દીકરાને બચતના પાઠ ભણાવતા પિતાની ડાયરીમાંથી મળેલા હિસાબે ઉડાવી દીધા બધાના હોશ...
"મયંક, દર મહિને પગાર આવે એટલે સીધો હાથ છૂટો કરવાનો બંધ કર. આ ક્રેડિટ કાર્ડના બિલ જોઈને મારું લોહી બળી જાય છે. ભવિષ્યનો કંઈ વિચાર છે કે નહીં?"
સાઠ વર્ષના દિનેશભાઈએ ડાઇનિંગ ટેબલ પર પોતાના ચશ્મા પછાડ્યા. તેમના હાથમાં દીકરાના બેંક સ્ટેટમેન્ટની પ્રિન્ટ હતી. સામે બેઠેલો મયંક પોતાની ઓફિસ બેગ બંધ કરતાં ઊંડો શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો.
"પપ્પા, ઓફિસના જૂના લેપટોપથી કામ નહોતું ચાલતું એટલે નવું ઈએમઆઈ પર લીધું છે. હું કોઈ ફાલતુ ખર્ચ નથી કરતો. અને તમને તો ખબર છે, ઘરનું રાશન, લાઈટ બિલ અને સોસાયટીનો મેન્ટેનન્સ બધું હું જ સમયસર ભરું છું."
"એ તો તારી ફરજ છે! પણ બચત ક્યાં છે? કાલ સવારે કોઈ અણધારી આફત આવીને ઊભી રહેશે તો હાથ લંબાવવો પડશે. મારી આખી જિંદગી સરકારી નોકરીમાં ઘસાઈ ગઈ ત્યારે જઈને આ છત બની છે. પૈસાની કદર કરતાં શીખ." દિનેશભાઈનો અવાજ ઊંચો થઈ ગયો.
રસોડામાંથી ચા લઈને આવેલી મયંકની પત્ની કાવ્યા ચૂપચાપ કપ ટેબલ પર મૂકીને અંદર જતી રહી. આ ઘરનો આ રોજનો નિયમ હતો. દિનેશભાઈ દર અઠવાડિયે દીકરાને આર્થિક શિસ્તના પાઠ ભણાવતા. મયંક સાંજની ચા બહાર પીવાનું ટાળતો, પોતાની જૂની બાઇક વારંવાર રિપેર કરાવીને ચલાવતો, અને કાવ્યા પણ પોતાના શોખ બાજુ પર મૂકીને ઘરનું બજેટ સંભાળતી. તેમને લાગતું કે પપ્પા સાચા છે, વડીલ છે એટલે ભવિષ્યની ચિંતા કરે છે.
પણ તે દિવસે બપોરે એક અણધારી ઘટના બની.
મયંક ઓફિસના કોઈ કામ માટે બેંકના એટીએમ ગયો હતો. અંદર દિનેશભાઈ ઊભા હતા. કાચની બહારથી મયંકે જોયું કે પપ્પા પૈસા ઉપાડી રહ્યા હતા. સામાન્ય રીતે દિનેશભાઈ પોતાની વીસ હજાર રૂપિયાની પેન્શન રકમ પહેલી તારીખે જ ઉપાડી લેતા અને બાકીના પૈસા સેવિંગ્સમાં રાખતા. આજે તો મહિનાની વીસમી તારીખ હતી.
દિનેશભાઈ બહાર નીકળ્યા ત્યારે તેમના હાથમાં નોટોનું મોટું બંડલ હતું. મયંક તેમને બોલાવવા જતો હતો, પણ એટલામાં સામેથી એક મોટરસાયકલ આવીને ઊભી રહી. બાઇક પર દિનેશભાઈના નાના સાળા નરેશ બેઠા હતા.
દિનેશભાઈએ આજુબાજુ નજર દોડાવી અને ખિસ્સામાંથી આખું બંડલ કાઢીને નરેશના હાથમાં પકડાવી દીધું.
