દીકરાના મૃત્યુ પછી ભાઈઓએ વહુને ઘર છોડવાનું કહ્યું, માતાએ ચાવી હાથમાં આપી અને કહ્યું કે...
રીતાબેનના ઘરમાં એ દિવસ સુધી બધું સામાન્ય હતું.
ઘર મોટું હતું, ધંધો સારો હતો અને પરિવારના બધા લોકો એક જ ઘરમાં રહેતા હતા. પતિ રમેશભાઈ, બે દીકરા દીપક અને હિતેશ, નાનો દીકરો મયંક, તેની પત્ની નેહા અને ચાર વર્ષનો પૌત્ર આરવ.
મયંક ત્રણ ભાઈઓમાં સૌથી નાનો હતો.
તે પોતાના પિતાના ધંધામાં જોડાયો હતો અને ઘરની જવાબદારી પણ સંભાળતો હતો. નેહા સાથે તેના લગ્નને છ વર્ષ થયા હતા અને બંનેનો દીકરો આરવ હવે ચાર વર્ષનો હતો.
મયંકને પોતાના પરિવાર માટે ઘણો પ્રેમ હતો.
સવારે કામ પર જતાં પહેલાં તે આરવને સ્કૂલ બસ સુધી મૂકવા જતો. રાત્રે ઘરે આવે ત્યારે દીકરો દોડીને તેને ગળે મળતો.
નેહા ઘણી વખત કહેતી, "તમે આરવને બહુ બગાડી રહ્યા છો."
મયંક હસીને કહેતો, "હવે આ ઉંમરે નહીં બગાડું તો ક્યારે?"
રીતાબેન આ વાત સાંભળીને હસતા.
તેમને મયંક બહુ વહાલો હતો.
પણ એ દિવસે સવારે કોઈને ખબર નહોતી કે સાંજ સુધીમાં ઘરમાંથી એક માણસ હંમેશા માટે જતો રહેશે.
મયંક ઓફિસ જવા નીકળ્યો હતો.
બપોરે ફોન આવ્યો.
અકસ્મિક તબિયત બગડવાથી તેને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યો હતો.
રીતાબેન અને નેહા હોસ્પિટલ પહોંચ્યા ત્યારે મયંક સારવાર હેઠળ હતો.
થોડા સમય પછી ડોક્ટર બહાર આવ્યા.
તેમના ચહેરા પરથી જ બધું સમજાઈ ગયું.
નેહા દીવાલ પાસે બેસી ગઈ.
રીતાબેન થોડા સમય સુધી ઊભી જ રહી.
તેમણે ડોક્ટરને ફક્ત એક જ સવાલ પૂછ્યો.
"મારો દીકરો?"
ડોક્ટરે માથું નીચે કરી દીધું.
રીતાબેનના મોઢેથી કોઈ અવાજ ન નીકળ્યો.
એ દિવસે ઘરમાં લોકો આવવા લાગ્યા.
મયંકના મિત્રો.
સગાં.
ધંધાના ઓળખીતાઓ.
ઘરમાં રડવાનો અવાજ હતો.
આરવને કંઈ સમજાતું નહોતું.
તે વારંવાર પૂછતો, "મમ્મી, પપ્પા ક્યારે આવશે?"
નેહા પાસે કોઈ જવાબ નહોતો.
તે ફક્ત દીકરાને ગળે લગાવી લેતી.
થોડા દિવસ સુધી ઘરમાં લોકો હતા.
પછી ધીમે ધીમે બધા જવા લાગ્યા.
ઘર ફરી શાંત થયું.
પણ એ શાંતિ પહેલાની નહોતી.
મયંકની ખુરશી ખાલી હતી.
સાંજે ઓફિસમાંથી આવવાનો સમય થઈ જાય ત્યારે નેહા દરવાજા તરફ જોતી.
પછી તેને યાદ આવતું કે હવે કોઈ આવવાનું નથી.
રીતાબેન ઘણી વખત રસોડામાં મયંકની પસંદનું શાક બનાવતા.
પછી થાળીમાં મૂકી રોકાઈ જતા.
ઘરના દરેક ખૂણામાં તેની યાદ હતી.
પણ શોક હજુ પૂરો થયો નહોતો ત્યાં એક નવી વાત શરૂ થઈ.
મયંકના બંને મોટા ભાઈઓએ એક સાંજે ઘરમાં બધાને બોલાવ્યા.
દીપક બોલ્યો, "હવે આગળની વ્યવસ્થા કરવી પડશે."
રીતાબેને પૂછ્યું, "કઈ વ્યવસ્થા?"
"ઘરની."
નેહા ચુપચાપ બેઠી હતી.
હિતેશે કહ્યું, "આ ઘર પપ્પાના નામે છે. હવે પરિવારના સભ્યો નક્કી કરશે કે કોણ અહીં રહેશે."
