દિવાળીની રાત્રે પિતા છાનામાના કરિયાણાની ગુણ લઈને ચાલતા થયા ત્યારે દીકરો પાછળ ગયો તો એવું જાણવા મળ્યું કે...

મનોજે દુકાનનો લોખંડનો સટ્ટર જોરથી નીચે ખેંચ્યો. ધૂળની ડમરી ઊડી અને સટ્ટરનો મોટો અવાજ આવ્યો.

સામે લાકડાના જૂના ગલ્લા પર બેઠેલા પિતા મોહનભાઈએ ચમકીને દીકરા સામે જોયું. તેમણે હાથમાં પકડેલી હિસાબની ચોપડી નીચે મૂકી દીધી.

"મનોજ, સટ્ટર ધીમેથી બંધ કરાય દીકરા. હજી બજારમાં લોકોની અવરજવર ચાલુ છે." મોહનભાઈએ ધીમેથી કહ્યું.

"બજારના લોકો તો ઊભા જ રહેશે પપ્પા, પણ મારે આજે તમારી સાથે ચોખવટ કરવી છે." મનોજનો અવાજ ગુસ્સાથી ભરેલો હતો.

મોહનભાઈએ ગલ્લા પરથી પોતાના હાથ પાછા ખેંચી લીધા. તેમના હાથમાં પાંચસોની બે નવી નોટો હતી.

"શું ચોખવટ કરવી છે તારે મનોજ? શું થયું છે?" પિતાએ શાંતિથી પૂછ્યું.

"દર વર્ષે દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં તમે આ દુકાનમાંથી રાશનનો મોટો થેલો ભરીને ક્યાં જાઓ છો?" મનોજે ગલ્લા પર હાથ પછાડીને પૂછ્યું.

દુકાનની પાછળના નાના ઓરડામાંથી પૂજા બહાર આવી. તેના હાથમાં સફાઈ કરવાનું કપડું હતું. તે પણ પોતાના સસરા સામે જોઈ રહી હતી.

આખી દુકાનમાં એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ. બહારથી આવતો વાહનોનો પીપોપ અવાજ જ સંભળાતો હતો. મોહનભાઈએ કશું જવાબ ન આપ્યો.

"હું પાંચ વર્ષથી જોઉં છું પપ્પા. તમે દર દિવાળીએ પાંચ હજાર રૂપિયા રોકડા અને પંદર કિલો રાશનની ગુણ લઈને અદ્રશ્ય થઈ જાઓ છો. ત્રણ કલાક પછી પાછા આવો છો ત્યારે તમારા હાથ ખાલી હોય છે." મનોજે ફરી પૂછ્યું.

મોહનભાઈએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. તેમણે ગલ્લા પર પડેલો પાણીનો તાંબાનો પ્યાલો હાથમાં લીધો. તેમણે એક ઘૂંટડો પાણી પીધું.

"એ રાશન અને પૈસા મારી એક જૂની જવાબદારી માટે વપરાય છે મનોજ." મોહનભાઈએ ધીમેથી કહ્યું.

"જવાબદારી? કેવી જવાબદારી પપ્પા?" મનોજનો અવાજ વધુ મોટો થયો. "દુકાનનું પતરું લીક થાય છે, ચોમાસામાં માલ પલળી જાય છે. દુકાનમાં નવો માલ ભરવાના પૈસા નથી અને તમે દર વર્ષે મફતમાં રાશન વહેંચો છો!"

પૂજા પણ આગળ આવી. તે મોહનભાઈની નજીક આવીને ઊભી રહી. "બાપા, વાત પૈસાની નથી. પણ ઘરમાં અત્યારે નાનો વિનોદ શહેરમાં ભણે છે. એની કોલેજની ફી ભરવાની તારીખ આવી ગઈ છે."

મોહનભાઈએ પોતાની સાધ્વી જેવી વહુ સામે જોયું. તેના ચહેરા પર ઘરના ખર્ચની ચિંતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. છતાં મોહનભાઈ કાંઈ બોલ્યા નહીં.

"જો પપ્પા, તમે મને આજે સાચો જવાબ નહીં આપો તો મારે સમજવું પડશે કે તમે આપણી મહેનતની કમાણી કોઈ અજાણ્યા માણસ પાછળ ઉડાવી રહ્યા છો." મનોજે કહ્યું.