"જીજાજી, આ વખતે પંદર દિવસમાં પાછા આપી દઈશ. શેરબજારમાં જરા મોટો સોદો ફસાયો છે, નહીં તો તમારી પાસે હાથ ન ફેલાવત," નરેશે દાંત કાઢતાં કહ્યું.
"કોઈ વાંધો નહીં નરેશ. પણ ઘરમાં કોઈને ખબર ન પડવી જોઈએ. ખાસ કરીને મયંકને. એને એમ જ છે કે મારી પાસે પેન્શન સિવાય કશું નથી," દિનેશભાઈએ ધીમા અવાજે કહ્યું.
નરેશે પૈસા ખિસ્સામાં સરકાવ્યા અને તરત બાઇક ભગાવી મૂકી. આભારનો એક શબ્દ પણ તેના મોઢેથી ન નીકળ્યો.
થાંભલા પાછળ ઊભેલા મયંકના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. આ એ જ નરેશ કાકા હતા જેમણે બે વર્ષ પહેલાં ગામડે મકાન બનાવવાના બહાને પપ્પા પાસેથી દોઢ લાખ રૂપિયા લીધા હતા અને આજ સુધી એક રૂપિયો પાછો નહોતો આપ્યો. ગયા દિવાળીએ જ્યારે મયંકે પોતાના વ્યવસાય માટે પચાસ હજાર રૂપિયા માંગ્યા હતા, ત્યારે પપ્પાએ કહી દીધું હતું કે મારી પાસે પેન્શન સિવાય એક પાઈ પણ વધારાની નથી.
સાંજે ઘરે પહોંચીને મયંકે કંઈ ન કહ્યું. તેણે શાંતિથી પપ્પાના રૂમની જૂની લાકડાની પેટી તપાસવાનું નક્કી કર્યું. રાત્રે જ્યારે દિનેશભાઈ ઊંઘી ગયા, ત્યારે મયંકે પપ્પાની જૂની ડાયરી શોધી કાઢી.
ડાયરીના પાના ફેરવતાં જ મયંકની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. છેલ્લા પાંચ વર્ષનો હિસાબ તેમાં લખાયેલો હતો.
મોટા માસાના દીકરાના લગ્ન માટે પચાસ હજાર.
ફોઈના ઓપરેશન માટે ચાલીસ હજાર, જે પાછળથી ખબર પડી હતી કે સરકારી યોજનામાં મફત થયું હતું.
નરેશ કાકાને અલગ અલગ સમયે આપેલી રકમોનો સરવાળો જ ત્રણ લાખ વટાવી ગયો હતો.
કુલ મળીને લગભગ સાત લાખ રૂપિયા દિનેશભાઈએ સગાં-વહાલાંઓમાં વહેંચી દીધા હતા. અને આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે કોઈ પણ રકમ સામે 'પાછા મળ્યા' એવી એક પણ નોંધ નહોતી.
મયંક આખી રાત સૂઈ ન શક્યો. તેને એ વાતનું દુઃખ નહોતું કે પૈસા ખર્ચાયા હતા. દુઃખ એ વાતનું હતું કે જે પિતા તેને બે રૂપિયાની બચત કરવા માટે આખો દિવસ ટોકતા હતા, તે પોતે ખોટા અહંકાર અને સંબંધો સાચવવાના વહેમમાં એવા લોકોને પૈસા લૂંટાવી રહ્યા હતા જેઓ પીઠ પાછળ તેમની મજાક ઉડાવતા હતા.
બીજા અઠવાડિયે કુટુંબમાં એક મોટો મેળાવડો હતો. દિનેશભાઈના મોટા બહેનના ઘરે વાસ્તુપૂજા હતી. આખો પરિવાર ભેગો થયો હતો. જમ્યા પછી બધા હોલમાં બેઠા હતા ત્યારે વાતોવાતમાં પૈસા અને મોંઘવારીનો વિષય નીકળ્યો.