રીતાબેને પોતાના બંને દીકરાઓ તરફ જોયું.
"એમાં નક્કી કરવાનું શું છે?"
દીપકે કહ્યું, "મયંક નથી રહ્યો."
રીતાબેનનો ચહેરો કઠણ થઈ ગયો.
"તો?"
દીપકે નેહા તરફ જોયું.
"નેહા હવે અહીં કેટલા સમય સુધી રહેશે?"
નેહા ચોંકી ગઈ.
"શું?"
હિતેશે કહ્યું, "ભાભી, ખોટું ન સમજતા. પણ મયંક હવે નથી. તમે હવે આ ઘરની જવાબદારીમાં નથી."
નેહાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
"હું ક્યાં જાઉં?"
દીપકે કહ્યું, "તમારા પિયરમાં."
રૂમમાં શાંતિ થઈ ગઈ.
રીતાબેન ધીમેથી ઊભા થયા.
"આ વાત ફરી બોલશો નહીં."
હિતેશે કહ્યું, "મા, અમે ખરાબ નથી બોલતા. વ્યવહારની વાત છે."
"વ્યવહાર?"
રીતાબેનનો અવાજ પહેલી વાર ઊંચો થયો.
"મારો દીકરો મર્યો છે. તેની પત્નીને તમે બહાર કાઢવાની વાત કરો છો અને એને વ્યવહાર કહો છો?"
દીપક થોડો ગુસ્સે થયો.
"મા, આ ઘર મયંકનું એકલું નહોતું."
"મને ખબર છે."
"તો પછી?"
રીતાબેને નેહા તરફ જોયું.
નેહા માથું નીચે કરીને બેઠી હતી.
તે કંઈ બોલતી નહોતી.
રીતાબેન તેની પાસે ગયા.
"નેહા."
નેહાએ ઉપર જોયું.
"તારે ક્યાંય જવાનું નથી."
દીપકે તરત કહ્યું, "મા..."
રીતાબેને હાથ ઊંચો કર્યો.
"એક શબ્દ નહીં."
બધા ચૂપ થઈ ગયા.
રીતાબેને પોતાના રૂમમાં જઈને એક ચાવીનો ગુચ્છો લાવ્યો.
ઘરની મોટી ચાવી.
સ્ટોરરૂમની ચાવી.
ઓફિસની ચાવી.
બેંક લોકરની ચાવી.
તેમણે બધું નેહાના હાથમાં મૂકી દીધું.
નેહા ગભરાઈ ગઈ.
"મમ્મી, આ શું?"
રીતાબેને કહ્યું, "આ ઘર હવે તારા અને આરવનું છે."
દીપક ઊભો થઈ ગયો.
"શું?"
હિતેશ પણ બોલ્યો, "મા, તમે શું કરી રહ્યા છો?"
રીતાબેને તેમની તરફ જોયું.
"હું નક્કી કરી રહી છું કે આ ઘરમાંથી કોણ જશે."
દીપકને વિશ્વાસ ન આવ્યો.
"તમે અમને કાઢશો?"
"હા."
બધા લોકો એકબીજાને જોવા લાગ્યા.
રીતાબેને કહ્યું, "તમે બંને તમારા ઘર કરો."
હિતેશે કહ્યું, "પણ આ અમારું પણ ઘર છે."
રીતાબેને જવાબ આપ્યો, "તમારા માટે આ ઘર છે. નેહા માટે આ ઘર તેના પતિની યાદ છે."
દીપક બોલ્યો, "પણ મયંક તો નથી."
રીતાબેને તેની તરફ જોયું.
"એ જ તો વાત છે."
તેમનો અવાજ ધીમો હતો.
"તમારો ભાઈ ગયો છે."
પછી તેમણે નેહા તરફ જોયું.
"આ છોકરીનો પતિ ગયો છે."
તેમણે આરવ તરફ જોયું.
"અને આ બાળકનો પિતા ગયો છે."
રૂમમાં કોઈ બોલ્યું નહીં.
રીતાબેન આગળ બોલ્યા.
"તમે બંનેએ ભાઈ ગુમાવ્યો છે."
"તમને દુઃખ છે."
"મને ખબર છે."
"મને પણ છે."
"પણ તમારું દુઃખ ઓછું કરવા માટે હું એવી બે વ્યક્તિઓનું દુઃખ વધારે નહીં કરું જેમનું આખું જીવન બદલાઈ ગયું છે."
નેહા રડવા લાગી.
રીતાબેને તેનો હાથ પકડી લીધો.
"મયંક તને અહીં લાવ્યો હતો."
"એ તારો ઘર હતું."
"એના ગયા પછી તું અહીંથી બહાર જાય એ હું ક્યારેય નહીં થવા દઉં."