મોહનભાઈનો ચહેરો થોડો કરમાઈ ગયો. તેમની સાચી અને ઈમાનદાર આંખોમાં ધીમું દુઃખ છવાઈ ગયું. તેમણે પોતાના બંને ધ્રૂજતા હાથ જોડ્યા.

"મનોજ, મેં મારી આખી જિંદગીમાં આ ગલ્લા પર બેસીને એક રૂપિયો પણ હરામનો નથી કમાયો. તું મારા પર શંકા ના કર દીકરા." પિતાએ કાકલૂદી કરતા કહ્યું.

"શંકા ના કરું તો શું કરું પપ્પા? જ્યારે પણ હું દુકાનનું સમારકામ કરાવવાની વાત કરું છું ત્યારે તમે પૈસા નથી એવું કહો છો. પણ દિવાળી આવતાં જ દસ હજાર રૂપિયા ક્યાંથી આવી જાય છે?" મનોજે કંટાળીને કહ્યું.

મનોજ દિવસ-રાત દુકાનમાં મજૂરી કરતો હતો. સવારે સાત વાગ્યાથી રાતના દસ વાગ્યા સુધી તે ઘરાકો સાચવતો, અનાજની ગુણો ઉપાડતો અને હિસાબ રાખતો.

નાનો ભાઈ વિનોદ શહેરમાં એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરતો હતો. તેનો દર મહિનાનો ખર્ચ મોટો હતો. આવામાં ઘર ચલાવવું બહુ મુશ્કેલ બની જતું હતું.

આવી પરિસ્થિતિમાં પિતા મોહનભાઈ દર વર્ષે આસો મહિનાની ધનતેરસે દસ હજાર રૂપિયાનું રાશન અને રોકડા પૈસા ક્યાંક ગુપ્ત રીતે આપી આવતા હતા.

દુકાનની પાછળ એક જૂની લોખંડની તિજોરી મૂકેલી હતી. તે તિજોરી બહુ જૂની હતી અને તેને હંમેશાં એક નાનું તાળું મારેલું રહેતું હતું.

મનોજે નાનપણથી એ તિજોરી જોઈ હતી. પણ પિતાએ ક્યારેય એ તિજોરીની ચાવી કોઈના હાથમાં નહોતી આપી.

તે રાત્રે ઘરે ગયા પછી પણ વાતાવરણ ભારે હતું. જમવાના ટેબલ પર કોઈ કશું બોલતું નહોતું.

"મનોજ, મને લાગે છે કે બાપા કોઈ સગાને મદદ કરે છે જે આપણી સાથે નથી બોલતા." પૂજાએ રૂમમાં જઈને ધીમેથી કહ્યું.

"અરે પૂજા, આપણા કોઈ એવા સગા નથી જેને આપણે ઓળખતા ના હોઈએ. અને જો મદદ કરતા હોય તો છુપાવવાની શું જરૂર છે?" મનોજે માથું પકડીને કહ્યું.

"કાલે કાળી ચૌદશ છે. બાપા કાલે બપોરે જ જશે. તમે એમનો પીછો કરજો." પૂજાએ ઉપાય બતાવ્યો.

"ના, મારે પીછો નથી કરવો. કાલે સવારે જ હું એમની સામે ઊભો રહીશ. મારે આજે જ આ ગુપ્ત વાતનો અંત લાવવો છે." મનોજે મક્કમ અવાજે કહ્યું.

બીજી સવારે આસો વદ ચૌદશ હતી. મોહનભાઈ સવારે વહેલા ઊઠ્યા. તેમણે નાહાઈ-ધોઈને પોતાનો સ્વચ્છ સફેદ કુરતો પહેર્યો.

તેમણે દુકાને જઈને એક મોટા મીણિયા થેલામાં દસ કિલો ઘઉં, પાંચ કિલો ચોખા, બે કિલો શુદ્ધ ઘી અને મીઠાઈના બે ડબ્બા પેક કર્યા.

સાથે પોતાના ખિસ્સામાં પાંચ હજાર રૂપિયા રોકડા મૂક્યા. તેઓ થેલો ઉપાડીને દુકાનનો દરવાજો બહારથી બંધ કરવા ગયા.

ત્યાં જ મનોજ આવીને દરવાજા વચ્ચે ઊભો રહી ગયો. તેણે પિતાનો રસ્તો રોકી લીધો.

"આજે હું તમને આ થેલો લઈને બહાર જવા નહીં દઉં પપ્પા." મનોજે દ્રઢતાથી કહ્યું.

