કંજૂસ સાસુએ અડધી રાત્રે કાટવાળો જૂનો ડબ્બો ખોલતાં જ વહુના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ અને...

બપોરના બે વાગ્યાનો સુમારો હતો અને જેઠ મહિનાનો કાળઝાળ તડકો આંગણાની લાલ માટી પર અગનગોળા વરસાવી રહ્યો હતો.

શેરીમાં કોઈ માણસની અવરજવર નહોતી અને પંખીઓ પણ લીમડાના ઘટાટોપ ઝાડમાં છુપાઈને હાંફી રહ્યા હતા.

રસોડાના પ્લાસ્ટિકના ઘસાયેલા જૂના પાટલા પર બેસીને છવીસ વર્ષની નીતા પોતાના પાલવથી આંખો લૂછતી લૂછતી લોટ બાંધી રહી હતી.

તેના કાનમાં હજુ પણ સવારે બનેલી ઘટનાના કડવા શબ્દો અને સાસુના મહેણાં હથોડાની જેમ અથડાઈ રહ્યા હતા.

સવારે જ્યારે નીતા વઘારેલી ખીચડી અને દાળ બનાવી રહી હતી, ત્યારે તેની સાસુ શાંતાબાએ અડધી ચમચી રાઈ ઓછી નાખવા બાબતે તેને આખું ઘર માથે લેતાં વઢી નાખી હતી.

"તારા બાપે તને ઘરમાં રાશન વાપરતાં પણ નથી શીખવ્યું? આટલું મોંઘું તેલ અને મસાલા તું પાણીની જેમ વેડફે છે!" શાંતાબાના તીખા શબ્દો નીતાના હૃદયને સોંસરા વીંધી ગયા હતા.

શાંતાબા આખા મહોલ્લામાં પોતાની ભારે કરકસર, કડક જીભ, શંકાશીલ સ્વભાવ અને કંજૂસી માટે વગોવાયેલાં હતાં.

મહોલ્લાની કોઈ પણ સ્ત્રી શાંતાબા સાથે વધારે વાત કરવાનું ટાળતી હતી, કારણ કે શાંતાબા દરેક વાતમાં પૈસા અને કરકસરની જ વાતો કરતાં હતાં.

ઘરમાં એક પણ વધારાનો બલ્બ એક મિનિટ માટે પણ ચાલુ રહી જાય કે ચોકડીના નળમાંથી પાણીનું એક ટીપું પણ ટપકે તો શાંતાબાનો પિત્તો આસમાને પહોંચી જતો હતો.

તેઓ તરત જ નીતા પર તૂટી પડતાં અને તેને આળસુ તથા બેદરકાર ગણાવતાં હતાં.

નીતાના લગ્નને હજુ માંડ બે વર્ષ વીત્યાં હતાં અને આ બે વર્ષમાં તેણે ક્યારેય સાસુના કરચલીવાળા ચહેરા પર સંતોષ કે સ્નેહની રેખા નહોતી જોઈ.

નીતા જ્યારે પણ પોતાના પિયર જતી ત્યારે તેની માતા તેને સમજાવતી કે સાસુ થોડા કડક હોય તો સહન કરી લેવું, ધીમે ધીમે બધું ઠીક થઈ જશે.

પરંતુ નીતાને લાગતું હતું કે શાંતાબા પથ્થરના બનેલાં છે, તેમના હૃદયમાં કોઈના માટે દયા કે પ્રેમ નથી.

નીતાના પતિ ચેતન એક ખાનગી ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીની નાની ઓફિસમાં માત્ર બાર હજાર રૂપિયાના પગાર પર એકાઉન્ટન્ટ તરીકે નોકરી કરતો હતો.

ચેતન સ્વભાવે સાવ ભોળો, મહેનતુ અને માતા-પત્ની બંનેને સાચવીને ચાલનારો પ્રેમાળ યુવાન હતો.