દીપક ગુસ્સામાં બોલ્યો, "મા, લોકો શું કહેશે?"
રીતાબેને તરત જવાબ આપ્યો.
"લોકો મારા ઘરે રહેવાના નથી."
"અમે છીએ."
"તો પછી મારી વાત સાંભળો."
હિતેશે કહ્યું, "પણ મિલકતનો હિસ્સો?"
રીતાબેને કહ્યું, "મિલકતની વાત પછી કરશું."
"હમણાં ઘરમાંથી કોઈ વિધવાને કાઢવાની વાત નહીં થાય."
નેહાએ રડતાં કહ્યું, "મમ્મી, હું કોઈનો હક લેવા નથી માગતી."
રીતાબેને તેના માથા પર હાથ મૂક્યો.
"તારે કોઈનો હક લેવો નથી."
"તારે ફક્ત તારો હક છોડવો નથી."
આ વાત પછી ઘરમાં ઘણા દિવસ સુધી તણાવ રહ્યો.
દીપક અને હિતેશને લાગતું હતું કે માતાએ તેમની સાથે અન્યાય કર્યો.
તેઓ બહાર સગાંઓ પાસે વાત કરતા.
કોઈ કહે, "રીતાબેને બહુ લાગણીમાં આવીને નિર્ણય લીધો."
કોઈ કહે, "વહુને એટલું બધું આપવું યોગ્ય નથી."
કોઈ કહે, "દીકરાઓનો પણ હક છે."
રીતાબેન બધું સાંભળતા.
પણ નેહાને ક્યારેય એકલી પડવા ન દેતા.
નેહા પોતે પણ અસમંજસમાં હતી.
એક દિવસ તેણે કહ્યું, "મમ્મી, હું પિયરમાં થોડા દિવસ જઈ આવું?"
રીતાબેને કહ્યું, "જઈ આવ. પણ પાછી અહીં જ આવજે."
"જો હું અહીં રહીશ તો ભાઈઓને ખરાબ લાગશે."
"તેમને લાગવા દો."
"મને લાગે છે હું કારણ બની રહી છું."
રીતાબેને તેની આંખોમાં જોયું.
"તું કારણ નથી."
"તો?"
"તારો પતિ ગયો એ તારી ભૂલ નથી."
નેહા રડી પડી.
રીતાબેને તેને ગળે લગાવી.
"આ ઘર છોડવું તારી સજા નહીં બને."
સમય પસાર થતો ગયો.
આરવ ધીમે ધીમે મોટો થતો ગયો.
તે પપ્પાની વાત કરતો.
"મારા પપ્પા મને સાયકલ ચલાવતા શીખવતા હતા."
"મારા પપ્પા મને ચોકલેટ લાવતા."
"મારા પપ્પા મને ખભા પર બેસાડતા."
નેહા દરેક વખતે હસીને સાંભળતી.
પણ પછી એકલી હોય ત્યારે રડી પડતી.
રીતાબેન દૂરથી બધું જોતા.
તેમને ખબર હતી કે નેહા ફક્ત વિધવા બનીને નથી જીવી રહી.
તે પોતાના દીકરાની મા બનીને પણ એકલું આખું જીવન સંભાળી રહી છે.
એક વર્ષ પછી દીપક અને હિતેશ ફરી માતા પાસે આવ્યા.
આ વખતે તેમનો ગુસ્સો ઓછો હતો.
દીપકે કહ્યું, "મા, અમે સમજી ગયા છીએ કે તમે નેહાને કાઢવા માંગતા નથી."
રીતાબેને કહ્યું, "હું ક્યારેય માંગતી નહોતી."
હિતેશે કહ્યું, "પણ ઘર વિશે શું?"
રીતાબેને કહ્યું, "તમારો હક રહેશે."
બંને ભાઈઓ ચોંકી ગયા.
"શું?"
"મિલકતમાંથી કોઈનો હક હું છીનવી રહી નથી."
"તો પછી ચાવી નેહાને કેમ?"
રીતાબેને કહ્યું, "કારણ કે ઘર ચલાવવાનું કામ કોઈ એક માણસે કરવું પડે."
"અને તમે?"
"હું હવે વૃદ્ધ છું."
પછી નેહા તરફ જોઈને કહ્યું, "આ ઘર હવે એની જવાબદારી છે."
દીપક ધીમેથી બોલ્યો, "મા, અમને લાગતું હતું તમે અમને બહાર કરી રહ્યા છો."
રીતાબેને કહ્યું, "મેં તમને બહાર નથી કર્યા."
"તો?"
"મેં તમને શોકમાંથી બહાર આવવાની તક આપી."
બંને ભાઈઓ ચૂપ રહ્યા.
રીતાબેને કહ્યું, "તમારે તમારા ભાઈનું દુઃખ છે. નેહાને દરરોજ પોતાના પતિનું ખાલીપણું દેખાય છે."