મોહનભાઈ ઊભા રહી ગયા. તેમની ઉંમર અડસઠ વર્ષની હતી, પણ તેમના ચહેરા પર એક અનોખી શાંતિ હતી.

"મનોજ, રસ્તો છોડ દીકરા. મારે બસ સ્ટેન્ડે જઈને ૧૧ વાગ્યાની બસ પકડવી છે. મોડું થશે તો એ માણસ રાહ જોશે." પિતાએ નમ્રતાથી કહ્યું.

"કયો માણસ પપ્પા? કોણ છે એ? તમારે મને આજે કહેવું જ પડશે. જો તમે નહીં કહો તો હું આ રાશનનો થેલો બહાર નહીં જવા દઉં." મનોજે સાફ ના પાડી દીધી.

પૂજા પણ પાછળથી આવી પહોંચી. તેના હાથમાં પાણીનો કળશ હતો. તે પણ પિતાના જવાબની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહી હતી.

મોહનભાઈએ એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. તેમણે પોતાના સફેદ વાળ પર હાથ ફેરવ્યો. તેમની આંખોમાં વર્ષો જૂની યાદો તરી આવી.

"તારે ખરેખર જાણવું છે મનોજ કે આ થેલો ક્યાં જાય છે?" પિતાએ ધીમેથી પૂછ્યું.

"હા પપ્પા. મારે જ નહીં, આખા પરિવારને જાણવાનો હક છે." મનોજે કહ્યું.

મોહનભાઈ ધીમા પગલે દુકાનની પાછળના ઓરડા તરફ ચાલવા લાગ્યા. મનોજ અને પૂજા પણ તેમની પાછળ પાછળ ગયા.

મોહનભાઈ ખૂણામાં મૂકેલી જૂની લોખંડની તિજોરી પાસે નમ્યા. તેમનો જૂનો કમરનો દુખાવો ઊપડ્યો છતાં તેમણે તિજોરીનો જૂનો દરવાજો જોયો.

તેમણે પોતાના કુરતાના અંદરના ખિસ્સામાંથી એક નાની કટાણેલી પિત્તળની ચાવી કાઢી. તેમણે તે ચાવી મનોજના હાથમાં મૂકી દીધી.

"આ ચાવી લે મનોજ. તિજોરી ખોલીને અંદરથી કાળી ડાયરી અને લાલ ફાઈલ કાઢ. તારા બધા પ્રશ્નોના જવાબ તને એમાં મળી જશે." મોહનભાઈએ કહ્યું.

એટલું બોલીને મોહનભાઈ બહાર નીકળી ગયા. તેઓ દુકાનની બહાર આવેલા જૂના લીમડાના ઝાડ નીચે પડેલા પાંચિયા પર જઈને બેસી ગયા.

સૂરજનો તડકો ગુલાબી હતો. મોહનભાઈ શાંતિથી આકાશ તરફ જોઈ રહ્યા હતા.

મનોજે ધ્રૂજતા હાથે પિત્તળની ચાવી તિજોરીના તાળામાં નાખી. ચાવી ફેરવતાં જ 'ટક' અવાજ આવ્યો અને તાળું ખૂલી ગયું.

પૂજા મનોજની એકદમ નજીક આવીને ઊભી રહી ગઈ. બંનેના દિલ જોરથી ધડકી રહ્યા હતા.

મનોજે તિજોરીનો ભારે દરવાજો ખોલ્યો.

અંદર કોઈ સોનું કે દાગીના નહોતા. કોઈ મિલકતના કાગળો નહોતા.

અંદર દસ વર્ષ જૂનું એક છાપું હતું, હોસ્પિટલની જૂની રસીદો હતી અને એક કાળી ડાયરી હતી.

મનોજે સૌથી પહેલાં દસ વર્ષ જૂનું છાપું બહાર કાઢ્યું. છાપું પીળું પડી ગયું હતું.

છાપાના પહેલા પાના પર મોટા અક્ષરે સમાચાર છપાયા હતા: "રાત્રે કરિયાણાની દુકાનમાં શોર્ટ સર્કિટથી ભીષણ આગ: સફાઈ કામદારે જીવના જોખમે વેપારીને બચાવ્યો."

મનોજની આંખો એ સમાચાર વાંચતાં જ સ્થિર થઈ ગઈ. તેનું દિલ એક ધબકારો ચૂકી ગયું.

તે દસ વર્ષ જૂની ઘટના હતી. ત્યારે મનોજ કોલેજના છેલ્લા વર્ષમાં ભણતો હતો.