પરંતુ છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી દેશમાં અચાનક આવેલી આર્થિક મંદી અને લોકડાઉનને કારણે તે ટ્રાન્સપોર્ટ કંપની રાતોરાત દેવાળું ફૂંકીને બંધ થઈ ગઈ હતી.

ઓફિસના માલિકે તમામ કર્મચારીઓને છેલ્લા બે મહિનાનો પગાર ચૂકવ્યા વગર જ ઓફિસને તાળાં મારી દીધાં હતાં.

ચેતનની નોકરી અચાનક છૂટી ગઈ હતી અને છેલ્લા નેવું દિવસથી તે ઘરમાં એક પણ રૂપિયો કમાઈને લાવી શક્યો નહોતો.

ઘરમાં જે થોડી ઘણી બચત હતી તે પહેલા મહિનામાં જ રાશન, શાકભાજી અને શાંતાબાની બ્લડ પ્રેશરની દવાઓમાં વપરાઈ ગઈ હતી.

હવે ઘરમાં લોટના ડબ્બા પણ તળિયા દેખાડવા લાગ્યા હતા અને કરિયાણાવાળાએ પણ વધુ ઉધાર આપવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી હતી.

આવી ગંભીર પરિસ્થિતિ વચ્ચે આજે સવારે જ મકાનમાલિક નટવરલાલ તેમના ઘરે આવ્યો હતો.

નટવરલાલે ઓસરીમાં ઊભા રહીને આખી શેરી સાંભળે તે રીતે દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.

"ચેતન, જો સાંભળી લે! આજે તારીખ દસ થઈ ગઈ છે!" નટવરલાલનો અવાજ અત્યંત કર્કશ હતો.

"તારા ત્રણ મહિનાનું ભાડું પિસ્તાલીસ હજાર રૂપિયા બાકી નીકળે છે."

"મેં તને ઘણી છૂટ આપી, પણ હવે મારી ધીરજ ખૂટી ગઈ છે."

"જો આગામી ત્રણ દિવસમાં પૂરેપૂરા પિસ્તાલીસ હજાર રૂપિયા મારા હાથમાં રોકડા નહીં આવે, તો હું પોલીસ બોલાવીને તમારો બધો સામાન શેરીમાં ફેંકી દઈશ!"

"મારે કોઈ બહાના નથી સાંભળવા, ત્રણ દિવસ પછી ઘર ખાલી જોઈશે!"

આટલું બોલીને નટવરલાલ થૂંક ઉડાડતો ત્યાંથી જતો રહ્યો હતો.

આખી શેરીના લોકો પોતાના બારી-બારણાંમાંથી આ તમાશો જોઈ રહ્યા હતા.

નીતા શરમ અને લાચારીથી રસોડાના ખૂણામાં બેસીને ધ્રૂજતી હતી.

જ્યારે શાંતાબા ઓસરીમાં સાવ શાંત બેસી રહ્યાં હતાં, જાણે તેમના કાને કોઈ વાત પડી જ ન હોય.

ચેતન સવારના નવ વાગ્યાથી કાળઝાળ ગરમીમાં પોતાની જૂની સાયકલ લઈને શહેરમાં નોકરી અને ઉછીના પૈસાની શોધમાં નીકળ્યો હતો.

તેણે પોતાના સગા મામાના ઘરે જઈને હાથ જોડ્યા હતા.

પરંતુ મામાએ દરવાજેથી જ કહી દીધું કે હમણાં અમારી પોતાની હાલત ખરાબ છે, અમે કોઈ મદદ નહીં કરી શકીએ.

ચેતને પોતાના કોલેજના જૂના મિત્રોને ફોન કર્યા, પણ કોઈએ ફોન ન ઉપાડ્યો તો કોઈએ બહાના કાઢીને વાત ટાળી દીધી.

