ગ્રામસભામાં આવવાની ના પાડતા ઘરડા વડીલનું અપમાન કરનાર સરપંચના હોશ ઊડી ગયા, જૂની પેટી ખૂલતાં જ...

બપોરના બાર વાગ્યા હતા અને ગામના મોટા વડલા નીચે આખા ગામની પંચાયત ભેગી થઈ ચૂકી હતી.

નવા ચૂંટાયેલા યુવાન સરપંચ પ્રવીણે માઇક હાથમાં પકડીને ગર્વભેર કહ્યું, 'આજે આપણા ગામનું ભાગ્ય બદલાવા જઈ રહ્યું છે, કેમિકલ કંપની આપણી નદીકાંઠાની જમીન માટે દસ કરોડ રૂપિયા આપવા તૈયાર છે!'

આખો ચોરો તાળીઓના ગડગડાટથી ગૂંજી ઊઠ્યો અને યુવાનો એકબીજાને ગળે મળીને ખુશી વ્યક્ત કરવા લાગ્યા.

પ્રવીણની માતા કમળાબેને બાજુમાં ઊભેલા પોતાના દીકરાના ખભા પર હાથ મૂકીને ધીમેથી પૂછ્યું, 'બેટા, ગામના સૌથી વડીલ તારા ત્રિભોવન કાકા હજુ કેમ નથી આવ્યા?'

'એમના વિના આટલો મોટો નિર્ણય કેવી રીતે લેવાશે?'

સવારે ઘરેથી નીકળતી વખતે કમળાબેને પ્રવીણના હાથમાં રોટલી અને ગોળનો ડબ્બો આપતાં કહ્યું હતું કે બેટા, પૈસા કરતાં પૂર્વજોની ધરતી અને વડીલોના આશીર્વાદ વધારે કિંમતી હોય છે.

તેમણે યાદ અપાવ્યું કે જ્યારે તારા પિતાનું અવસાન થયું હતું, ત્યારે આ જ ત્રિભોવન કાકાએ પોતાના ઘરનું અનાજ આપીને આપણું પાલનપોષણ કર્યું હતું.

પણ પ્રવીણના માથા પર સત્તા અને પૈસાનો નશો સવાર હતો, એટલે તેણે માતાની શિખામણને એક કાનેથી સાંભળીને બીજા કાનેથી કાઢી નાખી હતી.

પ્રવીણે મોં મચકોડીને કહ્યું, 'મા, એ જૂનવાણી ડોસો ક્યારેય ગામની પ્રગતિ જોઈ શકતો નથી, હું હમણાં જ જઈને એમને પકડી લાવું છું!'

પ્રવીણ પોતાના બે સાથીદારો સાથે ગામના છેવાડે આવેલી ત્રિભોવનબાપાની માટીની ઝૂંપડીએ પહોંચ્યો.

બોંત્તેર વર્ષના ત્રિભોવનબાપા ઓટલા પર બેસીને હાથમાં જૂની લાકડાની માળા ફેરવી રહ્યા હતા.

ઝૂંપડીના આંગણામાં સૂકાયેલા લીમડા નીચે બેઠેલા કાકાના તૂટેલા ચંપલ અને ફાટેલી બંડી જોઈને પ્રવીણે મનોમન તેમની ગરીબાઈની મજાક ઉડાવી હતી.

તેણે વિચાર્યું હતું કે આ ડોસો પોતે તો ભિખારી જેવી હાલતમાં જીવે છે અને આખા ગામને પણ પોતાના જેવું કંગાળ રાખવા માંગે છે.

તેમણે યાદ કર્યું કે ગામમાં જ્યારે પણ કોઈ રોગચાળો કે આફત આવી, ત્યારે આ જ ત્રિભોવનબાપા સૌથી પહેલાં જઈને લોકોની વહારે ઊભા રહેતા હતા.

ગામના દરેક ઘરના સુખ-દુઃખમાં એમની હાજરી એક વટવૃક્ષ જેવી છાંયડો આપતી હતી.

પણ સત્તાના નશામાં અંધ બનેલા યુવાનો આ જૂના ઉપકારોને સાવ ભૂલી બેઠા હતા.

પણ કાકાની આંખોમાં રહેલી અગાધ ગંભીરતા અને શાંતિને તે ઓળખી શક્યો નહોતો.

'કાકા, આખું ગામ તમારી રાહ જુએ છે, ચાલો જલ્દી સભામાં સહી કરવા!' પ્રવીણે રૂઆબથી કહ્યું.

