ગામની સરકારી સ્કૂલના શિક્ષકનો વિદાય સમારંભ હતો, સાહેબ વારંવાર ક્લાસરૂમની એક ખાલી બેન્ચ તરફ જોતા હતા. અચાનક મેદાનમાં સફેદ ગાડી આવીને ઊભી રહી અને પછી જે થયું તે...

ગામડાની એ સરકારી પ્રાથમિક શાળાના પટાંગણમાં આજે સવારથી જ એક અલગ પ્રકારની ચહલપહલ હતી. શાળાના કાચા મેદાનને વાળી-ઝૂડીને સાફ કરવામાં આવ્યું હતું. લીમડાના ઝાડની ડાળીઓ વચ્ચે રંગબેરંગી રીબીનો અને ફુગ્ગા લગાવવામાં આવ્યા હતા. વરંડામાં એક નાનું સ્ટેજ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, જેના પર સફેદ ચાદર પાથરેલી બે-ચાર ખુરશીઓ અને એક નાનું ટેબલ ગોઠવેલું હતું. ટેબલ પર ગુલાબના ફૂલોનો એક મોટો ગુલદસ્તો અને એક સન્માનપત્ર રાખેલું હતું. આજે શાળાના સૌથી વરિષ્ઠ અને આખા ગામના આદરણીય એવા હરિવદન સાહેબનો નોકરીનો છેલ્લો દિવસ હતો.

હરિવદન સાહેબે આ જ શાળામાં પોતાના જીવનના પૂરા ૩૫ વર્ષ વિતાવ્યા હતા. આ જ ઓસરીમાં, આ જ જૂની દીવાલો વચ્ચે તેમણે ગામની ત્રણ-ત્રણ પેઢીને અક્ષરજ્ઞાન આપ્યું હતું. કેટલાય બાળકો તેમના હાથ નીચે ભણીને શહેરમાં સ્થાયી થયા હતા, કેટલાય લોકો મોટા બિઝનેસમેન કે સરકારી નોકરો બન્યા હતા. સાહેબ માટે આ શાળા માત્ર એક નોકરીનું સ્થળ નહોતું, તેમનું આખું સર્વસ્વ હતું. તેમની ઉંમર હવે બાવન વટાવીને નિવૃત્તિના આરે પહોંચી હતી. માથાના વાળ સંપૂર્ણ ધોળા થઈ ચૂક્યા હતા, ચહેરા પર કરચલીઓ પડી ગઈ હતી, પણ તેમની આંખોમાં જે તેજ અને વહાલ હતું, તે આજે પણ એવું જ અકબંધ હતું.

વિદાય સમારંભ શરૂ થવાને હવે અડધો કલાકની જ વાર હતી. ગામના સરપંચ, અગ્રણીઓ અને ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ ધીમે ધીમે શાળાના મેદાનમાં આવીને ગોઠવાઈ રહ્યા હતા. બધાના ચહેરા પર હરિવદન સાહેબ પ્રત્યેનો આદર ચોખ્ખો દેખાતો હતો. પરંતુ, આ બધા ઉત્સાહ વચ્ચે હરિવદન સાહેબનું મન ક્યાંક બીજે જ ભમી રહ્યું હતું. તેઓ સ્ટાફ રૂમમાં એકલા બેઠા હતા. તેમના હાથમાં એક જૂનો ચોપડો હતો, જેમાં વર્ષો જૂના વિદ્યાર્થીઓના નામ લખેલા હતા.

સાહેબ વારંવાર સ્ટાફ રૂમની બારીમાંથી બહાર જોતા અને ત્યાંથી દેખાતા ધોરણ ૧૦ના ક્લાસરૂમ તરફ તેમની નજર અટકી જતી. એ ક્લાસરૂમમાં બધી બેન્ચો ખાલી પડી હતી, કારણ કે બધા બાળકો બહાર મેદાનમાં એકઠા થયા હતા. પણ એ ઓરડાના એક છેલ્લી હરોળના ખૂણામાં પડેલી એક જૂની, ઘસાયેલી લાકડાની ખુરશી અને બેન્ચ તરફ સાહેબ વારંવાર ટગર-ટગર જોઈ રહ્યા હતા. તેમની આંખોમાં એક અજીબ સી ઉદાસી અને જૂની યાદોનો અહેસાસ દેખાઈ આવતો હતો. જાણે એ ખાલી ખુરશી તેમને ભૂતકાળના કોઈ અંધારા ખૂણામાં ખેંચી જઈ રહી હોય.

