"જેણે મને સૌથી વધુ ફોન કર્યા હશે મિલકત તેની..." પિતાની શરત સાંભળી વકીલની ઓફિસમાં જે થયું તે જાણીને તમે પણ...
વકીલ સાહેબના ટેબલ પર પડેલી ફાઈલનું વજન રૂમની હવાને ભારે બનાવી રહ્યું હતું. ઓફિસની જૂની સીલિંગ ફેન ફરવાનો અવાજ અત્યારે ઘોંઘાટ જેવો લાગતો હતો. હિતેશ, સુનીલ અને વિપુલ ત્રણેય ભાઈઓ આમને-સામને બેઠા હતા. કોઈ એકબીજાની આંખોમાં જોઈ શકતું નહોતું. ટેબલ પર પડેલી પેન અને કાગળો જાણે કોઈ કસોટીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. પિતાજીનું મૃત્યુ થયાને આજે દસ દિવસ થયા હતા અને હવે આ ઓફિસમાં તેમના છેલ્લા નિર્ણયનો નિકાલ આવવાનો હતો.
વકીલ મેહતાએ ચશ્મા ઠીક કર્યા અને ફાઈલ ખોલી. તેમણે એક ગંભીર નજરે ત્રણેય ભાઈઓ તરફ જોયું. હિતેશના પગ ફ્લોર પર સતત ધ્રૂજી રહ્યા હતા. સુનીલ વારંવાર પોતાની ઘડિયાળ જોઈ રહ્યો હતો, જાણે સમય જલ્દી પૂરો થાય તો સારું. વિપુલ તેની આંગળીઓ મસળી રહ્યો હતો. રૂમમાં એક તીવ્ર મૌન છવાયેલું હતું. તે મૌન જાણે કોઈ જૂના ઘાને તાજા કરી રહ્યું હતું. વકીલે ગળું સાફ કર્યું અને બોલવાનું શરૂ કર્યું.
"તમારા પિતાજીએ આ વસિયત બનાવતી વખતે ખૂબ સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપી હતી," વકીલ સાહેબનો અવાજ શાંત પણ મક્કમ હતો. તેમણે કાગળ પરની સહી તપાસી. "તેમણે લખ્યું છે કે આ બંગલો અને શહેરની બહારની કરોડોની જમીન તમારામાંથી કોઈ એકને જ મળશે. તે વ્યક્તિ એ દીકરો હશે જેણે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં તેમને સૌથી વધુ ફોન કર્યા અને તેમની નિયમિત સંભાળ રાખી. આ બાબતમાં કોઈ પણ પ્રકારનો પક્ષપાત કરવામાં આવ્યો નથી."
રૂમમાં અચાનક સન્નાટો ફરી વળ્યો. ત્રણેય ભાઈઓના ચહેરા પર લાલિમા આવી ગઈ. હિતેશ તરત જ બોલી પડ્યો, "મેં દર મહિને પૈસા મોકલ્યા હતા. જવાબદારી નિભાવવી એ જ સંભાળ રાખવી છે." સુનીલે તરત કાપતા કહ્યું, "પૈસા મોકલવા એટલે સંભાળ રાખવી નહીં થાય. મેં તો વારંવાર પૂછપરછ કરી હતી કે તેમને કોઈ તકલીફ તો નથી ને?" વિપુલ હસ્યો, પણ તેના હાસ્યમાં કડવાશ હતી. "તમે બંને તો વર્ષમાં એક વાર માંડ મળવા જતા હતા. મેં તો ડોક્ટરને પણ ફોન કરીને દવાઓ વિશે પૂછ્યું હતું."
દલીલો વધવા લાગી. ત્રણેય ભાઈઓ પોતાની યોગ્યતા સાબિત કરવામાં લાગી ગયા. એકબીજા પર આક્ષેપોનો વરસાદ શરૂ થયો. "તું ક્યારેય ગયો હતો?" કે "તે તો પિતાજીને છેલ્લા બે વર્ષથી જોયા પણ નથી!" જેવા વાક્યો ઓફિસની દિવાલોને અથડાઈ રહ્યા હતા. વકીલ મેહતાએ હાથ ઊંચો કરીને તેમને શાંત પાડ્યા. તેમણે ડ્રોઅરમાંથી એક લાંબી યાદી કાઢી. ત્રણેય ભાઈઓના શ્વાસ અદ્ધર થઈ ગયા. હવે સાચું સામે આવવાનું હતું.