ત્રિભોવનબાપાએ આંખો ખોલી અને શાંત નજરે પ્રવીણ સામે જોયું.

તેમણે ધીમા પણ મક્કમ અવાજે કહ્યું, 'પ્રવીણ, હું એ સભામાં પગ નહીં મૂકું અને મારા જીવતેજીવ એ નદીકાંઠાની જમીન પર કોઈને સહી પણ નહીં કરવા દઉં.'

આ સાંભળતાં જ પ્રવીણનો પારો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો.

'તમે આખી જિંદગી ગામના દુશ્મન જ રહ્યા છો કાકા!' પ્રવીણે બૂમ પાડી.

'તમારી ઈર્ષ્યાના કારણે તમે આખા ગામને ગરીબ રાખવા માંગો છો, પણ તમારી સહી વગર પણ હું આ જમીન વેચીને રહીશ!'

ત્રિભોવનબાપાએ માત્ર એટલું જ કહ્યું, 'સમય આવશે ત્યારે તને ખબર પડશે કે હું જમીન બચાવી રહ્યો છું કે તારું અને આખા ગામનું અસ્તિત્વ.'

પ્રવીણ ગુસ્સામાં પગ પછાડતો પાછો ચોરે આવ્યો અને જાહેરાત કરી કે ત્રિભોવનબાપા વગર જ સોદો પાકો કરવામાં આવશે.

ચોરા પર કંપનીના વકીલો અને મોટા સાહેબો મોંઘા ચશ્મા લગાવીને બેઠા હતા અને અંગ્રેજીમાં ફાઈલો ફેરવી રહ્યા હતા.

ગામના ભોળા ખેડૂતો પોતાના હાથમાં કરોડો રૂપિયાના ચેક જોઈને નવી મોંઘી ગાડીઓ અને શહેરમાં ફ્લેટ ખરીદવાના રંગીન સપના જોઈ રહ્યા હતા.

કોઈને અંદાજ પણ નહોતો કે જે ચેક તેઓ સ્વીકારી રહ્યા હતા, એ સાચે જ તેમના પોતાના સ્મશાનની ટિકિટ સમાન હતો.

કંપનીના મોટા મેનેજરે દસ કરોડનો ચેક અને એગ્રીમેન્ટના કાગળો ટેબલ પર મૂક્યા.

પ્રવીણે જેવી પેન હાથમાં લીધી, કે તરત જ દૂરથી દોડતો આવતો એક દસ વર્ષનો બાળક હાંફતો-હાંફતો ચોરે પહોંચ્યો.

એ ત્રિભોવનબાપાનો પૌત્ર કાનજી હતો, જેના હાથમાં કાટ ખાઈ ગયેલી એક જૂની લોખંડની નળાકાર પેટી હતી.

'રોકાઈ જાવ પ્રવીણ કાકા! દાદાએ આ પેટી મોકલી છે અને કહ્યું છે કે આ વાંચ્યા પછી જ સહી કરજો!' બાળકે હાંફતાં-હાંફતાં કહ્યું.

પ્રવીણે અકળાઈને પેલી પેટી ઝૂંટવી લીધી અને ઢાંકણું ખોલ્યું.

તેમાંથી વર્ષો જૂના, પીળા પડી ગયેલા સરકારી રેવન્યુ નકશા અને લાલ શાહીથી લખાયેલા દસ્તાવેજો બહાર આવ્યા.

જ્યારે પ્રવીણે એ કાગળો ખોલ્યા અને તેમાં લખેલા શબ્દો વાંચવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ!

તેના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં વળી ગયા.

કાગળોમાં આજથી ચાલીસ વર્ષ જૂનો એક ભયાનક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અહેવાલ જોડાયેલો હતો.

એ અહેવાલ મુજબ, નદીકાંઠાની એ પચાસ એકર જમીનની બરાબર નીચે જમીનમાં અતિ ઝેરી આર્સેનિક અને સલ્ફરનો જીવલેણ ભંડાર દબાયેલો હતો!

ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે એક અંગ્રેજ કંપનીએ ત્યાં ખોદકામ કર્યું હતું, ત્યારે ઝેરી ગેસ નીકળવાથી ત્રિભોવનબાપાના સગા પિતા અને બે યુવાન ભાઈઓ ત્યાં જ તરફડીને મરી ગયા હતા!

તે સમયે સમગ્ર પંથકના ભૂગર્ભ જળને બચાવવા માટે ત્રિભોવનબાપાના પિતાએ પોતાના અંતિમ શ્વાસે એ ખાડાઓને પથ્થર અને માટીથી સીલ કર્યા હતા.