એક રાત્રે દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં મોહનભાઈ દુકાનમાં મોડે સુધી બેસીને હિસાબ કરી રહ્યા હતા. અચાનક વીજળીના વાયરિંગમાં શોર્ટ સર્કિટ થયો અને દુકાનના જૂના લાકડાના રેક સળગી ઉઠ્યા.

ધુમાડાના લીધે મોહનભાઈ બેભાન થઈને અંદર જ ઢળી પડ્યા હતા. બહારથી દુકાનનો લાકડાનો દરવાજો પણ જામ થઈ ગયો હતો.

એ સમયે રસ્તા પર કચરો વાળતા રામજીકાકા નામના એક ગરીબ સફાઈ કામદારે આગના લપેટા જોયા.

રામજીકાકાએ પોતાની જિંદગીની પરવા કર્યા વગર લોખંડના સળિયાથી દરવાજો તોડ્યો. તેઓ બળતી આગમાં અંદર કૂદી પડ્યા.

તેમણે મોહનભાઈને પોતાના ખભા પર ઊંચકીને બહાર કાઢ્યા. પણ મોહનભાઈને બચાવવાના ચક્કરમાં રામજીકાકાના બંને પગ અને પીઠ આગમાં ગંભીર રીતે દાઝી ગયા હતા.

રામજીકાકા છ મહિના સુધી સરકારી હોસ્પિટલમાં રહ્યા. તેમના પગ એવા ખરાબ રીતે દાઝી ગયા હતા કે તેઓ ક્યારેય ભારે મજૂરી કરવા લાયક ન રહ્યા.

જ્યારે મોહનભાઈ સાજા થયા અને રામજીકાકાને પૈસા આપવા ગયા, ત્યારે રામજીકાકાએ સાફ ના પાડી દીધી હતી.

રામજીકાકાએ કહ્યું હતું, "મોહનભાઈ, ભગવાને મને માણસ બનાવ્યો છે. કોઈનો જીવ બચાવવો એ મારો ધર્મ હતો. મારે તમારી પાસે એક રૂપિયો પણ નથી જોઈતો. બસ મારી પત્ની અને નાનો દીકરો ખુશ રહે એટલે ઘણું છે."

તે ઘટના પછી રામજીકાકા શહેરમાં મોંઘવારીના કારણે રહી શક્યા નહીં. તેઓ શહેરથી દુર એક નાનકડા ગામડામાં જઈને વસી ગયા.

જ્યારે મોહનભાઈને આ વાતની ખબર પડી, ત્યારે તેમણે ભગવાનના સમ ખાધા હતા કે જે માણસે પોતાના શરીરની ચામડી બાળીને મારો જીવ બચાવ્યો છે, એના પરિવારને હું ક્યારેય ભૂખ્યો નહીં ઊંઘવા દઉં.

ત્યારથી મોહનભાઈ દર વર્ષે દિવાળીએ રામજીકાકાના ઘરે જઈને આખા વર્ષનું રાશન અને તેમના દીકરાના ભણતર માટે પાંચ હજાર રૂપિયા આપી આવતા હતા.

મનોજે કાળી ડાયરી ખોલી. ડાયરીના દરેક પાના પર રામજીકાકાના દીકરાના શાળાના ગુણ, તેની ફીની રસીદો અને દવાના ખર્ચનો હિસાબ લખેલો હતો.

પિતાએ પોતાના ખાવા-પીવામાં કાપ મૂકીને આ પૈસા બચાવ્યા હતા. પણ ક્યારેય પોતાના દીકરાઓ સમક્ષ આ ભલાઈનો દેખાવો નહોતો કર્યો.

મનોજના હાથમાંથી ડાયરી નીચે પડી ગઈ.

તેનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું. તેની આંખોમાંથી સતત અશ્રુધારા વહી રહી હતી.

પૂજાએ પોતાના મોં પર હાથ મૂકી દીધો. તેની આંખોમાંથી પણ દડ-દડ આંસુ સરી પડ્યા.

"પૂજા... પપ્પા પોતાના જીવ બચાવનાર માણસનું ઋણ ચૂકવી રહ્યા હતા. અને હું તેમને સ્વાર્થી સમજીને ગલ્લાનો હિસાબ માગતો હતો!" મનોજ રડી પડ્યો.