બપોરે કાળઝાળ તડકામાં ભૂખ્યા પેટે સાયકલ ચલાવીને ચેતન એટલો થાકી ગયો હતો કે તે શહેરના તળાવ કિનારે એક ઝાડ નીચે બેસીને નાના બાળકની જેમ રડી પડ્યો હતો.

તેને પોતાની લાચારી પર એટલો ક્રોધ આવતો હતો કે તેને જીવન ટૂંકાવી લેવાના વિચારો આવવા લાગ્યા હતા.

પરંતુ તેને ઘરમાં બેઠેલી વૃદ્ધ માતા અને ભોળી પત્નીનો ચહેરો યાદ આવતાં તે પોતાની જાતને સંભાળીને પાછો ઘરે આવ્યો.

સાંજે સાત વાગ્યે જ્યારે સૂરજ આથમી રહ્યો હતો ત્યારે ચેતન ઘરે પહોંચ્યો.

તેનો ચહેરો ધૂળ અને પરસેવાથી ખરડાયેલો હતો અને તેના હોઠ તરસથી સાવ સુકાઈ ગયા હતા.

તેણે ઓસરીમાં આવીને સાયકલ ઢાળી દીધી અને માથે બંને હાથ મૂકીને ઠંડી સિમેન્ટની લાદી પર ફસડાઈ પડ્યો.

નીતા દોડીને પિત્તળના લોટામાં ઠંડું પાણી લાવી, પણ ચેતને પાણીનો એક ઘૂંટડો પણ ન પીધો.

"નીતા, હું સાવ હારી ગયો છું... હું એક નિષ્ફળ દીકરો અને નાકામિયાબ પતિ છું." ચેતનનો અવાજ રડમસ અને ભારે થઈ ગયો હતો.

"મેં આજે આખા શહેરમાં હાથ લંબાવ્યા, પણ કોઈએ પચાસ રૂપિયા પણ ઉછીના ન આપ્યા."

"જો પરમ દિવસે પિસ્તાલીસ હજાર રૂપિયા નહીં ભરાય તો આપણે આ વૃદ્ધ મા સાથે કૂતરાની જેમ રસ્તા પર આવી જઈશું."

"મને સમજાતું નથી કે હું ક્યાં જઈને આપઘાત કરી લઉં જેથી આ સંકટમાંથી મુક્તિ મળે."

નીતાએ ચેતનના મોં પર હાથ મૂકી દીધો, "ના ચેતન, આવું ક્યારેય ન બોલશો, ઈશ્વર કોઈને કોઈ રસ્તો જરૂર કાઢશે."

ઓસરીના ખૂણામાં બેઠેલાં સિત્તેર વર્ષના શાંતાબા પોતાના હાથમાં રહેલી તુલસીની માળા ફેરવતાં આ બધી વાતો સાંભળી રહ્યાં હતાં.

તેમના ચહેરા પર હંમેશ મુજબ એક પણ ભાવ નહોતો, જાણે તેમને પોતાના દીકરાની આ લાચારીની કોઈ પરવા જ ન હોય.

નીતાને સાસુની આ પથ્થર જેવી શાંતિ જોઈને અંદરથી પ્રચંડ આક્રોશ અને અસહ્ય દુઃખ થયું.

તેને મનોમન વિચાર આવ્યો કે આ વૃદ્ધ સ્ત્રી કેટલી સ્વાર્થી છે!

દીકરો રસ્તા પર આવી જવાની વાતો કરે છે અને મા હજુ પણ તુલસીની માળા ફેરવીને પોતાનું પુણ્ય કમાઈ રહી છે!

તે રાત્રે ઘરમાં ચૂલો પણ ન સળગ્યો, કોઈનાથી એક કોળિયો પણ અન્ન ન ગળાયું.

આખું ઘર અંધકાર અને નિરાશાના ગાઢ વાદળોમાં ડૂબી ગયું.

ચેતન ઓરડામાં પલંગ પર પડ્યો પડ્યો આખી રાત છત તરફ જોઈને નિસાસા નાખતો રહ્યો.

