એક માણસ પત્નીના ઘરેણાં વેંચીને દીકરાની ફી ભરવા ગયો, થોડા વર્ષો પછી જે થયું તે...
શાંતિભાઈએ જ્વેલરીની દુકાનની એ જૂની લાકડાની બેન્ચ પર પોતાનું વજન ટેકવ્યું. બેન્ચના પાયા જમીન સાથે ઘસાઈને થોડા વાંકા થઈ ગયા હતા. દુકાનમાં સીલિંગ ફેન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ ફરી રહ્યો હતો. પંખાના ફરવાનો અવાજ આખી દુકાનની શાંતિમાં સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો. ગરમીના કારણે શાંતિભાઈના કપાળ પર પરસેવાનાં ટીપાં વળી ગયાં હતાં. તેમણે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક નાની મખમલની થેલી કાઢી. આ થેલીનો લાલ રંગ હવે સમય જતાં થોડો ઝાંખો પડી ગયો હતો.
દુકાનદાર રતિલાલ કાકાએ પોતાની મોટી અને જાડી ફ્રેમવાળા ચશ્મા સરખા કર્યા. તેમણે શાંતિભાઈ સામે જોયું અને કોઈ પણ પ્રશ્ન પૂછ્યા વગર પાણીનો ગ્લાસ ધર્યો. આ દુકાનમાં વર્ષોથી લોકો સોનું ખરીદવા આવતા હતા પણ શાંતિભાઈ આજે કઈક અલગ કારણથી આવ્યા હતા. શાંતિભાઈએ પાણીનો એક ઘૂંટડો ભર્યો અને ગ્લાસ ટેબલ પર મૂક્યો. તેમણે થેલીમાંથી સોનાનો એક ભારે હાર બહાર કાઢ્યો. આ હાર હસુમતીબેનનો હતો જે તેમણે લગ્ન વખતે પહેર્યો હતો. સોનાનો ચળકાટ હજુ પણ એવો જ હતો પણ તેનું વજન આજે શાંતિભાઈને હાથમાં બહુ વધારે લાગતું હતું.
રતિલાલ કાકાએ હાર હાથમાં લીધો અને તેની ગુણવત્તા તપાસવા લાગ્યા. તેમણે શાંતિભાઈના ચહેરા પરની રેખાઓ વાંચી લીધી હતી. આ હાર માત્ર ધાતુનો ટુકડો નહોતો પણ હસુમતીના પિયરની છેલ્લી યાદ હતી. શાંતિભાઈનો દીકરો આકાશ મેડિકલના છેલ્લા વર્ષમાં હતો. તેની કોલેજની ફી ભરવા માટે પાંચ દિવસનો સમય જ બાકી હતો. ખેતીમાં આ વર્ષે વરસાદ ઓછો પડ્યો હોવાથી પાક બગડી ગયો હતો. ઘરમાં પડેલી બચત પણ હોસ્પિટલના ખર્ચમાં વપરાઈ ગઈ હતી. હવે માત્ર આ એક જ રસ્તો બાકી રહ્યો હતો.
રતિલાલ કાકાએ હારને તોલવા માટે કાંટા પર મૂક્યો. કાંટાની સોય હલી અને એક ચોક્કસ આંકડા પર આવીને અટકી ગઈ. દુકાનમાં માત્ર કાંટાના અવાજ સિવાય બીજું કંઈ સંભળાતું નહોતું. બહાર રસ્તા પર એક રિક્ષા નીકળી જેનો કર્કશ અવાજ દુકાનની અંદર સુધી આવ્યો. શાંતિભાઈનું ધ્યાન રસ્તા પર જતી એ રિક્ષા તરફ હતું પણ મન તો આકાશની કોલેજમાં ભમતું હતું. તેમણે વિચાર્યું કે આકાશ જ્યારે ડૉક્ટર બનીને પાછો આવશે ત્યારે બધું જ સરખું થઈ જશે. રતિલાલ કાકાએ કેલ્ક્યુલેટર પર આંકડા ગણ્યા અને એક રકમ કાગળ પર લખી.