અને ત્રિભોવનબાપાએ પોતાની તમામ ખેતીની જમીન અને ઘરના દાગીના વેચીને એ ઝેરી જમીન અંગત માલિકીથી ખરીદી લીધી હતી જેથી કોઈ પણ સરકાર કે કંપની ત્યાં ક્યારેય ખોદકામ ન કરી શકે!

તેમણે એ જમીનને પવિત્ર ગૌચર તરીકે જાહેર કરી દીધી હતી જેથી ઉપર માત્ર ઘાસ ઊગે અને પશુઓ ચરે, પણ નીચે કોઈ કોદાળી ન મારે!

અને આજના કાગળોમાં સ્પષ્ટ સાબિત થતું હતું કે પેલી કેમિકલ કંપની આ વાત સારી રીતે જાણતી હતી અને તે ત્યાં કેમિકલ ફેક્ટરીના બહાને ઝેરી કચરો દાટીને આખા પંથકના પાણીને ઝેરી બનાવવા માંગતી હતી!

જો આજે ત્યાં ખોદકામ થયું હોત, તો આવનારા એક જ મહિનામાં ગામના તમામ કૂવા અને બોરવેલનું પાણી ઝેર બની જાત અને હજારો લોકો કેન્સરથી મરી જાત!

પેલી પેટીમાંથી ત્રિભોવનબાપાના પિતાનો એક છેલ્લો પત્ર પણ નીકળ્યો હતો, જે તેમણે મૃત્યુશય્યા પરથી ધ્રૂજતા હાથે લખ્યો હતો.

તેમાં લખ્યું હતું કે 'મારા પુત્ર ત્રિભોવન, તું ભલે ભૂખ્યો સૂઈ જજે, પણ આ ધરતીના પેટાળમાં રહેલા કાળને ક્યારેય બહાર ન આવવા દેતો.'

એ પત્ર પર પિતાના સુકાયેલા આંસુના ડાઘ હજુ પણ સ્પષ્ટ દેખાતા હતા, જેણે પ્રવીણના કાળજાને ચાળણી કરી નાખ્યું.

આ શબ્દો વાંચતાં જ પ્રવીણના હાથમાંથી પેલી પેન અને ચેક નીચે ધૂળમાં પડી ગયા.

તેનું આખું અસ્તિત્વ પશ્ચાતાપ અને શરમથી કંપી ઊઠ્યું.

જે વડીલને તે સ્વાર્થી અને ગામનો દુશ્મન કહેતો હતો, એ વડીલે ચાલીસ વર્ષથી આખા ગામનું રક્ષણ કરવા માટે પોતાની તમામ સંપત્તિ હોમી દીધી હતી અને જાતે ગરીબાઈ વેઠી હતી!

ચોરા પર ઊભેલા તમામ ગામલોકોના મોંમાંથી ચીસ નીકળી ગઈ અને સૌના માથા શરમથી ઝૂકી ગયા.

પ્રવીણ એક ક્ષણ પણ વિચાર્યા વગર ધોમધખતા તડકામાં ઉઘાડા પગે દોડતો ત્રિભોવનબાપાની ઝૂંપડીએ પહોંચ્યો.

આખું ગામ રડતું-રડતું પ્રવીણની પાછળ દોડ્યું.

ઝૂંપડીના ઓટલા પર શાંતિથી બેઠેલા ત્રિભોવનબાપાના ચરણોમાં પ્રવીણ સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યો.

તેણે પોતાના બંને હાથ કાકાના ધૂળ ભરેલા પગ પર મૂકી દીધા અને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

'કાકા... મને માફ કરી દો! હું અહંકાર અને પૈસાના લોભમાં આંધળો થઈ ગયો હતો!' પ્રવીણનો અવાજ રડીને રૂંધાઈ ગયો હતો.

'મેં તમને કડવા વેણ કહ્યા, તમારું ઘોર અપમાન કર્યું, અને તમે અમારા જીવ બચાવવા માટે તમારું સર્વસ્વ લૂંટાવી દીધું હતું!'

'મને સજા કરો કાકા, પણ મને તમારા આ પાપમાંથી મુક્ત કરો!'

આખા ગામના વડીલો અને સ્ત્રીઓ પણ હાથ જોડીને રડવા લાગ્યા.

ત્રિભોવનબાપાની આંખોમાંથી પણ અશ્રુધારા વહી નીકળી.