રાતના બરાબર સાડા બાર વાગ્યાનો સમય થયો ત્યારે શેરીમાં કૂતરાઓનો ભસવાનો અવાજ પણ સાવ શાંત થઈ ચૂક્યો હતો.

નીતા પલંગની એક બાજુ બેસીને અંધારામાં આંસુ સારી રહી હતી.

અચાનક ઓસરીમાંથી કોઈના ધીમા અને લથડતા ડગલાંનો અવાજ સંભળાયો.

નીતા ચમકી ગઈ અને તેણે જોયું કે ઓરડાના દરવાજેથી ઝાંખો પીળો પ્રકાશ અંદર આવી રહ્યો હતો.

શાંતાબા પોતાના હાથમાં એક નાનું ફાનસ લઈને તેમના ઓરડા તરફ આવી રહ્યાં હતાં.

શાંતાબાના બીજા હાથમાં એક જૂનો, ધૂળિયો, કથ્થાઈ રંગનો કાટવાળો હોર્લિક્સનો મોટો પતરાનો ડબ્બો હતો.

તે ડબ્બા પર જૂની પ્લાસ્ટિકની જાડી દોરીઓ ગાંઠો મારીને મજબૂતાઈથી બાંધેલી હતી.

શાંતાબા ધીમા પગલે ઓરડામાં પ્રવેશ્યાં અને તેમણે ખાટલા પાસે નીચે બેસીને તે ડબ્બો લાદી પર મૂક્યો.

ચેતન અને નીતા બંને આશ્ચર્યથી સાસુ તરફ જોઈ રહ્યા.

શાંતાબાએ ખાટલાની પાંગતે બેસતાં પોતાના ધ્રૂજતા હાથે તે ડબ્બાની જૂની કડક ગાંઠો છોડવાનું શરૂ કર્યું.

તેમની કરચલીવાળી આંગળીઓ ધ્રૂજી રહી હતી અને નખ ઘસાયેલા હતા.

થોડી મહેનત પછી ડબ્બાનું પતરાનું ઢાંકણ ચીંચીં અવાજ સાથે ખુલ્યું.

ઢાંકણ ખુલતાં જ અંદરથી જૂના કાગળો, કપૂર અને ડામરની ગોળીઓની તીવ્ર વાસ આવી.

પરંતુ તે ડબ્બાની અંદર રહેલી વસ્તુઓ જોતાં જ ચેતન અને નીતાની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ!

તે ડબ્બામાં દસ-દસ, વીસ-વીસ, પચાસ-પચાસ અને સો-સો રૂપિયાની જૂની ચલણી નોટોની નાની નાની થોકડીઓ રબરબેન્ડથી બાંધેલી થપ્પીઓમાં ગોઠવેલી પડી હતી!

સાથે જૂના ચાંદીના પચાસ સિક્કા અને સોનાની એક નાની કાનની વાળી પણ ચમકી રહી હતી!

શાંતાબાએ તે આખો ભારે ડબ્બો પોતાના બંને ધ્રૂજતા હાથમાં લીધો અને ચેતનના ખોળામાં મૂકી દીધો.

"લે બેટા ચેતન, આ પૈસા ગણી લે." શાંતાબાનો અવાજ સાવ શાંત, ધીમો અને ગળગળો હતો.

ચેતને ધ્રૂજતા હાથે તે નોટો બહાર કાઢી અને પલંગ પર પાથરીને ગણવાનું શરૂ કર્યું.

દસ હજાર... વીસ હજાર... પચાસ હજાર... એક લાખ...

તે ડબ્બામાં પૂરા એક લાખ અડતાલીસ હજાર રૂપિયા રોકડા હતા!

ચેતનના મોંમાંથી અવાજ ન નીકળ્યો, તેનું ગળું રુંધાઈ ગયું અને તે અવાચક બનીને પોતાની વૃદ્ધ માતા સામે જોઈ રહ્યો.

