દીકરા માટે જૂની સાયકલ ખરીદીને ધોવા બેઠેલા પિતાએ ફ્રેમ પરથી વારંવાર ભૂંસાયેલું નામ જોયું અને પછી...
રમેશે સાયકલના હેન્ડલ પર હાથ મૂક્યો ત્યારે લોખંડનો ઠંડો સ્પર્શ તેની હથેળીમાં ઉતરી ગયો.
તે છેલ્લા છ મહિનાથી પોતાના દીકરા માટે એક જૂની સાયકલ શોધતો હતો.
નવી સાયકલ ખરીદવાના પૈસા તેના ખિસ્સામાં નહોતા, કારણ કે કારખાનાનો પગાર માંડ ઘરખર્ચમાં પૂરો થતો હતો.
"ભાઈ, આ સાયકલ સાવ ઓરિજિનલ છે, ખાલી કલર થોડો ઊડી ગયો છે," જૂના ભંગારના વેપારીએ ધૂળ ખંખેરતાં કહ્યું.
"કેટલા રૂપિયા થશે આના?" રમેશે સાયકલની ચેન અને પેડલ તપાસતા પૂછ્યું.
"તમારા જેવા ભલા માણસ માટે પંદરસો રૂપિયા, એક રૂપિયો ઓછો નહીં થાય," વેપારીએ બીડી સળગાવતાં જવાબ આપ્યો.
રમેશે પોતાના ખિસ્સામાંથી કરચલીવાળી નોટો ગણીને બહાર કાઢી.
તેણે બારસો રૂપિયા આગળ ધર્યા અને વિનંતી કરી કે તેની પાસે આટલા જ છે.
વેપારીએ થોડીવાર વિચાર કર્યો અને પછી પૈસા લઈને સાયકલ રમેશના હાથમાં સોંપી દીધી.
રમેશ સાયકલ દોરીને ખુશી ખુશી ઘર તરફ ચાલવા લાગ્યો.
તેના મનમાં એક જ વિચાર હતો કે આજે સાંજે તેનો દીકરો ચિન્ટુ આ સાયકલ જોઈને કેટલો રાજી થશે.
ચિન્ટુ પાંચમા ધોરણમાં ભણતો હતો અને રોજ નિશાળે જવા માટે બીજા છોકરાઓની સાયકલ સામે તાકી રહેતો હતો.
ઘરે પહોંચીને રમેશે સાયકલ ફળિયામાં ઊભી રાખી અને અંદરથી પાણીની ડોલ તથા જૂનું કપડું લઈ આવ્યો.
તે સાયકલને ધોઈને એકદમ ચમકાવી દેવા માંગતો હતો જેથી ચિન્ટુને તે બહુ જૂની ન લાગે.
તેણે ફ્રેમ પર સાબુવાળું કપડું ફેરવવાનું શરૂ કર્યું.
સીટની બરાબર નીચે જે મુખ્ય પાઇપ હોય છે, ત્યાં જાડો કાળો કલર લગાવેલો હતો.
કપડું ઘસતાં જ એ કાળા કલરનો એક પોપડો ઉખડીને નીચે પડ્યો.
રમેશનું ધ્યાન ત્યાં ગયું, કારણ કે કલરની નીચે ધાતુ પર કંઈક કોતરેલું દેખાતું હતું.
તેણે એક નાની પતરી લીધી અને પેલો કાળો કલર ધીમે ધીમે છોલવા માંડ્યો.
લાકડા કે લોખંડ પર કોઈ અણીદાર ખીલીથી ઊંડા ઘસરકા મારીને કંઈક લખેલું હતું.
રમેશે ધારીને જોયું તો કોઈનું નામ ભૂંસવા માટે તેના પર વારંવાર તીક્ષ્ણ હથિયારથી છેડછાડ કરવામાં આવી હતી.
એક જ જગ્યાએ એકબીજા પર ત્રણથી ચાર અલગ અલગ નામ લખાયેલા હતા અને દરેક નામને એટલી ક્રૂરતાથી ઘસી નાખવામાં આવ્યું હતું કે લોખંડ પોતે છોલાઈ ગયું હતું.