"તમારા માટે પણ."
"હા."
"પણ તમે તમારા બાળકો સામે ઊભા રહી શકો છો."
"નેહા જ્યારે આરવને જુએ છે ત્યારે તેને મયંકની યાદ આવે છે."
"એ છોકરીને ફરી ઘરથી બહાર કાઢશો તો એનો દુઃખ કોણ સંભાળશે?"
દીપકની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
તેણે ધીમેથી કહ્યું, "મા, અમને સમજાયું નહોતું."
રીતાબેને કહ્યું, "સમજવાનો સમય હવે છે."
હિતેશે નેહા પાસે જઈને કહ્યું, "ભાભી."
નેહાએ તેની તરફ જોયું.
"એ દિવસે અમે ખોટું બોલ્યા હતા."
નેહાએ કશું કહ્યું નહીં.
હિતેશે કહ્યું, "માફ કરજો."
નેહાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
તે બોલી, "મને તમારાથી ક્યારેય મિલકત નથી જોઈતી."
દીપકે કહ્યું, "અમને પણ હવે સમજાયું."
"શું?"
"મયંકનો હિસ્સો કાગળમાં નહીં, તારા અને આરવમાં છે."
નેહાએ પહેલી વાર હળવું સ્મિત કર્યું.
કેટલાક વર્ષો પછી આરવ મોટો થયો.
તે પિતાની ઓફિસમાં જવા લાગ્યો.
દાદી તેને ઘણી વાર જૂની વાતો કહેતી.
એક દિવસ આરવે પૂછ્યું, "દાદી, પપ્પા ગયા પછી તમે મમ્મીને અહીં કેમ રાખી?"
રીતાબેન હસ્યાં.
"કારણ કે તારી મમ્મીએ તારો પપ્પા ગુમાવ્યો હતો."
"અને કાકાઓએ?"
"તેમણે ભાઈ ગુમાવ્યો હતો."
"એમાં ફરક શું?"
રીતાબેને કહ્યું, "ખૂબ મોટો."
"કયો?"
"તારા પપ્પા તારી મમ્મીની રોજની જિંદગી હતા."
"અને કાકાઓ માટે તેઓ ભાઈ હતા."
આરવ થોડો સમય ચૂપ રહ્યો.
પછી બોલ્યો, "એટલે તમે અમને બચાવ્યા?"
રીતાબેને કહ્યું, "ના."
"તો?"
"મેં ફક્ત તારા દુઃખ પર બીજું દુઃખ ચઢવા દીધું નહીં."
આરવે દાદીના પગ પાસે બેસી ગયો.
ઘણા વર્ષો પછી પણ એ ઘરમાં મયંકની યાદ હતી.
તેની ખુરશી હતી.
તેનો જૂનો ફોટો હતો.
તેની કેટલીક વસ્તુઓ હતી.
પણ એ ઘરમાં કોઈએ નેહાને ક્યારેય મહેમાન બનવા દીધી નહોતી.
કારણ કે રિતાબેન માટે વહુ દીકરાના મૃત્યુ સાથે પરિવારની બહાર થઈ જતી નથી.
કેટલાક સંબંધો માણસ જીવતો હોય ત્યારે બને છે.
કેટલાક માણસ ગયા પછી વધુ જવાબદારી બની જાય છે.
અને એ દિવસે રિતાબેને પોતાના દીકરાઓને જે વાત સમજાવી હતી, એ આખા પરિવારને વર્ષો સુધી યાદ રહી.
"તમારે એક ભાઈ ગુમાવ્યો છે."
"એણે પતિ ગુમાવ્યો છે."
"આ બાળકએ પિતા ગુમાવ્યો છે."
"તમારું દુઃખ સાચું છે."
"પણ એનું દુઃખ ઓછું કરીને તમારું દુઃખ ક્યારેય ઓછું નહીં થાય."
પરિવાર માટે ઘર ફક્ત દીવાલો અને મિલકત નહોતું.
એમાં યાદો રહેતી હતી.
સંબંધો રહેતા હતા.
અને ક્યારેક કોઈ માણસની ગેરહાજરી પછી સૌથી મોટું કામ એ હોય છે કે જે લોકો તેની સાથે જોડાયેલા છે, તેમને એકબીજાથી અલગ ન થવા દેવા.
રીતાબેને એ જ કર્યું.
તેમણે દીકરો પાછો મેળવી શક્યા નહીં.
પણ દીકરાએ જે પરિવાર પાછળ છોડ્યો હતો, તેને તૂટવા દીધો નહીં.
અને કદાચ એક માતા પોતાના ગયા દીકરા માટે એથી મોટી શ્રદ્ધાંજલિ બીજું કંઈ આપી શકે નહીં.
"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."