ગામડાની શાળામાં લાલબત્તીવાળી ગાડીમાંથી ઉતરી એક વ્યક્તિ વૃદ્ધ શિક્ષકના પગમાં પડી જાય છે. કારણ જાણીને તમે પણ...
સ્કૂલના જૂના દરવાજા આગળ ધૂળ ઉડાડતી એક ચમકતી કાળી ગાડી આવીને ઊભી રહી ત્યારે આખું મેદાન એક ક્ષણ માટે શાંત થઈ ગયું.
ગાડીની છત પર લાલબત્તી ચમકી રહી હતી અને પાછળ પોલીસની બે જીપ પણ લાઈનમાં ગોઠવાઈ ગઈ.
પ્રાર્થના પૂરી કરીને ક્લાસ તરફ જઈ રહેલા નાના ભૂલકાંઓ દિવાલને અઢેલીને ડઘાઈ ગયેલી આંખે આ બધું જોવા લાગ્યા.
સ્ટાફરૂમની બારીમાંથી યુવાન આચાર્ય મનોજે ગભરાઈને બહાર જોયું અને હાથમાંથી ચૉક નીચે મૂકી દીધો.
"સાહેબ, કોઈ મોટો કલેક્ટર કે મંત્રી આવ્યો લાગે છે, આપણે કોઈ સૂચના તો નહોતી મળી," મનોજે બાજુમાં બેઠેલા જૂના સાહેબને કહ્યું.
વર્ષો જૂનું ખાખી ખમીસ અને ચશ્માના તૂટેલા દાંડા પર દોરો બાંધીને બેઠેલા હરિશંકર માસ્તરે ધીમેથી માથું ઊંચું કર્યું.
તેમના હાથમાં હજુ પણ પાંચમા ધોરણની ગણિતની નોટબુકો હતી.
"હશે ભાઈ, કોઈ મોટા સાહેબ તપાસ માટે આવ્યા હશે, આપણે આપણું કામ કરો," હરિશંકરે શાંત અવાજે કહ્યું.
ગાડીનો દરવાજો ખૂલ્યો અને સૂટ પહેરેલો એક લાંબો, ગંભીર ચહેરાવાળો યુવાન બહાર નીકળ્યો.
તેની સાથે રહેલા અંગરક્ષકોએ આજુબાજુનો વિસ્તાર ઘેરી લીધો અને ગામના સરપંચ પણ ઉતાવળા પગલે દોડી આવ્યા.
પેલો અજાણ્યો યુવાન કોઈની સાથે વાત કર્યા વિના સીધો સ્ટાફરૂમના પગથિયાં ચડવા લાગ્યો.
મનોજ સાહેબ હાથ જોડીને રૂમની બહાર આવ્યા અને બોલ્યા, "સાહેબ, પધારો... અમને જાણ હોત તો સરખી વ્યવસ્થા રાખત."
પણ પેલા યુવાને મનોજ સામે જોયું પણ નહીં.
તેની નજર ઓરડાના છેલ્લા ખૂણે સાદા લાકડાના ટેબલ પર બેસીને નોટો તપાસતા હરિશંકર માસ્તર પર અટકી ગઈ.
યુવાનના ચહેરા પર એક અજીબ ખેંચાણ દેખાયું, તેના ગંભીર હોઠ સહેજ ધ્રૂજી ઊઠ્યા.
તે ભારે ડગલે અંદર આવ્યો અને પલક ઝપકાવ્યા વગર હરિશંકરની સામે આવીને ઊભો રહી ગયો.
હરિશંકરે ચશ્મા નીચે સરકાવીને પૂછ્યું, "બોલો ભાઈ, કોનું કામ છે?"
જવાબ આપવાને બદલે એ મોટો અફસર કોઈ બાળક ઝૂકી જાય તેમ સીધો હરિશંકરના ધૂળવાળા ચંપલ આગળ વળી ગયો.
