દીકરીના લગ્ન માટે મકાન વેચવા મૂક્યું હતું, એક ગ્રાહક મકાન જોવા આવ્યા તો તેને જોઈને દીકરીની માતા ખુરશી પરથી ઉભા થઇ ગયા...

બપોરના ત્રણ વાગ્યે જૂના મકાનના ચોકમાં પડેલા સાગના જૂના હીંચકા પર બેસીને જગદીશભાઈ પોતાના ચશ્માના કાચ ધોતીના છેડાથી વારંવાર લૂછી રહ્યા હતા ત્યારે તેમની પત્ની મંજુલાબા દીવાલ પર લટકતી પૂર્વજોની તસવીરો સામે જોઈને છાતી સરસો સાડલો દબાવીને ચોધાર આંસુએ રડી રહ્યાં હતાં.

ઘરના મુખ્ય લાકડાના મોટા દરવાજાની બહાર લોખંડની જાળી પર દલાલ દ્વારા લાલ અક્ષરોમાં લખાયેલું 'આ મકાન તાત્કાલિક વેચવાનું છે' એવું મોટું બોર્ડ લટકાવી દેવામાં આવ્યું હતું.

શેરીમાંથી પસાર થતાં લોકો ઊભા રહીને તે બોર્ડ તરફ આંગળી ચીંધીને વાતો કરતા હતા કે આ ખાનદાની પરિવારના માથે એવી કઈ આફત આવી પડી કે ઘર વેચવાનો વારો આવ્યો.

આ સો વર્ષ જૂનું, દેશી નળિયાવાળું અને આંગણામાં લીમડાની શીતળ છાંયડો ધરાવતું મકાન માત્ર ઈંટો, માટી અને પથ્થરોનો ઢગલો નહોતું પણ જગદીશભાઈની ત્રણ પેઢીઓની ઈજ્જત અને પવિત્ર સ્મૃતિઓનું જીવતું જાગતું મંદિર હતું.

આ જ ઓસરીમાં જગદીશભાઈના પિતાજીએ આખી જિંદગી પંચાયતો ભરી હતી અને આ જ લાલ લીપણવાળા ચોકમાં તેમની એકની એક લાડકવાયી દીકરી પાયલે પોતાની નાની ઝાંઝરીઓ પહેરીને પહેલું ડગલું ભર્યું હતું.

પાયલ હવે પચીસ વર્ષની થઈ ગઈ હતી અને તેના લગ્ન શહેરના એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત, સુખી અને સંસ્કારી પરિવારના દીકરા સાથે નક્કી થયા હતા.

પરંતુ સામેવાળા પરિવારનું માન જળવાય અને દીકરી સાસરે જતી વખતે કોઈની સામે નીચી નજર ન કરવી પડે તે માટે લગ્નના મંડપ, જમણવાર, સોનાના પરંપરાગત ઘરેણાં અને સામાજિક વ્યવહાર પાછળ પંદરથી વીસ લાખ રૂપિયાનો મોટો ખર્ચ આવી રહ્યો હતો.

જગદીશભાઈ પોસ્ટ ઓફિસમાં આખી જિંદગી એક સામાન્ય ઈમાનદાર ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરીને નિવૃત્ત થયા હતા.

તેમણે ક્યારેય કોઈ ખોટો રૂપિયો લીધો નહોતો અને તેમની પાસે જે કંઈ નાની બચત અને પ્રોવિડન્ટ ફંડના રૂપિયા હતા તે બે વર્ષ પહેલાં મંજુલાબાના હૃદયના મોટા ઓપરેશન અને દવાખાનાના બિલમાં વપરાઈ ચૂક્યા હતા.

જગદીશભાઈ છેલ્લા એક મહિનાથી શહેરની ચાર અલગ અલગ સહકારી બેંકોમાં લોન માટે ધક્કા ખાઈ ચૂક્યા હતા પણ નિવૃત્ત કર્મચારી હોવાના કારણે કોઈ મેનેજર તેમને મોટી લોન આપવા તૈયાર નહોતો.

કોઈ સગાં-વહાલાં કે દૂરના સંબંધીઓએ પણ આ મુશ્કેલ સમયમાં સામે ચાલીને હાથ લંબાવવાની સહેજ પણ તસ્દી નહોતી લીધી.