તેમણે ધ્રૂજતા હાથે પ્રવીણને ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

'બેટા પ્રવીણ, મને તારા પર કોઈ ક્રોધ નથી, તું તો હજુ બાળક છે,' ત્રિભોવનબાપાએ પ્રેમથી માથે હાથ ફેરવ્યો.

'મારો સંકલ્પ માત્ર એટલો જ હતો કે જે માટીએ મારા પિતા અને ભાઈઓનો ભોગ લીધો, એ માટી મારા ગામના નિર્દોષ બાળકોનો જીવ ન લે.'

પ્રવીણે તે જ ક્ષણે આખી પંચાયતની સામે પેલા કેમિકલ કંપનીના કાગળો ફાડીને ટુકડે-ટુકડા કરી નાખ્યા.

પ્રવીણે પોતાના બંને હાથ જોડીને આખી પંચાયત સામે જાહેરાત કરી કે આજ પછી ગામના કોઈ પણ નિર્ણયમાં વડીલોની સંમતિ વગર એક ડગલું પણ આગળ નહીં વધાય.

ગામના તમામ વડીલોની આંખોમાં આ પશ્ચાતાપ જોઈને શાંતિનું મોજું ફરી વળ્યું.

એ પવિત્ર ચોરા પર ફરી એકવાર સંસ્કાર અને મર્યાદાની વિજયપતાકા લહેરાઈ ઊઠી.

અને કંપનીના મેનેજરને ગામની સરહદ બહાર હાંકી કાઢ્યો.

આખા ગામે સર્વાનુમતે નિર્ણય કર્યો કે આજથી એ નદીકાંઠાની ગૌચર જમીન પર કોઈ દિવસ કોઈ ઉદ્યોગ નહીં સ્થપાય અને ત્યાં એક મોટું અમૃત વન બનાવવામાં આવશે.

અને ગામના તમામ લોકો દર મહિને ત્રિભોવનબાપાના પરિવારના ભરણપોષણની જવાબદારી પ્રેમથી ઉપાડશે.

ગામના યુવાનોએ ત્રિભોવનબાપાને પાલખીમાં બેસાડીને આખા ગામમાં ફેરવ્યા અને તેમના પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરી.

કમળાબેને પોતાના હાથે ત્રિભોવનબાપાના ચરણ ધોઈને એ જળ પોતાના માથે ચડાવ્યું અને કહ્યું કે તમે અમારા કુળના સાચા તારણહાર છો.

આખા ગામના મંદિરોમાં ઝાલર વાગી અને યુવાનોએ માટી હાથમાં લઈને ગામની રક્ષાની આજીવન પ્રતિજ્ઞા લીધી.

ત્રિભોવનબાપાએ તમામ યુવાનોને આશીર્વાદ આપ્યા અને કહ્યું કે ધરતી આપણી માતા છે, એનો સોદો ક્યારેય ન થઈ શકે.

આખા ગામમાં ગોળ-ધાણા વહેંચાયા અને ખુશીનો માહોલ છવાઈ ગયો.

કાનજીએ પોતાના દાદાના ગળામાં હાથ નાખીને વહાલ કર્યું અને આખા પરિવારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક શીશ નમાવ્યું.

ગામના પાદરે વહેતી પવિત્ર નદીના નીર જાણે આ સત્યના વિજય પર કલકલ નાદ કરીને હસી રહ્યા હતા.

પ્રવીણની આંખોમાંથી વહેતા પશ્ચાતાપના આંસુઓએ એના હૃદયનો તમામ અહંકાર ધોઈ નાખ્યો હતો.

ગામના દરેક ઘરમાં આજે ચૂલો પ્રગટ્યો ત્યારે સૌએ ત્રિભોવનબાપાના દીર્ઘાયુષ્ય માટે મનોમન પ્રાર્થના કરી.

સત્ય, સંયમ અને પ્રેમનો આ અખંડ વારસો સદાય માટે અમર બની ગયો.

પરિવાર અને ગામની એકતાનો આ વિજય આવનારી પેઢીઓ માટે એક અખંડ પ્રેરણા બની ગયો.

એ ધૂળિયા ગામમાં અહંકાર અને મોહનો અંધકાર ભૂંસાઈને સાચી સમૃદ્ધિ અને પારિવારિક ગૌરવનો સૂર્યોદય થયો હતો.

એ ગામના આકાશમાંથી લોભ અને વિનાશનો કાળો ઓછાયો સદાય માટે હટી ગયો હતો.

અને એક સાચા વડીલના અપ્રતિમ ત્યાગ, દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને વાત્સલ્યનો પવિત્ર દીવો સદાય માટે પ્રજ્વલિત થઈ ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.