રમેશના હાથ ત્યાં જ થંભી ગયા અને તેના કપાળ પર ચિંતાની કરચલીઓ વળી ગઈ.
"આ સાયકલ ચોરીની તો નહીં હોય ને?" તેના મનમાં પહેલો જ વિચાર આ આવ્યો.
જો સાયકલ કોઈ સામાન્ય વેચાણની હોય, તો નામ આટલી ખરાબ રીતે કેમ ભૂંસવું પડે?
અને એક નહીં, પણ ચાર-ચાર વાર નામ કોતરીને કેમ છેકી નાખવામાં આવ્યા હશે?
તેણે ઊંડા ઘસરકા વચ્ચેથી અક્ષરો ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
સૌથી ઉપરનું નામ તાજું છેકાયેલું હતું, પણ તેની નીચે જૂના અક્ષરો હજુ થોડા ઓળખાતા હતા.
એક નામ ઉકેલાયું, 'અજય'.
તેની નીચે બીજું નામ ઘસાયેલું હતું, 'ભાવેશ'.
અને સૌથી નીચે, જે લોખંડમાં સાવ ઊંડે સુધી કોતરાયેલું હતું, તે અક્ષરો હતા 'કાનુ'.
કાનુ નામની બાજુમાં એક નાનકડું ત્રિશૂળ પણ દોરેલું હતું.
રમેશ સાયકલના પેડલ પાસે બેસી રહ્યો, તેનું મન હવે અશાંત થઈ ગયું હતું.
જો આ ચોરીની સાયકલ હોય અને પોલીસ પકડે, તો તેની આખી જિંદગીની આબરૂ ધૂળમાં મળી જાય.
તેણે વિચાર્યું કે સાયકલ ચિન્ટુને આપતાં પહેલાં આ વાતની ખાતરી કરી લેવી જરૂરી છે.
તે સીધો ઘરની બહાર નીકળ્યો અને મોહલ્લાના છેડે રહેતા ગોવિંદકાકા પાસે ગયો.
ગોવિંદકાકા ગામના જૂના માણસ હતા અને છેલ્લા ચાલીસ વર્ષથી આ વિસ્તારની એકેએક વાત જાણતા હતા.
"કાકા, જરા આ સાયકલ જુઓ ને, આના પરથી કોઈએ વારંવાર નામ કેમ છેક્યા હશે?" રમેશે સાયકલ બતાવતાં પૂછ્યું.
ગોવિંદકાકાએ ચશ્મા સરખા કર્યા અને ફ્રેમ પર આંગળી ફેરવી.
જ્યાં પેલું નાનું ત્રિશૂળ અને 'કાનુ' નામ લખેલું હતું, ત્યાં કાકાની આંગળી અટકી ગઈ.
કાકાના ચહેરા પરના હાવભાવ અચાનક બદલાઈ ગયા.
તેમણે રમેશ સામે જોયું અને પૂછ્યું, "આ સાયકલ તને ક્યાંથી મળી રમેશ?"
"પેલી ભંગારની દુકાનેથી બારસો રૂપિયામાં લાવ્યો છું કાકા, છોકરા માટે લીધી હતી," રમેશે ગભરાતાં કહ્યું.
"આ સાયકલ ચોરીની નથી રમેશ," કાકાએ ઊંડો શ્વાસ લઈને કહ્યું.
"તો પછી આટલા બધા નામ કેમ છેકેલા છે કાકા? કોઈ પોતાની સાયકલ પરથી નામ કેમ ભૂંસે?" રમેશે પૂછ્યું.
ગોવિંદકાકા ફળિયામાં પડેલા ખાટલા પર બેઠા અને રમેશને પણ બેસવા ઈશારો કર્યો.
"આ સાયકલ આ ગામના સૌથી મોટા ત્યાગ અને લાચારીની સાક્ષી છે," કાકાએ વાત શરૂ કરી.
"લગભગ પંદર વર્ષ પહેલાંની વાત છે, આપણા ગામના રામજીભાઈ કડિયાને તું ઓળખતો હતો?" કાકાએ પૂછ્યું.