પૂજાએ મનોજનો હાથ પકડ્યો. "મનોજ, બાપા બહાર ઝાડ નીચે બેઠા છે. જલ્દી જાઓ એમની પાસે."

મનોજ દુકાનમાંથી બહાર દોડ્યો. તે સડસડાટ લીમડાના ઝાડ તરફ ગયો.

મોહનભાઈ શાંતિથી સામે પક્ષીઓને દાણા ચણતા જોઈ રહ્યા હતા.

મનોજે પાછળથી જઈને પિતાના બંને પગ પકડી લીધા. તે જમીન પર બેસી પડ્યો અને મોટેથી રડી પડ્યો.

"પપ્પા... મને માફ કરી દો પપ્પા! હું બહુ મોટો અપરાધી છું. મેં તમારા પવિત્ર દિલ પર શંકા કરી!" મનોજ પિતાના પગમાં માથું મૂકીને બોલ્યો.

મોહનભાઈ ચમકી ગયા. તેમણે તરત નીચે નમીને પોતાના દીકરાને બંને હાથથી ઊભો કર્યો.

"મનોજ, આ શું કરે છે દીકરા? ઊભો થા." મોહનભાઈએ પ્રેમથી કહ્યું.

"ના પપ્પા, હું બહુ સ્વાર્થી થઈ ગયો હતો. હું દુકાનના કલર અને ગાડીના ચક્કરમાં એટલો આંધળો થઈ ગયો હતો કે મને તમારા સંસ્કાર ના દેખાયા!" મનોજે હાથ જોડ્યા.

પૂજા પણ ત્યાં આવી ગઈ. તેની આંખોમાં પણ પશ્ચાતાપના આંસુ હતા.

"બાપા, અમને માફ કરી દો. અમે ઘરની આર્થિક ખેંચાણમાં તમારા મોટા દિલને ના સમજી શક્યા." પૂજાએ ધીમેથી કહ્યું.

મોહનભાઈના ચહેરા પર એક પવિત્ર સ્મિત આવી ગયું. તેમણે મનોજના ખભા પર હાથ મૂક્યો.

"દીકરા, તારો કોઈ વાંક નથી. તું દુકાન અને ઘર ચલાવવાની ચિંતા કરતો હતો. એક જવાબદાર દીકરા તરીકે તારો ગુસ્સો વ્યાજબી હતો." મોહનભાઈએ શાંતિથી કહ્યું.

"પણ પપ્પા, તમે મને આ વાત પહેલાં કેમ ના કહી?" મનોજે પૂછ્યું.

"જો હું તને કહેત મનોજ, તો તું આને એક અહેસાન સમજી બેસત. ભલાઈ એ જ સાચી કહેવાય જે સનસનાટી વગર થાય. રામજીએ મારો જીવ બચાવતી વખતે પોતાનો સ્વાર્થ નહોતો જોયો. તો હું એના પરિવારની સંભાળ લેતી વખતે મારો સ્વાર્થ કેવી રીતે જોઉં?" મોહનભાઈએ કહ્યું.

મનોજે પિતાને સખત ભેટી લીધો. તેણે પિતાના ખભા પર માથું મૂકી દીધું.

"પપ્પા, હવેથી રામજીકાકાના ઘરનું રાશન તમે એકલા નહીં ઉપાડો. હું તમારી સાથે આવીશ. અને જ્યાં સુધી આ દુકાન ચાલશે, ત્યાં સુધી રામજીકાકાના પરિવારની જવાબદારી મારી રહેશે." મનોજે દ્રઢતાથી કહ્યું.

મોહનભાઈની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ. તેમણે પોતાના દીકરાની પીઠ થાબડી.

મનોજે નીચે પડેલો રાશનનો મોટો થેલો પોતાના ખભા પર ઊંચકી લીધો.

"ચાલો પપ્પા, ૧૧ વાગ્યાની બસનો સમય થઈ ગયો છે. આજે આપણે બંને સાથે જઈશું." મનોજે હસીને કહ્યું.

મોહનભાઈએ પોતાના દીકરાના ચહેરા સામે જોયું. આજે તેમને લાગ્યું કે તેમનો દીકરો ખરેખર મોટો થઈ ગયો છે.

ઘરમાંથી બધી ગેરસમજ દૂર થઈ ગઈ હતી. પિતા પ્રત્યેનો આદર અને પ્રેમ હજાર ગણો વધી ગયો હતો.

દિવાળીનો સાચો પ્રકાશ આજે એ પરિવારના દિલમાં ફેલાઈ ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.