નરેશ કાકા સોફા પર પગ ચડાવીને પાન મસાલો ચાવતાં બોલ્યા, "આજકાલના છોકરાઓને કમાતાં તો આવડે છે પણ સાચવતાં નથી આવડતું. જોને આપણા મયંકને, હજુ હમણાં જ સાંભળ્યું કે મોંઘું લેપટોપ લાવ્યો છે. જીજાજી, તમે એને જરા શિખામણ આપો."
દિનેશભાઈ ગર્વથી હસ્યા, "હું તો રોજ કહું છું નરેશ. અમે તો આખી જિંદગી એક એક રૂપિયો ભેગો કરીને સંસાર ચલાવ્યો છે. આજના જુવાનિયાઓમાં એ ધીરજ ક્યાં?"
મયંક ત્યાં જ ઊભો હતો. તેનાથી હવે સહન ન થયું. તેણે પોતાની બેગમાંથી એક ઝેરોક્ષ કરેલું કાગળિયું કાઢ્યું અને ટેબલ વચ્ચે મૂક્યું.
"નરેશ કાકા, તમે સાચું કહ્યું. મને પૈસા સાચવતાં નથી આવડતું. એટલે જ તો વિચારું છું કે તમારા જેવા અનુભવી માણસ પાસેથી શીખું," મયંકે શાંત પણ ધારદાર અવાજે કહ્યું.
"શું છે આ?" નરેશે કાગળ સામે જોતાં પૂછ્યું.
"આ પપ્પાની ડાયરીનું છેલ્લું પાનું છે. ગયા અઠવાડિયે બેંક બહાર તમે જે પચાસ હજાર લીધા એનો હિસાબ છે. અને એની ઉપરના ત્રણ લાખ પણ તમારા જ નામે બોલે છે," મયંકે બધાની સામે જોયું. "કાકા, મારે મારી બાઇકનું એન્જિન બદલાવવું છે અને પપ્પા પાસે પૈસા નથી. તમે આમાંથી માત્ર વીસ હજાર અત્યારે પાછા આપી દેશો તો મારું કામ થઈ જશે."
આખા રૂમમાં સોપો પડી ગયો. નરેશનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. દિનેશભાઈની આંખો ક્રોધ અને શરમથી લાલ થઈ ગઈ.
"મયંક! આ શું બદતમીજી છે? વડીલો સામે વાત કરવાની આ રીત છે?" દિનેશભાઈ ઊભા થઈ ગયા.
"પપ્પા, બદતમીજી હું નથી કરતો, આ લોકો તમારી સાથે વર્ષોથી કરી રહ્યા છે," મયંકનો અવાજ સહેજ પણ ધ્રૂજ્યો નહીં. "તમે મને રોજ કહો છો કે બચત કર, ઘરના ખર્ચા કાપ, ઈએમઆઈ બંધ કર. કાવ્યા છેલ્લા બે વર્ષથી એક નવી સાડી નથી લાવી કારણ કે તમે કહો છો કે પૈસા સાચવવા જોઈએ. અમે બંને તમારી એક એક વાત માનીએ છીએ કારણ કે અમને લાગે છે કે આપણા ઘરમાં તંગી છે."
મયંકે દિનેશભાઈની આંખોમાં જોયું, "પણ સત્ય એ છે કે તમારું આખું પેન્શન આ લોકોની મોજશોખમાં જાય છે. જે માણસ ગયા અઠવાડિયે તમારી પાસેથી પૈસા લઈ ગયો, એણે ગઈકાલે જ પોતાના દીકરાને નવો ફોન અપાવ્યો છે. તમે જેને સંબંધ કહો છો ને પપ્પા, એ વાસ્તવમાં તમારો ઉપયોગ છે."
"જો મયંક, સંબંધોમાં આવી લેતીદેતી ચાલ્યા કરે. તું હજુ નાનો છે," મોટા માસા વચ્ચે બોલ્યા.
"તો માસાજી, તમે પણ ગયા વર્ષે પપ્પા પાસેથી પચાસ હજાર લીધા હતા ને? તમે પાછા આપી દો," મયંકે તરત વળતો જવાબ આપ્યો. માસાજીએ તરત નજર ફેરવી લીધી.