તેણે પોતાના બંને હાથ હરિશંકરના પગ પર મૂકી દીધા અને માથું તેમના ખોળામાં ટેકવી દીધું.
આખો સ્ટાફરૂમ સુન્ન થઈ ગયો, દરવાજે ઊભેલા સિપાહીઓ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.
હરિશંકર ગભરાઈ ગયા અને પાછળ ખસીને બોલ્યા, "અરે ભાઈ, તમે કોણ છો? આવું કેમ કરો છો, ઊભા થાઓ!"
યુવાને માથું ઊંચું કર્યું ત્યારે તેની આંખોમાં આંસુ વહી રહ્યા હતા.
"માસ્તર, મને ભૂલી ગયા? હું કિશન... તમારો ચોર કિશન," એ યુવાને ગળામાં ડૂમો ભરાયેલા અવાજે કહ્યું.
હરિશંકરની આંખો પહોળી થઈ ગઈ, તેમના હાથમાંથી લાલ પેન છટકીને ફ્લોર પર પડી ગઈ.
ઓગણીસ વર્ષ જૂનો એક ભૂતકાળ આંખ સામે વીજળીની જેમ ચમકી ગયો.
એ વખતે આ જ સ્કૂલમાં આ જ ઓરડામાં પંખો પણ નહોતો અને ગામમાં ભયંકર દુકાળ પડ્યો હતો.
કિશન એ સમયે બાર વર્ષનો સાવ સુકલકડી, ભૂખ્યો અને ડરેલો છોકરો હતો.
તેના પિતા એક ગરીબ મજૂર હતા જે લાંબી માંદગીમાં ખાટલે પડ્યા હતા અને મા બીજાના ખેતરોમાં નિંદામણ કરતી હતી.
એક બપોરે જ્યારે આખી સ્કૂલ ખાલી હતી, ત્યારે કિશને સ્ટાફરૂમના ટેબલનું ડ્રોઅર તોડ્યું હતું.
તે ડ્રોઅરમાં ગરીબ વિદ્યાર્થીઓના પુસ્તકો ખરીદવા માટે ભેગા કરેલા રોકડા પાંચસો રૂપિયા રાખેલા હતા.
હરિશંકર પોતાની છત્રી ભૂલી ગયા હોવાથી અચાનક પાછા આવ્યા ત્યારે કિશનના હાથમાં એ રૂપિયા હતા.
માસ્તરને જોતાં જ નાનો કિશન થરથર કાંપવા લાગ્યો હતો અને રડતાં રડતાં ખૂણામાં ભરાઈ ગયો હતો.
ગામના બીજા શિક્ષકો અને પટાવાળાએ એ સમયે બૂમાબૂમ કરી મૂકી હતી કે આ છોકરાને પોલીસને સોંપો, આ ચોરનો દીકરો ચોર જ પાકશે.
પણ હરિશંકરે બધાને બહાર કાઢીને ઓરડાનો દરવાજો અંદરથી બંધ કરી દીધો હતો.
તેમણે કિશનને માર્યો નહોતો, કોઈ ગાળ નહોતી આપી, માત્ર ટેબલ પર પડેલું પાણીનું કૂંજડું આગળ કર્યું હતું.
"પહેલા પાણી પી લે, અને સાચું કહે આ રૂપિયા શા માટે લીધા?" હરિશંકરે શાંતિથી પૂછ્યું હતું.
કિશને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું હતું કે બાપુ બે દિવસથી દવા વગર તરફડે છે અને ઘરમાં રાંધવા માટે દાણોય નથી.
હરિશંકર એ સાંજે કિશનને સાથે લઈને તેની ઝૂંપડીએ ગયા હતા.
ખાટલામાં સૂતેલા કિશનના બાપુની હાલત જોઈને હરિશંકરે પોતાની ખિસ્સામાંથી બીજા હજાર રૂપિયા કાઢીને દવાખાને મોકલ્યા હતા.