"સાહેબ, ચાલો, સરપંચ આવી ગયા છે અને કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનો સમય થઈ ગયો છે," શાળાના અન્ય એક શિક્ષક મહેશભાઈએ સ્ટાફ રૂમમાં પ્રવેશતા કહ્યું.

હરિવદન સાહેબે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો, પોતાની ધોતી સહેજ સરખી કરી અને ચશ્માના કાચ લૂછતાં ઊભા થયા. તેઓ ધીમા પગલે સ્ટેજ તરફ આગળ વધ્યા. જેવા સાહેબ સ્ટેજ પર પહોંચ્યા, કે તરત જ આખા મેદાનમાં હાજર રહેલા નાના-મોટા દરેક વ્યક્તિએ ઊભા થઈને તાળીઓના ગડગડાટથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. બાળકો 'હરિવદન સાહેબ અમર રહો' ના નારા લગાવી રહ્યા હતા. સાહેબ સ્ટેજ પર મુખ્ય ખુરશી પર બેઠા. સરપંચે તેમના ગળામાં હાર પહેરાવ્યો અને શાલ ઓઢાડીને તેમનું બહુમાન કર્યું.

એક પછી એક વક્તાઓ સ્ટેજ પર આવીને હરિવદન સાહેબના ગુણોની પ્રશંસા કરી રહ્યા હતા. કોઈ કહેતું કે સાહેબ જેવા પ્રામાણિક શિક્ષક આખા જિલ્લામાં નથી, તો કોઈ વળી સાહેબે ગરીબ બાળકોને છૂપી રીતે કરેલી આર્થિક મદદના કિસ્સાઓ વાગોળતું હતું. દરેક વ્યક્તિ જ્યારે સાહેબના વખાણ કરતું, ત્યારે સાહેબ માત્ર નમ્રતાથી હાથ જોડી લેતા. પણ તેમનું ધ્યાન હજી પણ એ સામે દેખાતા ઓરડાની છેલ્લી ખાલી બેન્ચ પર જ હતું. તેમના મગજમાં આજથી પંદર વર્ષ જૂનો એક કિસ્સો એક પછી એક દ્રશ્યની જેમ તાજો થઈ રહ્યો હતો.

એ સમયે મયંક નામનો એક છોકરો આ શાળામાં ભણતો હતો. મયંકના પિતા ગામમાં મજૂરી કરતા અને દારૂના રવાડે ચડેલા હતા. ઘરમાં કાયમ કકળાટ રહેતો. મયંક ક્યારેય સમયસર સ્કૂલે ન આવી શકતો. તેના કપડાં ફાટેલા રહેતા, ચોપડા અધૂરા રહેતા અને વર્ગખંડમાં તે કાયમ છેલ્લી બેન્ચ પર બેસીને કાં તો ઊંઘતો રહેતો અથવા બહાર ઝાડ તરફ જોયા કરતો. શાળાના બીજા શિક્ષકો મયંકથી કંટાળી ગયા હતા. તેઓ તેને મૂર્ખ, ઢોર અને નકામો કહીને વર્ગખંડની બહાર કાઢી મુકતા. ઘણીવાર તો તેને ઢોરની જેમ ફટકારવામાં પણ આવતો.