દીકરીના હાથ સમયસર પીળા કરવા માટે અને સમાજમાં પરિવારની આબરૂ ધૂળધાણી ન થાય તે માટે લાચાર પિતાએ પોતાના કાળજા પર પહાડ જેવડો પથ્થર મૂકીને આ પૈતૃક ઘર વેચવાનો આખરી અને દર્દનાક નિર્ણય લીધો હતો.

મંજુલાબા વારંવાર ઓસરીના દરેક થાંભલાને અને દરવાજાની શાખને અડીને રડતાં હતાં કે દીકરીનું ઘર વસાવવા માટે આપણે આપણા માથા પરનું આખરી છત્ર હંમેશાં માટે ગુમાવી બેસીશું.

બપોરે સાડા ત્રણ વાગ્યાના સુમારે શેરીના ધૂળિયા રસ્તા પર એક મોટી કાળી ચમકતી વિદેશી લક્ઝરી કાર આવીને ઊભી રહી.

આખી શેરીના લોકો પોતાના ઘરની બારીઓ અને ઓટલા પરથી આ મોંઘી ગાડીને આશ્ચર્યથી જોવા લાગ્યા.

કારમાંથી પ્રોપર્ટી દલાલ કાંતિભાઈ ઉતર્યા અને તેમની સાથે સૂટ-બૂટ પહેરેલો છત્રીસેક વર્ષનો એક ભવ્ય, ગંભીર અને પ્રભાવશાળી યુવાન બહાર નીકળ્યો.

કાંતિભાઈ ઉત્સાહમાં દોડતા અંદર આવ્યા અને મોટેથી સાદ પાડ્યો.

"જગદીશભાઈ, ખુશ થઈ જાઓ! આ મોટા શહેરમાંથી ખાસ તમારા મકાનનો રોકડો સોદો કરવા આવ્યા છે અને તમે જે પચીસ લાખ રૂપિયા માંગ્યા હતા તે એક પણ રૂપિયો ઓછો કર્યા વગર રોકડે-રોકડા ચૂકવવા તૈયાર છે."

જગદીશભાઈ અત્યંત ભારે હૈયે સોફા પરથી ઊભા થયા અને બંને હાથ જોડીને અતિથિને આવકારવા માટે દરવાજા તરફ આગળ વધ્યા.

તે સૂટ પહેરેલા યુવાને ઘરના લાકડાના ઉંબરા પર પગ મૂક્યો અને પોતાના ચહેરા પરથી કાળા ચશ્મા હળવેથી ઉતાર્યા.

જેવો તે ઓસરીમાં દાખલ થયો કે તાંબાના લોટામાંથી કાચના ગ્લાસમાં પાણી ભરીને રસોડામાંથી બહાર આવી રહેલાં મંજુલાબાના હાથમાંથી તે ગ્લાસ છૂટીને ફરસ પર પછડાયો.

કાચના સેંકડો ટુકડા ચારેય તરફ વેરાઈ ગયા અને પાણી આખી ઓસરીમાં ફેલાઈ ગયું.

મંજુલાબા સોફાની ધાર પકડીને એકદમ આંચકો ખાઈને ઊભાં થઈ ગયાં અને તેમના મોંમાંથી અવાજ પણ ન નીકળી શક્યો.

તેમની આંખો અવિશ્વાસ અને સ્તબ્ધતાથી પહોળી થઈ ગઈ અને આખું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું.

"તુ... તુષાર? બેટા તું અહીં આ ઘરમાં?" મંજુલાબાના ગળામાંથી માંડ આ ધ્રૂજતા શબ્દો બહાર આવ્યા.

પેલો અબજોપતિ યુવાન એક ક્ષણ માટે પણ ત્યાં ટટ્ટાર ઊભો ન રહી શક્યો.

તેણે પોતાના હાથમાં રહેલી કિંમતી લેધર બ્રીફકેસ જમીન પર ફેંકી દીધી અને ઝડપી પગલે દોડીને જગદીશભાઈ અને મંજુલાબાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને પડી ગયો.

તેણે બંને હાથથી જગદીશભાઈના ધૂળવાળા પગ પકડી લીધા અને પોતાનું માથું તેમના પગના અંગૂઠા પર મૂકીને પોક મૂકીને રડી પડ્યો.

દલાલ કાંતિભાઈ આ અકલ્પનીય દ્રશ્ય જોઈને સાવ અવાચક બની ગયા કે કરોડોની કંપનીનો માલિક આ સાધારણ નિવૃત્ત ક્લાર્કના પગ પકડીને એક નાના બાળકની જેમ કેમ રડી રહ્યો છે?