તેમણે કાગળ શાંતિભાઈ તરફ સરકાવ્યો અને પૂછ્યું કે શું તમે આ ભાવથી સહમત છો. શાંતિભાઈએ કાગળ પર જોયું પણ તેમને અક્ષરો ઝાંખા દેખાતા હતા. તેમની આંખોમાં ભેજ હતો જે તેમણે રોકી રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેમણે ધીમેથી માથું હલાવ્યું અને રજિસ્ટરમાં સહી કરી દીધી. રતિલાલ કાકાએ તિજોરી ખોલી અને રોકડ રકમ ગણીને ટેબલ પર મૂકી. નોટોનો અવાજ શાંતિભાઈને કોઈ વજનદાર પથ્થર જેવો લાગ્યો. તેમણે પૈસા પોતાની જૂની થેલીમાં મૂક્યા અને ઊભા થયા.
દુકાનમાંથી બહાર નીકળતી વખતે તેમણે પાછળ વળીને એક વાર ટેબલ પર પડેલા હાર તરફ જોયું. હવે એ હાર એમનો નહોતો રહ્યો. બજારમાં લોકોની ભીડ હતી પણ શાંતિભાઈને બધું જ ખાલી લાગતું હતું. તેઓ રસ્તાની બાજુએ આવેલી નાની ગલીમાંથી પસાર થયા. ત્યાં તાજા બનેલા ભજીયાની સુગંધ આવતી હતી પણ તેમને ભૂખ નહોતી લાગી. તેમના મનમાં સતત હસુમતીનો ચહેરો આવતો હતો. હસુમતીને આ હાર ખૂબ જ પ્રિય હતો અને તે ખાસ પ્રસંગોએ જ તેને પહેરતી હતી. ઘરે પહોંચતા પહેલાં તેમણે પોતાના ચહેરા પર સ્મિત લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
ઘરનો દરવાજો જૂનો હતો અને તે ખોલતી વખતે હંમેશા અવાજ કરતો હતો. હસુમતી રસોડામાં હતી અને રોટલી બનાવી રહી હતી. લોઢી પર શેકાતી રોટલીની સુગંધ આખા ઘરમાં ફેલાયેલી હતી. શાંતિભાઈ ચૂપચાપ જઈને ઓસરીમાં પડેલા ખાટલા પર બેસી ગયા. હસુમતી રસોડામાંથી બહાર આવી અને તેમના માટે ઠંડુ પાણી લઈ આવી. તેણે શાંતિભાઈનો ચહેરો જોયો અને સમજી ગઈ કે શું થયું છે. શાંતિભાઈએ નીચે જોઈને કહ્યું કે હાર વેચાઈ ગયો છે. તેમની અવાજમાં એક પ્રકારની નબળાઈ હતી.
હસુમતીએ પાસે આવીને શાંતિભાઈના ખભા પર હાથ મૂક્યો. તેણે શાંતિથી કહ્યું કે તમારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. શાંતિભાઈ બોલ્યા કે એ તારા પિયરની છેલ્લી નિશાની હતી અને મેં એ પણ છીનવી લીધી. હસુમતીના ચહેરા પર કોઈ અફસોસ નહોતો. તેણે ખૂબ જ ધીરજથી કહ્યું કે દાગીના તો શરીરની શોભા વધારે છે પણ દીકરો આપણી જિંદગીની શોભા વધારશે. તેણે વધુમાં ઉમેર્યું કે આકાશ ભણીને મોટો માણસ બનશે ત્યારે આવા કેટલાય હાર પાછા આવી જશે. જો આપણે અત્યારે હિંમત હારી જઈશું તો આકાશનું ભવિષ્ય બગડી જશે.