પણ હરિવદન સાહેબ અલગ હતા. તેઓ જ્યારે પણ વર્ગમાં આવતા, ત્યારે મયંકને ક્લાસની બહાર કાઢવાને બદલે તેને પ્રેમથી કહેતા, "બેટા, તું ભલે છેલ્લી બેન્ચ પર બેસ, પણ તારું ધ્યાન અહીં બોર્ડ પર રાખજે. મને ખબર છે કે તારામાં કંઈક ખાસ છે." એક દિવસ જ્યારે બીજા શિક્ષકોએ મયંકને સ્કૂલમાંથી કાઢી મૂકવાની જીદ પકડી, ત્યારે હરિવદન સાહેબે આચાર્ય સામે ઊભા રહીને કહ્યું હતું, "આ છોકરાની જવાબદારી મારી. આને વર્ગખંડની બહાર નહીં કઢાય." સાહેબે પોતાના પગારમાંથી મયંકને ચોપડા અને પેન લાવી આપ્યા હતા. પણ દસમા ધોરણની પરીક્ષા પૂરી થતાં જ મયંક અચાનક ગામ છોડીને ક્યાંક ચાલ્યો ગયો. ત્યારબાદ તેના કોઈ સમાચાર નહોતા. સાહેબને હંમેશા અફસોસ રહેતો કે એ છોકરાનું શું થયું હશે.

બરાબર એ જ સમયે, જ્યારે સરપંચ પોતાનું વક્તવ્ય પૂરું કરવા આવ્યા હતા, ત્યારે શાળાના મુખ્ય દરવાજા પાસે એક મોટો અવાજ સંભળાયો. આખું મેદાન એ તરફ જોવા લાગ્યું.

ગામના કાચા અને ધૂળિયા રસ્તા પરથી એક ચમકતી, સરકારી લાલબત્તી વાળી કાળા રંગની લક્ઝરી એસયુવી ગાડી શાળાના મેદાનમાં પ્રવેશી. ગાડીની પાછળ પોલીસ પ્રોટેક્શનની એક બીજી જીપ પણ હતી. આખું ગામ અને સ્ટેજ પર બેઠેલા સરપંચ પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. કોઈને સમજાયું નહીં કે આજે આ વિદાય સમારંભમાં જીલ્લાના કલેક્ટર અચાનક કેમ આવ્યા છે.

ગાડી સ્ટેજની બિલકુલ નજીક આવીને ઊભી રહી. બોડીગાર્ડે દોડીને પાછળનો દરવાજો ખોલ્યો. ગાડીમાંથી એક સુઘડ, સફેદ કડક ઈસ્ત્રી કરેલા કપડાં પહેરેલો, આંખો પર મોંઘા ચશ્મા અને ચહેરા પર ગંભીરતા સભર તેજ ધરાવતો અંદાજે ત્રીસ વર્ષનો યુવાન નીચે ઉતર્યો. એ જીલ્લાના નવા નિમાયેલા કલેક્ટર સાહેબ હતા. સરપંચ અને શાળાના આચાર્ય તરત જ સ્ટેજ પરથી નીચે ઉતરીને કલેક્ટર સાહેબનું સ્વાગત કરવા દોડ્યા. તેઓના હાથમાં મોટો હાર હતો.

"નમસ્તે કલેક્ટર સાહેબ, આપનું અમારી નાની શાળામાં સ્વાગત છે. આપ પધારો, સ્ટેજ પર આપના માટે સ્થાન..." સરપંચ આગળ વધીને બોલ્યા.

પરંતુ, કલેક્ટર સાહેબે સરપંચના હારને સ્વીકારવાની ના પાડી દીધી. તેમણે કોઈની પણ સામે જોયા વગર, સીધા જ પગલાં ભરવાનું શરૂ કર્યું. બધાને લાગ્યું કે તેઓ સ્ટેજ તરફ જઈ રહ્યા છે, પણ ના. તેઓ સ્ટેજને બાયપાસ કરીને સીધા જ ધોરણ ૧૦ના એ જૂના ક્લાસરૂમ તરફ ચાલવા લાગ્યા, જેની ખાલી ખુરશીને હરિવદન સાહેબ સવારથી જોઈ રહ્યા હતા.

આખી શાળાના લોકો, શિક્ષકો અને ગામવાસીઓ સ્તબ્ધ થઈને તેમની પાછળ ચાલવા લાગ્યા. હરિવદન સાહેબ પણ સ્ટેજ પરથી ઊભા થઈને ધીમે ધીમે ક્લાસરૂમ તરફ આવ્યા.