જગદીશભાઈની આંખોમાંથી પણ ચોધાર અશ્રુઓ વહી નીકળ્યાં અને તેમણે વાંકા વળીને તે યુવાનના બંને ખભા પકડીને ઊભો કર્યો અને છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

આ યુવાન બીજું કોઈ નહીં પણ આજથી અઢાર વર્ષ પહેલાં જગદીશભાઈની સાથે પોસ્ટ ઓફિસમાં કામ કરતા તેમના સ્વર્ગસ્થ પટાવાળા હરિલાલનો દીકરો તુષાર હતો.

અઢાર વર્ષ પહેલાં હરિલાલનું અચાનક રેલવે પાટા ક્રોસ કરતી વખતે ટ્રેનની અડફેટે આવી જતાં કમકમાટીભર્યું મોત નીપજ્યું હતું.

તે સમયે તુષાર માત્ર બાર વર્ષનો સાવ માસૂમ અને અનાથ જેવો બાળક હતો અને તેની વિધવા માતા પાસે ઘરમાં ચૂલો સળગાવવાના પણ પૈસા નહોતા.

કુટુંબીજનો અને ગામના લોકોએ તે સમયે તુષારને ભણવાનું છોડાવીને કોઈ હોટલની લારી પર ચાના કપ-રકાબી ધોવાના કામે લગાડી દેવાની સલાહ આપી હતી.

પરંતુ તે મુશ્કેલ ઘડીએ જગદીશભાઈ સાક્ષાત ભગવાન બનીને તે ગરીબ વિધવાના આંગણે જઈને ઊભા રહ્યા હતા.

જગદીશભાઈએ પોતાના સામાન્ય માસિક પગારમાંથી દર મહિને અડધો ભાગ કાપીને તુષારના ભણતરની સ્કૂલ ફી, ચોપડા, દફતર અને સાયકલનો તમામ ખર્ચ પોતાના માથે ઉપાડી લીધો હતો.

મંજુલાબા દરરોજ સવારે પોતાની દીકરી પાયલની સાથે તુષાર માટે પણ દેશી ઘીવાળા થેપલાં અને દૂધનું ટીફીન ખાસ બનાવીને મોકલતાં હતાં.

તુષાર આ જ ઓસરીમાં બેસીને જગદીશભાઈ પાસે ગણિત અને વિજ્ઞાનના દાખલા શીખતો હતો.

જ્યારે તુષારને રાજ્યની સૌથી મોટી એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં મેરિટ પર પ્રવેશ મળ્યો ત્યારે જગદીશભાઈએ પોતાના પ્રોવિડન્ટ ફંડમાંથી મોટી લોન લઈને તેની ચાર વર્ષની હોસ્ટેલ અને કોલેજ ફી પૂરેપૂરી ભરી આપી હતી.

તુષાર અતિશય પ્રતિભાશાળી અને મહેનતુ હતો, તે ભણીગણીને બેંગલોરની મોટી આઈટી કંપનીમાં જોડાયો અને પોતાની અથાક મહેનતથી આજે દેશની અગ્રણી સોફ્ટવેર કંપનીનો સ્થાપક અને માલિક બની ચૂક્યો હતો.

તુષારે પોતાના ગાલ પરથી આંસુ લૂછ્યાં અને જગદીશભાઈની સામે બંને હાથ જોડીને અત્યંત ગદગદ અને ભરેલા અવાજે કહ્યું.

"કાકા, તમે મને તમારી સગી દીકરી પાયલ કરતાં પણ વધારે વહાલ આપીને, તમારા પોતાના શોખ મારી નાખીને મને આ મુકામ સુધી પહોંચાડ્યો."

"અને આજે જ્યારે મારી વ્હાલી નાની બહેન પાયલના લગ્નનો મંગળ અવસર આવ્યો ત્યારે તમે તમારા આ દીકરાને એક ફોન કરવાની પણ તસ્દી ન લીધી?"

"તમે આ ઘર વેચવા માટે બજારના દલાલોના દરવાજે ગયા અને મને સાવ પારકો કરી દીધો?"