"બા... આટલા બધા પૈસા તમારી પાસે ક્યાંથી આવ્યા? તમે આટલી મોટી રકમ ક્યાંથી લાવ્યાં?" ચેતને આશ્ચર્ય અને આઘાતથી પૂછ્યું.

શાંતાબાના કરચલીવાળા ચહેરા પર એક મીઠું, દર્દભર્યું અને પવિત્ર હાસ્ય આવી ગયું.

તેમણે ચેતનના માથા પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો અને રસોડાના દરવાજે ઊભેલી નીતા સામે જોયું.

"બેટા ચેતન, તારા બાપુજી જ્યારે કેન્સરની બીમારીમાં ગુજરી ગયા ત્યારે તું માત્ર છ વર્ષનો નાનો બાળક હતો." શાંતાબાનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો.

"તેમની સારવારમાં આપણું બધું જ વેચાઈ ગયું હતું, અને તેઓ મારી પાસે એક પણ રૂપિયો બચત નહોતા મૂકી ગયા."

"તે સમયે આપણા માથે સંબંધીઓનું પચાસ હજારનું દેવું હતું."

"મેં આખી જિંદગી લોકોના ઘઉં-બાજરીના દળણાં દળીને, રાત્રે દીવાના અજવાળે સીવણકામ કરીને અને લોકોના વાસણો માંજીને તને મોટો કર્યો છે."

"તે દિવસે મેં ભગવાનના મંદિરમાં ઊભા રહીને મારી જાતને એક પવિત્ર વચન આપ્યું હતું..."

"કે ભલે મારે ભૂખ્યા પેટે પાણી પીને સૂવું પડે, ભલે મારે ફાટેલી સાડીઓ પહેરીને આયખું કાઢવું પડે..."

"પણ મારા એકના એક સંતાનને ક્યારેય કોઈની સામે હાથ ફેલાવીને લાચાર ન થવું પડવું જોઈએ!"

શાંતાબાની બંને આંખોમાંથી આંસુની મોટી બુંદો ખરીને તેમની સાડી પર ટપકી રહી હતી.

તેમણે નીતા તરફ હાથ લંબાવ્યો.

"નીતા બેટા, તું મને કંજૂસ, કઠોર અને પથ્થર દિલની માનતી હતી ને?"

"હું સવારે શાકભાજીવાળા પાસેથી બે રૂપિયા બચાવતી હતી, કારણ કે મને ખબર છે કે બે રૂપિયાની કિંમત શું હોય છે."

"હું દૂધવાળા પાસેથી પાંચ રૂપિયા કાપતી હતી અને ઘરમાં બલ્બ બંધ કરાવતી હતી જેથી વીજળીનું બિલ ઓછું આવે."

"મેં છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં મારા શરીર માટે એક નવી સાડી કે દસ રૂપિયાની માથામાં નાખવાની પીન પણ નથી ખરીદી."

"હું દિવસ-રાત પેટે પાટા બાંધીને, એક-એક રૂપિયો આ પતરાના ડબ્બામાં ભેગો કરતી હતી..."

"જેથી જ્યારે મારા પરિવાર પર, મારા દીકરા પર કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે મારે કોઈના પગ પકડવા ન પડે."

"આ પૈસા મારા નથી બેટા, આ તારા અને નીતાના છે."

"કાલે સવારે સૌથી પહેલાં જઈને તે નટવરલાલના મોં પર પિસ્તાલીસ હજાર રૂપિયા ફેંકી આવજે!"

"અને બાકીના પૈસામાંથી તારો પોતાનો કોઈ નાનો વેપાર શરૂ કરજે, તારે હવે કોઈની ગુલામી કરવાની જરૂર નથી."

"જ્યાં સુધી આ ડોશીના શરીરમાં શ્વાસ છે ત્યાં સુધી મારા દીકરાની આબરૂ પર કોઈ આંચ નહીં આવવા દઉં."