"હા, જેઓ ખૂબ મહેનતુ હતા અને જેમનું પાંચ વર્ષ પહેલાં અવસાન થઈ ગયું," રમેશે યાદ કરતાં કહ્યું.
"આ સાયકલ રામજીભાઈએ એમના સૌથી મોટા દીકરા કાનુ માટે લીધી હતી," કાકા બોલ્યા.
"રામજીભાઈ પાસે પૈસા નહોતા, એટલે એમણે રાત-દિવસ મજૂરી કરીને કાનુ માટે આ સાયકલ ખરીદી હતી જેથી એ બાજુના ગામ ભણવા જઈ શકે."
"કાનુ ભણવામાં ખૂબ હોશિયાર હતો અને આ સાયકલ પર જ રોજ દસ કિલોમીટર જતો."
"પણ પછી એવું શું બન્યું કે કાનુનું નામ ભૂંસી નાખવું પડ્યું?" રમેશની ઉત્સુકતા વધી ગઈ.
"કાનુ જ્યારે બારમા ધોરણમાં આવ્યો, ત્યારે રામજીભાઈ મકાનની છત પરથી પડી ગયા અને તેમના બંને પગ ભાંગી ગયા," કાકાનો અવાજ ભારે થઈ ગયો.
"ઘરમાં ખાવાના ફાંફા પડી ગયા અને દવાના પૈસા પણ નહોતા."
"ત્યારે કાનુએ પોતાનું ભણતર છોડી દીધું અને મજૂરી કરવા લાગ્યો."
"તેણે પોતાની સૌથી વહાલી સાયકલ ગામના સુથારના દીકરા ભાવેશને માત્ર આઠસો રૂપિયામાં વેચી દીધી, જેથી બાપની દવાનો ખર્ચ નીકળે."
"સાયકલ આપતી વખતે ભાવેશે કાનુનું નામ છેકીને પોતાનું નામ લખી દીધું હતું."
રમેશ સ્તબ્ધ થઈને સાંભળી રહ્યો હતો, તેને લોખંડના ઘસરકા પાછળનું દર્દ હવે સમજાતું હતું.
"તો પછી ભાવેશનું નામ કેમ છેકાયું કાકા?" રમેશે પૂછ્યું.
"ભાવેશ પણ ગરીબ ઘરનો હતો રમેશ," કાકા આગળ બોલ્યા.
"બે વર્ષ પછી ભાવેશની બહેનના લગ્ન આવ્યા અને કરિયાવર માટે પૈસા ખૂટ્યા, ત્યારે ભાવેશે પણ રડતા હૈયે આ સાયકલ અજયને વેચી દીધી."
"અજયે પણ ભાવેશનું નામ ભૂંસીને પોતાનું નામ કોતર્યું."
"અને છેલ્લે, ગયા વર્ષે અજયના પિતા બીમાર પડ્યા ત્યારે એણે પણ આ સાયકલ બીજા કોઈને આપી દીધી."
"આ સાયકલ આ વિસ્તારના ચાર ગરીબ પરિવારોના દીકરાઓની લાચારીમાંથી પસાર થઈ છે."
"દરેક દીકરાએ પોતાના પરિવારને બચાવવા માટે પોતાના સપનાની સાયકલ વેચી દીધી હતી."
"અને દરેક નવો ખરીદનાર જૂનું દર્દ ભૂંસવા માટે નામ પર ઘસરકા મારતો હતો, પણ લોખંડ એ ઘા ભૂલી શક્યું નથી."
ગોવિંદકાકાની આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં.
રમેશ સાયકલની ફ્રેમ સામે એકીટશે જોઈ રહ્યો.
જે લોખંડને તે માત્ર એક સાધન સમજતો હતો, તે ખરેખર તો કેટલાય દીકરાઓના બલિદાનની કથા કહી રહ્યું હતું.
દરેક ઘસરકો કોઈ દીકરાના તૂટેલા સપનાની ચીસ જેવો લાગતો હતો.
"કાકા, તો છેલ્લે આ ભંગારમાં કેવી રીતે પહોંચી ગઈ?" રમેશે ધ્રૂજતા અવાજે પૂછ્યું.