બીજા દિવસે સવારે હરિશંકરે આખી સ્કૂલ સામે કહી દીધું હતું કે રૂપિયા ચોરાયા નથી, એ તો મારાથી જ બીજા ખાનામાં મુકાઈ ગયા હતા.
તેમણે એક બાળકના માથેથી આખી જિંદગી માટે 'ચોર'નો ડામ ભૂંસી નાખ્યો હતો.
પણ વાત ત્યાં પૂરી નહોતી થઈ.
તે દિવસ પછી હરિશંકરે કિશનને રોજ સાંજે સ્કૂલ છૂટ્યા પછી બે કલાક અલગ બેસાડીને ભણાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.
જ્યારે પણ કિશન હિંમત હારી જતો ત્યારે માસ્તર કહેતા કે ગરીબી તારું નસીબ નથી, તારી પરીક્ષા છે.
હરિશંકરે પોતાના પગારમાંથી કિશનના પુસ્તકો અને ફીનો ખર્ચ ઉપાડ્યો હતો.
દસમા ધોરણ પછી જ્યારે કિશને શહેરમાં ભણવા જવાનું થયું ત્યારે પણ હરિશંકરે પોતાના પ્રોવિડન્ટ ફંડમાંથી નાણાં ઉપાડીને તેની મદદ કરી હતી.
વર્ષો વીતતા ગયા અને કિશન ભણવામાં એટલો ડૂબી ગયો કે ગામડે આવવાનું ઓછું થઈ ગયું.
છેલ્લા આઠ વર્ષથી તો હરિશંકરને પણ ખબર નહોતી કે તેમનો એ જૂનો વિદ્યાર્થી ક્યાં છે અને શું કરે છે.
હવે એ જ કિશન જિલ્લાના સૌથી મોટા વહીવટી અધિકારી બનીને લાલબત્તી વાળી ગાડીમાં તેમની સામે ઊભો હતો.
હરિશંકરે ધ્રૂજતા હાથે કિશનના ખભા પકડ્યા અને તેને ઊભો કર્યો.
"કિશન... તું આટલો મોટો માણસ થઈ ગયો?" માસ્તરના અવાજમાં આશ્ચર્ય અને ગર્વ બંને ભળી ગયા હતા.
"હું ગમે તેટલો મોટો થાઉં સાહેબ, પણ તમારી સામે તો એ જ કિશન છું જેને તમે તે દિવસે બચાવી લીધો હતો," કિશને હાથ જોડીને કહ્યું.
આચાર્ય મનોજ અને બીજા શિક્ષકો આ બધું જોઈને એકદમ ચૂપ થઈ ગયા હતા.
કિશને પોતાના સ્ટાફ તરફ જોઈને ઈશારો કર્યો.
તેનો સહાયક તરત જ એક મોટી ફાઈલ અને મીઠાઈનો મોટો પૅક લઈને અંદર આવ્યો.
કિશને આખી સ્કૂલના સ્ટાફ સામે જોયું અને ગંભીર અવાજે વાત શરૂ કરી.
"તમે બધા કદાચ વિચારતા હશો કે હું અહીં કોઈ સરકારી તપાસ માટે આવ્યો છું," કિશને કહ્યું.
"પણ હું અહીં એક ઋણ ચૂકવવા આવ્યો છું, જે ક્યારેય પૈસાથી ચૂકવી શકાય તેમ નથી."
કિશને જણાવ્યું કે સરકારે આ આખા વિસ્તારના વિકાસ માટે એક સ્પેશિયલ ફંડ મંજૂર કર્યું છે.
અને તે ફંડમાંથી આ જૂની જર્જરિત સ્કૂલને હવે એક અત્યાધુનિક ડિજિટલ સ્કૂલ બનાવવામાં આવશે.