કલેક્ટર સાહેબ એ શાંત ઓરડામાં પ્રવેશ્યા. તેમણે રૂમની વચ્ચે ઊભા રહીને એક નજર આખા ક્લાસરૂમ પર નાખી. તેમની નજર સીધી એ છેલ્લી હરોળની લાકડાની જૂની, ધૂળ ખાયેલી બેન્ચ પર ગઈ. આખું ગામ બારીઓમાંથી અને દરવાજામાંથી અંદર જોઈ રહ્યું હતું કે કલેક્ટર સાહેબ શું કરવા માંગે છે. કલેક્ટર સાહેબ ધીમા પગલે એ છેલ્લી બેન્ચ પાસે ગયા. તેમણે પોતાની મોંઘી બેગ બાજુમાં મૂકી અને કોઈ પણ જાતના સંકોચ વગર, એ ધૂળવાળી લાકડાની છેલ્લી બેન્ચ પર જઈને બેસી ગયા.

જેવા તેઓ એ બેન્ચ પર બેઠા, કે તરત જ તેમની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી. એક કલેક્ટર, જેના એક ઓર્ડરથી આખો જીલ્લો ધ્રૂજતો હોય, તે આજે એક સરકારી શાળાના ક્લાસરૂમની છેલ્લી બેન્ચ પર બેસીને એક નાના બાળકની જેમ રડી રહ્યો હતો. આ દ્રશ્ય જોઈને ત્યાં હાજર દરેક વ્યક્તિના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા.

હરિવદન સાહેબ ધીમે ધીમે ક્લાસરૂમની અંદર આવ્યા. તેમણે ચશ્મા બરાબર કર્યા અને કલેક્ટરના રડતા ચહેરાને ધ્યાનથી જોયો. ક્ષણવારમાં જ સાહેબના મગજમાં વીજળીનો ઝબકારો થયો. ધોળા થઈ ગયેલા વાળ અને મોંઘા કપડાંની પાછળ છુપાયેલો એ ચહેરો બીજો કોઈ નહીં, પણ પંદર વર્ષ પહેલાં આ જ બેન્ચ પર બેસતો તેમનો ગરીબ, અનાથ મયંક હતો.

સાહેબ ધ્રૂજતા અવાજે બોલ્યા, "મયંક... બેટા, તું?"

સાહેબનો અવાજ સાંભળતા જ મયંક ઝાટકા સાથે બેન્ચ પરથી ઊભો થઈ ગયો. તે દોડીને હરિવદન સાહેબ પાસે આવ્યો અને સીધો તેમના પગમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરી પડ્યો. તેની આંખોના આંસુ સાહેબના જૂના ચંપલ પર પડી રહ્યા હતા.

સાહેબે તરત જ નીચે નમીને મયંકના ખભા પકડ્યા અને તેને ઊભો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, "અરે બેટા, ઊભો થા... તું તો આખા જિલ્લાનો કલેક્ટર છે, તું મોટો સાહેબ છે. તારે મારા પગે ન પડાય."

મયંક ઊભો થયો, તેની આંખો લાલ ચોળ થઈ ગઈ હતી. તેણે સાહેબના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લીધા અને આખા ગામની સામે, ગદ્ગદિત કંઠે બોલ્યો, "સાહેબ, હું ગમે તેટલો મોટો અફસર બની જાવ, પણ તમારા માટે તો હું એ જ છેલ્લી બેન્ચ પર બેસનારો ગરીબ અને તોફાની મયંક જ છું. આજે મારી જે કંઈ પણ ઔકાત છે, આ લાલબત્તી વાળી ગાડી, આ પ્રોટેક્શન, આ બધું જ તમારા ચરણોની ધૂળ સમાન છે."