શાંતિભાઈએ હસુમતીના હાથ સામે જોયું જે હવે ખાલી હતા. હસુમતીએ હસીને કહ્યું કે આ હાથ અત્યારે ખાલી ભલે લાગે પણ મારા હૃદયમાં ખૂબ જ શાંતિ છે. આપણો દીકરો લોકોની સેવા કરશે અને એનાથી મોટું પુણ્ય બીજું કયું હોઈ શકે. શાંતિભાઈને પત્નીની આ સમજદારી જોઈને ગર્વ થયો. તેમને સમજાયું કે સંપત્તિ માત્ર સોનામાં નથી હોતી પણ આવા વિચારોમાં હોય છે. રાત્રે જ્યારે આકાશનો ફોન આવ્યો ત્યારે શાંતિભાઈએ તેને કહ્યું કે ફીની ચિંતા ન કરતો. આકાશે સામેથી કહ્યું કે તે ખૂબ મહેનત કરશે અને તેમનું નામ રોશન કરશે.
ઘરમાં હવે ફરીથી આશાનું વાતાવરણ હતું. દીવો બળી રહ્યો હતો અને તેની જ્યોત સ્થિર હતી. હસુમતીએ રસોઈ પૂરી કરી અને શાંતિભાઈને જમવા માટે બોલાવ્યા. જમતી વખતે કોઈ વાત ન થઈ પણ એકબીજા પ્રત્યેનો આદર હવામાં વર્તાતો હતો. બહાર આકાશમાં તારા દેખાતા હતા અને ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો. શાંતિભાઈને હવે એ વાતનો પસ્તાવો નહોતો કે હાર ગયો. તેમને આનંદ એ વાતનો હતો કે તેમની પાસે હસુમતી જેવી સ્ત્રી હતી જે સુખ અને દુઃખમાં તેમની સાથે અડીખમ ઊભી હતી.
દિવસો વીતતા ગયા અને આકાશની પરીક્ષા નજીક આવી. શાંતિભાઈ દરરોજ મંદિરે જઈને પ્રાર્થના કરતા હતા. હસુમતીએ પોતાના ઘરના નાના મોટા કામો કરીને વધારાના પૈસા બચાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. એક દિવસ આકાશનો ફોન આવ્યો કે તે ગોલ્ડ મેડલ સાથે પાસ થયો છે. આ સમાચાર સાંભળીને શાંતિભાઈની આંખમાં ખુશીના આંસુ આવી ગયા. તેમણે તરત જ હસુમતીને સાદ પાડીને બોલાવી. હસુમતીના ચહેરા પર જે સંતોષ હતો તે કોઈ પણ કિંમતી ઘરેણાં કરતા વધુ સુંદર હતો.
ગામના લોકો પણ આ સમાચાર સાંભળીને અભિનંદન આપવા આવ્યા. રતિલાલ કાકા પણ લાકડી ટેકવતા ટેકવતા ઘરે આવ્યા હતા. તેમણે શાંતિભાઈના હાથમાં એક નાનું પેકેટ મૂક્યું. શાંતિભાઈએ પેકેટ ખોલ્યું તો અંદર એ જ હાર હતો જે તેમણે વેચ્યો હતો. રતિલાલ કાકા બોલ્યા કે આ હાર મેં કોઈને વેચ્યો જ નહોતો. મને ખબર હતી કે એક દિવસ આ હાર પાછો તેની સાચી માલિક પાસે પહોંચશે. તમે મને આના પૈસા હપ્તે હપ્તે ચૂકવી દેજો પણ આજે આ ખુશીના પ્રસંગે આ પહેરાવી દો.
હસુમતીએ હાર પહેરવાની ના પાડી દીધી. તેણે કહ્યું કે આ હાર હવે મારા માટે કોઈ મહત્વ ધરાવતો નથી. મારા દીકરાની સફળતા જ મારો સૌથી મોટો હાર છે. શાંતિભાઈએ રતિલાલ કાકાનો આભાર માન્યો અને તેમને ગળે લગાડ્યા. આ આખી ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું કે માણસની માણસાઈ જ સૌથી મોટી મૂડી છે. રતનપુર ગામમાં આજે પણ આ કિસ્સો યાદ કરવામાં આવે છે. લોકો કહે છે કે ઘરના સંસ્કાર જ સાચું સોનું છે. આકાશ હવે શહેરમાં મોટો ડૉક્ટર છે પણ તે દર રવિવારે ગામડે આવીને ગરીબ લોકોની મફત સેવા કરે છે.