"આ સ્કૂલમાં ગરીબ બાળકો માટે એક નવું પુસ્તકાલય બનશે, જેનું નામ 'હરિશંકર વિદ્યા ભવન' રહેશે," કિશને જાહેરાત કરી.
હરિશંકરની આંખોમાંથી આંસુ રોકાતા નહોતા.
તેમણે કહ્યું, "બેટા, તેં આ બધું કર્યું એ બહુ સારું, પણ મારા નામે આવું બધું કરવાની શું જરૂર હતી?"
કિશને માસ્તરનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો અને બહુ શાંતિથી બોલ્યો.
"સાહેબ, જો તે દિવસે તમે મને પોલીસને હવાલે કરી દીધો હોત, તો આજે હું જેલમાં હોત અથવા કોઈ ગુંડો બની ગયો હોત."
"તમે ફક્ત પાંચસો રૂપિયા નહોતા બચાવ્યા, તમે એક આખી જિંદગી બચાવી હતી."
કિશને કહ્યું કે જ્યારે તે યુપીએસસીની પરીક્ષા આપીને ઈન્ટરવ્યૂ આપવા ગયો હતો, ત્યારે તેને છેલ્લો સવાલ પૂછાયો હતો.
ઈન્ટરવ્યૂ બોર્ડે પૂછ્યું હતું કે તમારી નજરમાં સાચો ન્યાય શું છે?
કિશને હસીને માસ્તરને કહ્યું, "સાહેબ, મેં બોર્ડને જવાબ આપ્યો હતો કે ગુનેગારને સજા કરવી એ કાયદો છે, પણ ગુનો કરનારને સુધારીને સાચો માણસ બનાવવો એ સાચો ન્યાય છે."
આખો સ્ટાફરૂમ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઊઠ્યો.
ગામના સરપંચ જે બહાર ઊભા હતા, તેઓ પણ ગળગળા થઈ ગયા.
કિશને પોતાના ખિસ્સામાંથી એક કવર કાઢ્યું અને હરિશંકરના હાથમાં મૂક્યું.
હરિશંકરે પૂછ્યું, "આ શું છે બેટા?"
"સાહેબ, આ એ પાંચસો રૂપિયા છે જે મેં તે દિવસે ચોર્યા હતા, વ્યાજ સાથે નથી આપતો, કારણ કે તમારા ઉપકારનું વ્યાજ ગણવાની મારી કોઈ ઔકાત નથી."
કવરમાં માત્ર પાંચસો રૂપિયાની એક નવી નોટ હતી.
હરિશંકરે એ નોટ હાથમાં લીધી અને કિશનના માથા પર હાથ મૂકીને ખૂબ આશીર્વાદ આપ્યા.
બપોરના સમયે કિશને સ્કૂલના બધા બાળકો સાથે જમીન પર બેસીને મધ્યાહન ભોજન ખાધું.
કોઈને એવું લાગતું નહોતું કે આટલો મોટો અફસર ગામડાની જમીન પર બેસીને સાદી ખીચડી ખાઈ રહ્યો છે.
જ્યારે કિશનની ગાડી સ્કૂલમાંથી નીકળવા લાગી, ત્યારે આખું ગામ રસ્તા પર ઊભું હતું.
હરિશંકર માસ્તર સ્કૂલના દરવાજે ઊભા રહીને એ લાલબત્તી વાળી ગાડીને દૂર જતી જોઈ રહ્યા હતા.
તેમની આંખોમાં આંસુ હતા, પણ ચહેરા પર એક એવો સંતોષ હતો જે કરોડો રૂપિયા ખર્ચવા છતાં નથી મળતો.
તેમણે પોતાના સાદા ખમીસના ખિસ્સામાં એ પાંચસોની નોટ સાચવીને મૂકી દીધી.
એ નોટ કોઈ કાગળનો ટુકડો નહોતી, પણ એક શિક્ષકના તપ અને વિશ્વાસની સૌથી મોટી જીત હતી.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.