દિનેશભાઈ તરફડી ઊઠ્યા. તેમને લાગ્યું કે તેમનો દીકરો આખા કુટુંબ વચ્ચે તેમની આબરૂના ધજાગરા ઉડાવી રહ્યો છે. "બસ કર મયંક! તારે મારા પૈસાનો હિસાબ લેવાનો કોઈ હક નથી. એ મારું પેન્શન છે, મારી કમાણી છે. હું જેને આપું એ મારી મરજી!"
"હા પપ્પા, એ તમારી મરજી છે. પણ પછી મને એ સલાહ આપવાનો હક પણ તમે ગુમાવી દો છો કે મારે મારા પૈસા કેવી રીતે વાપરવા," મયંકે ભારે હૈયે કહ્યું. "તમે બહારના લોકો સામે મોટા દાતા બનવા માટે પોતાના જ ઘરમાં કરકસરનો ત્રાસ આપો છો. તમને એમ લાગે છે કે આ લોકો તમારી ઈજ્જત કરે છે? ના, આ લોકો માત્ર તમારા ખિસ્સાની ઈજ્જત કરે છે. જે દિવસે તમારું પેન્શન બંધ થશે ને, તે દિવસે આમાંથી કોઈ તમારો ફોન પણ નહીં ઉપાડે."
મયંક એટલું કહીને હોલમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
તે સાંજે ઘરે પાછા ફરતી વખતે રિક્ષામાં કોઈ એક શબ્દ ન બોલ્યું. દિનેશભાઈ બારી બહાર જોઈ રહ્યા હતા. તેમના મનમાં અપાર ક્રોધ હતો, પણ સાથે સાથે એક અજાણી ખાલીપો પણ ઘેરાઈ રહ્યો હતો.
ઘરે પહોંચ્યા પછી ત્રણ દિવસ સુધી ઘરમાં શાંતિ રહી. દિનેશભાઈએ મયંક સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું. તેઓ પોતાના રૂમમાં જ બેસી રહેતા.
ચોથા દિવસે સવારે દિનેશભાઈના ફોનની ઘંટડી વાગી. તેમણે જોયું તો નરેશનો ફોન હતો. દિનેશભાઈને આશા જાગી કે નરેશ કદાચ તે દિવસે થયેલા અપમાન બદલ દિલગીરી વ્યક્ત કરશે અથવા થોડા પૈસા પાછા આપવાની વાત કરશે.
"હેલ્લો નરેશ..." દિનેશભાઈએ ફોન ઉપાડ્યો.
સામેથી નરેશનો અવાજ આવ્યો, પણ એમાં પહેલાં જેવો મીઠો રણકો નહોતો. "જીજાજી, તમારા દીકરાએ આખા કુટુંબ સામે મારું અપમાન કર્યું. તમારે એને કંટ્રોલમાં રાખવો જોઈએ. અને હા, પેલા પચાસ હજારની ચિંતા ન કરતા, મારી પાસે સગવડ થશે ત્યારે આપી દઈશ. અત્યારે તો મારી પાસે કંઈ નથી. હવેથી મને કોઈ કામ માટે ફોન ન કરતા, મારે ખોટી પંચાતમાં નથી પડવું."
સામેથી ફોન કપાઈ ગયો.
દિનેશભાઈ સ્તબ્ધ થઈને ફોન સામે જોઈ રહ્યા. તેમણે તરત મોટા માસાને ફોન લગાવ્યો. બે વાર રીંગ વાગીને ફોન કટ થઈ ગયો. ત્રીજી વારે ફોન સ્વિચ ઓફ આવ્યો.
દિનેશભાઈના હાથમાંથી મોબાઈલ ટેબલ પર પડી ગયો.