ગામના લોકો અને સરપંચ આ બધું જોઈને અવાક થઈ ગયા હતા. મનસુખભાઈ અને બીજા શિક્ષકોના મોઢા ખુલ્લા રહી ગયા હતા કે જે છોકરાને તેઓ ઢોર સમજતા હતા, તે આજે આખા જીલ્લાનો માલિક બનીને આવ્યો છે.

મયંક ક્લાસરૂમની બહાર આવ્યો અને વરંડામાં ઊભા રહેલા બધા લોકોને સંબોધીને મોટેથી બોલ્યો, "તમે બધા આજે હરિવદન સાહેબની વિદાયનો ઉત્સવ ઉજવી રહ્યા છો ને? પણ તમે લોકો નથી જાણતા કે આ માણસ શું છે. આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં જ્યારે આખી સ્કૂલે મને નકામો ગણીને બહાર કાઢી મૂક્યો હતો, ત્યારે માત્ર આ એક જ સાહેબ હતા જેણે મારા પર ભરોસો રાખ્યો હતો. સાહેબ, તમે જે બેન્ચ પરથી મને ક્યારેય બહાર નહોતો કાઢ્યો, આજે એ જ બેન્ચના પ્રતાપે અને તમારા આપેલા સંસ્કારોના જોરે હું આ કલેક્ટરની ખુરશી સુધી પહોંચી શક્યો છું. જો એ દિવસે તમે મારો હાથ ન પકડ્યો હોત, તો આજે હું કોઈ જેલમાં હોત અથવા ક્યાંક મજૂરી કરતો હોત."

હરિવદન સાહેબની આંખોમાંથી પણ હરખના આંસુ વહી રહ્યા હતા. તેમનું છાતી ગર્વથી ગજગજ ફૂલી રહી હતી. એક શિક્ષક માટે આનાથી મોટી ગુરુદક્ષિણા કે નિવૃત્તિની ભેટ બીજી કઈ હોઈ શકે?

મયંક ફરી સાહેબ તરફ ફર્યો અને કહ્યું, "સાહેબ, મને સવારે જ સમાચાર મળ્યા કે આજે તમારો છેલ્લો દિવસ છે. મારે આજે રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સાથે બહુ મોટી મીટિંગ હતી, પણ મેં એ મીટિંગ કેન્સલ કરાવી દીધી. કારણ કે જે માણસે મારું ભવિષ્ય બનાવ્યું, એના સન્માનના દિવસે જો હું ન આવું તો મારો આ કલેક્ટરનો હોદ્દો પણ લાંછનરૂપ ગણાય."

મયંક સાહેબને વહાલથી પકડીને બહાર સ્ટેજ પર લઈ ગયો. તેણે પ્રોટોકોલ તોડીને સાહેબને મુખ્ય ખુરશી પર બેસાડ્યા અને પોતે આખો સમય સાહેબની બાજુમાં નીચે ઊભો રહ્યો. કલેક્ટર સાહેબે પોતાના હાથે હરિવદન સાહેબને સોનાનો મેડલ અને સન્માનપત્ર આપ્યું. આખું ગામ તાળીઓથી ગુંજી ઉઠ્યું.

હરિવદન સાહેબ જે ખુરશીને અને બેન્ચને જોઈને સવારથી ચિંતિત હતા, આજે એ જ બેન્ચ તેમના જીવનની સૌથી મોટી સફળતાની સાક્ષી બની ગઈ હતી. ભગવાને સાબિત કરી દીધું હતું કે નિઃસ્વાર્થ ભાવે અને પ્રેમથી વાવેલું શિક્ષણનું એક નાનું બીજ પણ ક્યારેક આખા સમાજને સુધારી શકે તેવું મોટું વટવૃક્ષ બની શકે છે.

લગભગ સાંજના પાંચ વાગ્યે કાર્યક્રમ પૂરો થયો. મયંક પોતે સાહેબને પોતાની સરકારી લાલબત્તી વાળી ગાડીમાં બેસાડીને સન્માનભેર તેમના ઘરે મૂકવા ગયો. ગામના લોકો હજુ પણ આ અદ્ભુત મિલનની વાતો વાગોળતા થાકતા નહોતા.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો.