કોડી પણ આપવાની નથી.

ત્યાં ઊભેલી જેઠાણીએ પણ કટાક્ષ કર્યો હતો કે ભિખારીઓની જેમ દરવાજે હાથ લંબાવવા આવતાં શરમ નથી આવતી.

ધવલને તે ક્ષણે યાદ આવ્યું કે જ્યારે પિતાનું અવસાન થયું હતું ત્યારે તેણે પોતાના પિતાની વડીલોપાર્જિત મિલકતમાંથી મોટો હિસ્સો બંને મોટા ભાઈઓને ખુશીથી આપી દીધો હતો.

અને આજે જ્યારે તે ખુદ મોતની અણી પર ઊભો હતો ત્યારે લોહીના સગા ભાઈઓએ દરવાજો મોં પર બંધ કરી દીધો હતો.

ધવલ તે કાળઝાળ બપોરે ધોમધખતા રોડ પર ઉઘાડા પગે ચાલીને બજારમાં પાછો આવ્યો હતો.

તેના મનમાં થયું કે રેલવે સ્ટેશન જઈને કોઈ ટ્રેનની નીચે ઝંપલાવી દઉં જેથી રોજિંદા અપમાનોમાંથી મુક્તિ મળે.

પરંતુ તેને ઘેર વાટ જોતી તેની માસૂમ પત્ની કોમલ અને બે નાના બાળકોના ચહેરા યાદ આવ્યા અને તેના પગ થંભી ગયા હતા.

લોહીના સંબંધોના આ કડવા દગાથી ધવલ અંદરથી સાવ ભાંગીને રાખ થઈ ગયો હતો.

તેના મનમાં આત્મહત્યા કરવા સુધીના કાળા વિચારો ઘૂમરાઈ રહ્યા હતા.

ઘરમાં તેની પત્ની કોમલ અને બે નાના માસૂમ બાળકો હતા.

કોમલ સવારથી ધવલના ચહેરા પર છવાયેલી કાળી હતાશા જોઈને અંદરથી ધ્રૂજી રહી હતી પણ તે લાચારી સિવાય કશું કરી શકતી નહોતી.

બરાબર અઢી વાગ્યે દુકાનનું અડધું શટર સહેજ ઊંચું થયું અને લોખંડ ખખડવાનો અવાજ આવ્યો.

એક વૃદ્ધ સજ્જન લાકડીના ટેકે ધીમા પગલે દુકાનની અંદર પ્રવેશ્યા.

તેમણે સફેદ સુતરાઉ ધોતી અને સાદો ખાદીનો કુરતો પહેરેલો હતો, માથે જૂની ગાંધી ટોપી હતી અને ખભા પર કપડાંની એક જૂની લાલ થેલી લટકાવેલી હતી.

તે ધવલના વૃદ્ધ સસરા શાંતિલાલ હતા.

શાંતિલાલ એક સરકારી હાઈસ્કૂલમાં ચાલીસ વર્ષ સુધી પટાવાળા તરીકે નોકરી કરીને નિવૃત્ત થયા હતા અને ગામડે સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવતા હતા.

સસરાને અચાનક દુકાને આવેલા જોઈને ધવલે ઝડપથી પોતાના આંસુ લૂછ્યાં અને ખુરશી પરથી ઊભો થઈ ગયો.

"બાપુજી, તમે અહીં આ સમયે? ગામડેથી ક્યારે આવ્યા? ઘરમાં બધું બરાબર છે ને?" ધવલે અવાજ સ્વસ્થ રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

શાંતિલાલે પોતાની લાકડી કાઉન્ટરના ટેકે મૂકી અને પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેઠા.

તેમણે ધવલના ફિક્કા પડી ગયેલા ચહેરા સામે, તેની લાલચોળ આંખો સામે અને ટેબલ પર પડેલી લીગલ નોટિસો સામે અત્યંત ઊંડી અને વેધક નજરે જોયું.

"બેટા ધવલ, જમાઈ ભલે સાસરેથી બધું છુપાવવાની કોશિશ કરે પણ એક બાપની આંખોથી પોતાના જમાઈ અને દીકરીનું દર્દ ક્યારેય છૂપું નથી રહેતું." શાંતિલાલનો અવાજ અત્યંત ધીમો અને ગંભીર હતો.

ધવલનું ગળું ભરાઈ આવ્યું અને તે શરમથી નીચું જોઈ ગયો.

"બાપુજી, વેપારમાં બહુ મોટું નુકસાન થઈ ગયું છે... હું સાવ બરબાદ થઈ ગયો છું."

"કાલે સાંજ સુધીમાં જો પંદર લાખ રૂપિયા નહીં મળે તો મારી દુકાન સીલ થઈ જશે અને મારે જેલમાં જવાનો વારો આવશે."

"મારા સગા ભાઈઓએ પણ મને રસ્તા પર ભટકતો મૂકી દીધો છે... મારી પાસે હવે ઝેર પીવા સિવાય કોઈ રસ્તો નથી રહ્યો બાપુજી!"

આટલું બોલતાં જ ધવલ ટેબલ પર માથું ઢાળીને એક નાના બાળકની જેમ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો.

શાંતિલાલે આગળ વધીને ધવલના માથા પર પોતાનો કરચલીવાળો હાથ મૂક્યો.

તેમણે પોતાના ખભા પરથી જૂની લાલ થેલી ઉતારી અને કાઉન્ટર પર મૂકી.

તેમણે થેલીમાંથી સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની એક નવી ચેકબુક અને પંદર લાખ રૂપિયાની ફિક્સ ડિપોઝીટ તોડ્યાનું સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર બહાર કાઢ્યું.

તેમણે ધવલના નામે બનાવેલો પૂરા પંદર લાખ રૂપિયાનો રોકડો બેંકર્સ ચેક ધવલના ધ્રૂજતા હાથની હથેળીમાં મૂકી દીધો!

ધવલે અવિશ્વાસથી તે ચેક સામે જોયું.

તેમાં તેનું પૂરું નામ અને પંદર લાખ રૂપિયાની જંગી રકમ અંક અને શબ્દોમાં સ્પષ્ટ લખેલી હતી.

ધવલના પગ નીચેથી જાણે સમગ્ર પૃથ્વી સરકી ગઈ અને તેની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ.

"બાપુજી... આ... આ શું છે? તમારી પાસે આટલી મોટી રકમ ક્યાંથી આવી?" ધવલનો અવાજ કાંપતો હતો.

શાંતિલાલની આંખોમાંથી પણ સ્નેહની અવિરત અશ્રુધારા વહી નીકળી.

તેમણે ધવલના બંને હાથ પકડીને અત્યંત ગદગદ અવાજે કહ્યું.

"બેટા ધવલ, દસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તું મારી દીકરી કોમલનો હાથ માંગવા મારા આંગણે આવ્યો હતો ત્યારે મારી પાસે કરિયાવર આપવા માટે એક રૂપિયો પણ નહોતો."

"તે સમયે તેં મારા હાથ પકડીને કહ્યું હતું કે બાપુજી, મને તમારી સંસ્કારી દીકરી જોઈએ છે, મારે કોઈ દહેજ કે ધનદોલત નથી જોઈતી."

"તારા એ શબ્દો આજે પણ મારા હૃદયમાં સોનાના અક્ષરે કંડારાયેલા છે."

"મેં આખી જિંદગી સરકારી શાળામાં પટાવાળા તરીકે સાહેબોની ઘંટડીઓ વગાડી અને ઓફિસો સાફ કરી છે."

"મેં ચાલીસ વર્ષ સુધી મારા પોતાના શરીર પર એક નવો કુરતો નથી સીવડાવ્યો અને પેટે પાટા બાંધીને આ પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને ગ્રેચ્યુઇટીની છેલ્લી મૂડી ભેગી કરી હતી."

"મેં વિચાર્યું હતું કે આ પંદર લાખ રૂપિયાની એફડીના વ્યાજમાંથી હું અને તારી સાસુ અમારા ઘડપણના રોટલા ખાઈશું અને કોઈની સામે હાથ નહીં લંબાવવો પડે."

"પરંતુ ગઈકાલે જ્યારે કોમલનો રડમસ અવાજ ફોન પર સાંભળ્યો ત્યારે મારું હૃદય ચિરાઈ ગયું."

"જે ઘરમાં મારા જમાઈની આબરૂ હરાજી થતી હોય અને મારી દીકરીનો સંસાર રસ્તા પર આવી જતો હોય, તે ઘરમાં સસરા પોતાના પંદર લાખ બેંકમાં રાખીને શાંતિથી કેવી રીતે જીવી શકે?"

"મારી દીકરીનો માથાનો અખંડ સિંદૂર અને તારી સામાજિક આબરૂ મારા માટે એક સમાન પવિત્ર છે બેટા."

"પૈસા તો હાથનો મેલ છે, આજે નથી તો કાલે ફરીથી મહેનત કરીને કમાઈ શકાશે."

"પણ જો એકવાર માણસનું આત્મસન્માન અને હિંમત તૂટી જાય તો એ આખી જિંદગી ઊભો નથી થઈ શકતો."

"આ રૂપિયા લઈને આજે ને આજે તારા તમામ લેણદારોના હિસાબ ચૂકતે કરી દે અને ફરીથી માથું ઊંચું કરીને વેપાર શરૂ કર."

આ પવિત્ર શબ્દો સાંભળતાં જ ધવલના હૃદયમાં જાણે અમૃતની વર્ષા થઈ.

તે કાઉન્ટરની બહાર દોડી આવ્યો અને સસરાના બંને ધૂળવાળા પગ પકડીને દુકાનની લાદી પર સાષ્ટાંગ દંડવત પડી ગયો.

તેણે શાંતિલાલના ચરણોમાં માથું પટકીને પોક મૂકીને ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યો.

"બાપુજી... તમે સસરા નથી પણ સાક્ષાત ભગવાન બનીને મારા આંગણે પધાર્યા છો!"

"મારા સગા ભાઈઓએ મને લાત મારીને કાઢી મૂક્યો પણ તમે તમારા ઘડપણની છેલ્લી લાકડી મારા માટે કુરબાન કરી દીધી?"

"હું તમારા આ ઉપકારનું ઋણ સાત જનમ સુધી પણ નહીં ચૂકવી શકું બાપુજી!"

શાંતિલાલે નીચે ઝૂકીને જમાઈને બંને હાથે ઊભો કર્યો અને તેને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

"બેટા, જમાઈ ક્યારેય પારકો નથી હોતો, એ તો દીકરીનો સાક્ષાત સંસાર હોય છે."

તે જ સાંજે ધવલે તમામ લેણદારોને દુકાને બોલાવ્યા.

જ્યારે લેણદારોએ પંદર લાખ રૂપિયાનો અસલ બેંકર્સ ચેક જોયો ત્યારે તેમના મોં આશ્ચર્યથી ખુલ્લાં રહી ગયાં અને તેઓ આદર સાથે હાથ જોડીને રવાના થયા.

ધવલે દુકાનનું આખું શટર ખોલી નાખ્યું અને મંદિરમાં દીવો પ્રગટાવ્યો.

જ્યારે તે સસરા શાંતિલાલને લઈને ઘેર પહોંચ્યો અને કોમલને આ આખી સત્ય ઘટના જણાવી ત્યારે કોમલ પોતાના પિતાના ચરણોમાં ઢળી પડી.

"બાપુજી, તમે મારા સુહાગની લાજ રાખી લીધી... તમે સાચે જ ભગવાનનું રૂપ છો."

શાંતિલાલે પોતાની દીકરી અને જમાઈ બંનેના માથા પર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા.

"બેટા, પરિવારનો સાચો અર્થ જ એ છે કે જ્યારે એક સભ્ય લથડે ત્યારે બાકીના લોકો એને ટેકો આપીને ઊભો રાખે."

"હું તો માત્ર મારો ધર્મ નિભાવી રહ્યો હતો."

તે રાત્રે તે ઘરમાં કોઈ વૈભવી પકવાન નહોતાં બન્યાં પણ પ્રેમ અને સંતોષની એવી મીઠાશ પ્રસરેલી હતી જે કરોડો રૂપિયા ખર્ચતાં પણ નથી મળતી.

તે રાત્રે તે પરિવારમાં ગરીબી અને લાચારીના તમામ વાદળો કાયમ માટે વિખેરાઈ ગયા અને સંબંધોની પવિત્ર સુગંધથી આખું આંગણું મહેંકી ઊઠ્યું.

સંસારમાં સાચા સંબંધી એ નથી હોતા જે માત્ર સુખના સમયે મહેમાન બનીને આવે છે પણ જે વિપત્તિના કાળા અંધકારમાં પોતાનું સર્વસ્વ આપીને દીવો પ્રગટાવે છે તે જ સાચા સ્વજન હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.