આ શબ્દો સાંભળતાં જ નીતાના કાળજાના ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા.

તેના પગ નીચેથી જાણે સમગ્ર પૃથ્વી સરકી ગઈ.

તેને પોતાની ક્ષુલ્લક, સ્વાર્થી અને સંકુચિત વિચારસરણી પર એટલો પ્રચંડ પસ્તાવો થયો કે તેનું આખું શરીર ધ્રૂજી ઊઠ્યું.

જે સાસુને તે સવારથી પથ્થર દિલ, નિર્દય અને કંજૂસ ગણીને મનોમન કોસી રહી હતી...

તે સાસુએ પોતાના જીવનના તમામ સુખો, પોતાના શોખ અને પોતાના શરીરની આહુતિ આપીને આ પરિવારની આબરૂ બચાવવા માટે ત્રીસ વર્ષ સુધી એક-એક રૂપિયો લોહીના ટીપાંની જેમ સાચવી રાખ્યો હતો!

નીતાથી હવે એક ક્ષણ પણ દૂર ન રહેવાયું.

તેણે રસોડામાંથી દોટ મૂકી અને શાંતાબાના બંને પગ પકડીને તેમના ખોળામાં માથું ઢાળી દીધું.

નીતા ચોધાર આંસુએ પોક મૂકીને રડી પડી, તેના ડૂસકાં આખા ઓરડામાં ગૂંજી ઊઠ્યાં.

"બા... મને માફ કરી દો! હું સાવ અંધ અને મૂર્ખ સાબિત થઈ!" નીતા રડતાં રડતાં બોલી.

"મેં તમારા કડવા શબ્દો પાછળ છુપાયેલા આ વિરાટ પ્રેમને ન ઓળખ્યો!"

"મેં તમને કંજૂસ કહ્યાં, જ્યારે તમે તો આખા ઘરની સાક્ષાત અન્નપૂર્ણા અને રક્ષક દેવી છો!"

"જો વહુ સાસુના આવા પવિત્ર ત્યાગને ન સમજી શકે તો એના સ્ત્રીત્વ પર ધિક્કાર છે બા!"

શાંતાબાએ નીતાના બંને ખભા પકડીને તેને પ્રેમથી ઊભી કરી અને પોતાના પાલવથી વહુના આંસુ લૂછ્યાં.

તેમણે નીતાને પોતાની છાતી સરસી જોરથી ચાંપી લીધી.

"ગાંડી, વહુ તો ઘરની સાચી લક્ષ્મી હોય, એનાથી ક્યારેય માફી મંગાય?" શાંતાબાનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો.

"તેં આ બે વર્ષમાં મારા કડક સ્વભાવને મૂંગા મોઢે સહન કર્યો છે, તારા જેવી સંસ્કારી વહુ મળવી એ મારા પુણ્યનું ફળ છે."

ચેતન પણ બંને હાથ જોડીને માતાના પગમાં પડી ગયો અને તેના ચરણોમાં માથું મૂકીને રડી પડ્યો.

તે રાત્રે તે ભાડાના સાદા મકાનમાં ગરીબી, લાચારી અને ભયનો અંધકાર કાયમ માટે ઓગળી ગયો.

અને તેના સ્થાને પરિવારના સાચા પ્રેમ, અસીમ ત્યાગ અને અતૂટ સમર્પણની એવી અખંડ જ્યોત પ્રગટી જેણે સમગ્ર ઘરને પાવન કરી દીધું.

સાચો ખાનદાની સંસ્કાર અને સમૃદ્ધિ બેંક બેલેન્સમાં નહીં, પણ સંકટના સમયે પરિવારની આબરૂ સાચવવા માટે ચૂપચાપ પોતાના હિસ્સાનું સુખ કુરબાન કરવાની ઉદાત્ત ભાવનામાં જ સમાયેલી હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.