તેમણે જે સંબંધોને લોહીના સંબંધ માનીને આખી જિંદગીની જમાપૂંજી વહાવી દીધી હતી, એ સંબંધો એક જ ઝટકામાં તૂટી ગયા હતા. મયંકનો એક એક શબ્દ તેમના કાનમાં ગૂંજવા લાગ્યો: 'આ લોકો માત્ર તમારા ખિસ્સાની ઈજ્જત કરે છે.'
સાંજે મયંક ઓફિસેથી આવ્યો ત્યારે તેણે જોયું કે દિનેશભાઈ એકલા સોફા પર બેઠા હતા. તેમના હાથમાં તેમની જૂની ડાયરી હતી. ચહેરા પર હંમેશાં રહેતો પેલો વડીલપણાનો રોફ ગાયબ હતો, માત્ર એક થાકેલા બાપની લાચારી દેખાતી હતી.
મયંક ચૂપચાપ અંદર જવા લાગ્યો ત્યારે દિનેશભાઈએ ધીમા અવાજે સાદ પાડ્યો, "મયંક..."
મયંક ઊભો રહ્યો.
દિનેશભાઈએ ડાયરી ટેબલ પર મૂકી દીધી. "આ ડાયરીમાં લખાયેલા એક પણ રૂપિયા હવે પાછા નથી આવવાના. તેં સાચું કહ્યું હતું."
દિનેશભાઈની આંખો ભીની હતી. તેમણે પહેલી વાર દીકરા સામે નજર મેળવી. "મને એમ હતું કે હું બધાને મદદ કરીશ તો ઘડપણમાં આખું કુટુંબ મારી સાથે ઊભું રહેશે. મને દાતા કહેવડાવવાનો શોખ હતો. અને એ શોખ પૂરો કરવા માટે મેં તારા પર અને કાવ્યા પર બચતના નામે દબાણ કર્યું. હું બહાર સારો બનવા ગયો અને પોતાના જ ઘરમાં વિલન બની ગયો."
મયંક આગળ આવ્યો અને પપ્પાની બાજુમાં બેસી ગયો. તેણે દિનેશભાઈના ધ્રૂજતા હાથને પોતાના હાથમાં લીધો.
"પપ્પા, તમે કોઈ ખરાબ કામ નથી કર્યું. તમે તો સંબંધો સાચવવાની કોશિશ કરતા હતા. ભૂલ તમારી નહોતી, ભૂલ એ લોકોની હતી જે તમારી ભલાઈને તમારી નબળાઈ સમજી બેઠા," મયંકે નમ્રતાથી કહ્યું. "મને પૈસા ગુમાવવાનો અફસોસ નથી. મને બસ એ વાતનું દુઃખ હતું કે તમે અમારા પર ભરોસો નહોતો કર્યો. જો તમને કોઈ તકલીફ હોય કે મદદ કરવી હોય, તો આપણે સાથે મળીને નક્કી કરી શકીએ ને?"
દિનેશભાઈએ દીકરાના ખભા પર હાથ મૂક્યો. વર્ષોથી તેમના મન પર રહેલો અહંકારનો પથ્થર આજે પીગળીને આંસુ બનીને વહી ગયો હતો.
"કાલથી તારે ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ છુપાવવાની જરૂર નથી," દિનેશભાઈ સહેજ હસ્યા. "પણ હા, હજુ પણ કહું છું, થોડી બચત તો રાખવી જ જોઈએ."
મયંક પણ હસી પડ્યો, "એ ચોક્કસ રાખીશ પપ્પા, પણ હવે આપણે બંને સાથે મળીને રાખીશું."
ઘરના રસોડામાંથી કાવ્યા બંને માટે ગરમ ચા લઈને આવી ત્યારે વાતાવરણમાં પહેલાં જેવો ભાર નહોતો, પણ એક સાચી અને પારદર્શક હળવાશ હતી.
આવી જ વધુ રસપ્રદ અને પ્રેરણાદાયી વાર્તાઓ દરરોજ વાંચવા માટે અમારી વેબસાઇટ સાથે જોડાયેલા રહો. વાર્તા ગમી હોય તો શેર કરવાનું ભૂલતા નહીં! 💖