"જો આજે બેંગલોરમાં બેઠા બેઠા મને મારા એક જૂના સહપાઠી પાસેથી વાતવાતમાં ખબર ન પડી હોત કે તમે આ મકાન વેચવા કાઢ્યું છે, તો હું આખી જિંદગી મારી જાતને ક્યારેય માફ ન કરી શકત કાકા."

જગદીશભાઈનો અવાજ સાવ રુંધાઈ ગયો અને તેમની પાંપણો આંસુના ભારથી ઝૂકી ગઈ.

"બેટા તુષાર, તેં તારી કાળી મજૂરીથી આ મોટું નામ અને ધન કમાયું છે, તારા પર અમારા આ સંસારની જવાબદારીનો બોજ નાખવો મારા આત્માને યોગ્ય ન લાગ્યો."

"અમે તો હવે ઘરડાં થયાં છીએ, અમારું આયુષ્ય તો પૂરું થવા આવ્યું પણ પાયલના ભવિષ્ય અને આબરૂ માટે આ મકાન વેચવું અમારા માટે અનિવાર્ય હતું."

તુષારે ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વગર ઘરના મુખ્ય દરવાજે દોડી જઈને પેલું 'મકાન વેચવાનું છે' વાળું લોખંડનું પાટિયું બંને હાથેથી ખેંચીને જોરથી તોડી નાખ્યું અને તેના ટુકડા કરીને કચરાપેટીમાં ફંગોળી દીધા.

પછી તેણે પોતાની બેગમાંથી પચીસ લાખ રૂપિયાનો બેંક ડીમાન્ડ ડ્રાફ્ટ કાઢ્યો અને જગદીશભાઈના ધ્રૂજતા હાથમાં મૂકી દીધો.

"કાકા, આ કોઈ મકાનની કિંમત નથી પણ એક સગા મોટા ભાઈ તરફથી પોતાની નાની બહેન પાયલના કન્યાદાનની પવિત્ર અમાનત છે."

"જે પવિત્ર આંગણામાં બેસીને મેં સરસ્વતીનું જ્ઞાન મેળવ્યું અને મારી કિસ્મત બદલાઈ, એ ઘરને વેચવાની વાત તો સપનામાં પણ ન વિચારતા."

"મારી બહેન પાયલના લગ્ન આખા શહેરમાં સૌથી ભવ્ય અને રાજવી ઠાઠથી થશે અને એનો મોટો ભાઈ પોતે મંડપમાં મામેરું લઈને ઊભો રહેશે."

"જ્યાં સુધી તમારા આ દીકરાના શરીરમાં એક પણ ધબકારો ચાલુ છે ત્યાં સુધી તમારા આ ઘરની એક ઈંટ પણ કોઈ હલાવી નહીં શકે."

આ શબ્દો સાંભળતાં જ મંજુલાબાએ તુષારને પોતાની છાતી સરસો જોરથી ચાંપી લીધો અને તેના માથા પર અવિરત આંસુ સારવા લાગ્યાં.

ઓસરીના ઉંબરે ઊભેલી દીકરી પાયલ પણ દોડી આવી અને પોતાના મોટા ભાઈના કાંડા પર રેશમી રાખડી બાંધીને તેના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

દલાલ કાંતિભાઈ પણ આ દ્રશ્ય જોઈને પોતાની આંખો લૂછતાં હાથ જોડીને ત્યાંથી શાંતિથી રવાના થઈ ગયા.

તે દિવસે તે જૂના મકાનની દીવાલો પરથી લાચારી અને ઉદાસીનો કાળો પડછાયો હંમેશાં માટે ભૂંસાઈ ગયો અને આખા ઘરમાં મંગળ શરણાઈઓના સૂર ગૂંજી ઊઠ્યા.

સંસારમાં નિઃસ્વાર્થ ભાવે અને શુદ્ધ અંતઃકરણથી વાવેલું પુણ્યનું એક નાનકડું બીજ પણ સમય આવ્યે વટવૃક્ષ બનીને પરિવારના માથે સુખ અને સન્માનનો અખંડ છાંયડો બનીને ઊભું રહી જતું હોય છે.

જ્યાં સંબંધો સ્વાર્થ કે લોહી કરતાં પણ વધારે પવિત્ર પ્રેમ, કૃતજ્ઞતા અને સંસ્કારથી બંધાયેલા હોય છે, ત્યાં સ્વયં પરમાત્મા આવીને પોતાના ભક્તોની આબરૂ સાચવી લેતો હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.