"છેલ્લે જેની પાસે હતી, એ છોકરો હવે શહેરમાં નોકરી કરવા જતો રહ્યો, અને તેના ઘરવાળાએ જૂનો સામાન સમજીને વેચી દીધી હશે," કાકાએ નિસાસો નાખ્યો.
રમેશ સાયકલ લઈને ચૂપચાપ ઘેર પાછો આવ્યો.
તેણે ફરીથી એ ઘસાયેલા નામો પર હાથ ફેરવ્યો.
તેને લાગ્યું કે આ સાયકલ પર માત્ર કોઈના નામ નથી ભૂંસાયા, પણ સમયની થાપટો વાગી છે.
સાંજે શાળા છૂટી અને ચિન્ટુ દોડતો દોડતો ઘરમાં આવ્યો.
ફળિયામાં સાયકલ જોઈને તેની આંખો ચમકી ઉઠી.
"પપ્પા! આ સાયકલ આપણા માટે છે?" ચિન્ટુએ ખુશ થઈને સાયકલને વળગી પડતાં પૂછ્યું.
"હા બેટા, આ તારા માટે છે," રમેશે હસીને તેના માથા પર હાથ મૂક્યો.
ચિન્ટુ તરત જ સીટ પાસે ગયો અને પેલી છેકાયેલી જગ્યા જોઈને બોલ્યો, "પપ્પા, અહીં આટલા બધા કાપા કેમ મારેલા છે? આના પર કોઈનું નામ લખેલું હતું?"
રમેશ ચિન્ટુ પાસે નીચે બેઠો.
તેણે ચિન્ટુના નાનકડા હાથને એ ઘસરકા પર મૂકાવ્યો.
"બેટા, આ કોઈ કાપા નથી, આ એ દીકરાઓની નિશાની છે જે પોતાના મા-બાપ માટે બધું જ કુરબાન કરી દેતા અચકાતા નહોતા."
રમેશે ચિન્ટુને કાનુ, ભાવેશ અને અજયની આખી વાત શાંતિથી સમજાવી.
નાનકડો ચિન્ટુ એકદમ ગંભીર થઈને પિતાની વાત સાંભળતો રહ્યો.
તેની આંખોમાં રહેલી બાળસહજ ચંચળતા અચાનક એક ઊંડા આદરમાં ફેરવાઈ ગઈ.
"પપ્પા, તો શું હું પણ મારું નામ આના પર લખી દઉં?" ચિન્ટુએ ધીમેથી પૂછ્યું.
"ના બેટા, આપણે આના પર કોઈ નવું નામ નથી લખવું," રમેશે પ્રેમથી કહ્યું.
"આપણે આ જૂના ઘાને હવે આરામ આપવો છે."
"આ સાયકલ આપણને રોજ યાદ અપાવશે કે સંઘર્ષ ગમે તેટલો મોટો હોય, પરિવાર માટે હિંમત ક્યારેય હારવી ન જોઈએ."
ચિન્ટુએ સાયકલના હેન્ડલને બંને હાથથી ખૂબ જ વહાલથી પકડી લીધું.
"પપ્પા, હું આ સાયકલ પર રોજ નિશાળે જઈશ અને ખૂબ ભણીશ," ચિન્ટુએ મક્કમતાથી કહ્યું.
"હું એટલો સારો માણસ બનીશ કે તમારે ક્યારેય કોઈ વસ્તુ વેચવી ન પડે."
દીકરાના આ શબ્દો સાંભળીને રમેશની આંખો છલકાઈ ગઈ.
તેણે ચિન્ટુને છાતી સરસો ચાંપી લીધો.
જે સાયકલ ચાર પરિવારોના ત્યાગની સાક્ષી હતી, તે આજે એક નવા પરિવાર માટે સંસ્કાર અને આશાનું પ્રતીક બની ગઈ હતી.
સાંજનો આછો અંધકાર ફળિયામાં ઉતરી રહ્યો હતો, પણ રમેશના ઘરમાં એક અનોખો ઉજાસ પથરાયેલો હતો.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.