વકીલ મેહતાએ યાદીને ધ્યાનથી જોઈ. તેમના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો. ઓફિસની બારીમાંથી આવતો તડકો ટેબલ પર પડેલી તે યાદીને સ્પષ્ટ કરી રહ્યો હતો. ત્રણેય ભાઈઓ ઉત્સુકતા અને ડર સાથે વકીલ તરફ જોઈ રહ્યા હતા. હિતેશે પોતાનો શ્વાસ રોકી રાખ્યો હતો. શું તે હારી જશે? શું સુનીલને આ મિલકત મળશે? કે વિપુલ બાજી મારી જશે? પળભર માટે બધું જ થંભી ગયું.
વકીલે કહ્યું, "પિતાજીના ફોન રેકોર્ડ્સ મુજબ એક વિચિત્ર હકીકત સામે આવી છે." તેમણે કાગળ નીચે મૂક્યો. "છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં તમારા ત્રણેયમાંથી કોઈનો એક પણ ફોન તેમને આવ્યો નથી. તેમણે પોતે દર મહિને તમને ફોન કર્યા હતા. પણ તમે લોકો એટલા વ્યસ્ત હતા કે ક્યારેય વાત કરી જ નથી. મોટાભાગના કોલ્સ કાં તો તમે રિજેક્ટ કર્યા હતા અથવા તો જવાબ આપ્યા વગર ફોન કાપી નાખ્યા હતા."
રૂમમાં સોપો પડી ગયો. ત્રણેય ભાઈઓ સ્તબ્ધ થઈને બેસી રહ્યા. હિતેશની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. તેને યાદ આવ્યું કે કેટલાય રવિવારે તેણે પિતાજીનો ફોન આવતો જોઈને ફોન ઉઠાવવાનું ટાળ્યું હતું. સુનીલને યાદ આવ્યું કે પિતાજીનો ફોન આવતો ત્યારે તે મીટિંગમાં હોવાનું બહાનું કાઢતો. વિપુલના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ ગયો. તેને પિતાજીનો અવાજ યાદ આવ્યો જેણે છેલ્લે મહિના પહેલા ફોન કર્યો હતો અને તેણે 'પછી વાત કરું છું' કહીને ફોન મૂકી દીધો હતો.
વકીલે આગળ વાંચવાનું ચાલુ રાખ્યું. "તેમણે પત્રમાં લખ્યું છે, મારા દીકરાઓ પાસે મારી સાથે વાત કરવાનો સમય નહોતો. મને એકલતામાં એવા બાળકોનો સાથ મળ્યો જેમને ઘર નથી. તેથી આ મિલકત એ અનાથાશ્રમના નામે થાય છે, જેમના બાળકો મને રોજ સાંજે પ્રેમથી દાદા કહીને ફોન કરતા હતા. તમારા માટે આ મિલકતમાં કંઈ નથી, માત્ર આ એક પત્ર છે જે કદાચ તમે ક્યારેય વાંચશો પણ નહીં."
આ આંચકો એટલો મોટો હતો કે ત્રણેય ભાઈઓ પથ્થરની જેમ જડ થઈ ગયા. અહંકાર અને મિલકતનો લોભ એક ક્ષણમાં ઓગળી ગયો. તેમની નજર સામે પિતાજીનો વૃદ્ધ ચહેરો તરવરવા લાગ્યો. તે ચહેરો જે કદાચ દર રવિવારે ફોનની રાહ જોઈને બેસતો હશે. તે ચહેરો જેણે ક્યારેય તેમને ફરિયાદ નહોતી કરી. પૈસા હાથમાંથી ગયા તેનું દુઃખ ગૌણ હતું, પણ પિતાને જીવતેજીવ મારી નાખ્યા હોવાનો પસ્તાવો તેમને અંદરથી તોડી ગયો.
વકીલે એક બંધ કવર તેમની સામે મૂક્યું. ત્રણેય ભાઈઓએ એકબીજા સામે જોયું. હવે કોઈ દલીલ નહોતી. હવે કોઈ ગુસ્સો નહોતો. તેઓએ પિતાજીને ક્યારેય માણસ તરીકે જોયા જ નહોતા. તેઓએ તેમને માત્ર એક જવાબદારી અથવા પૈસાના સ્ત્રોત તરીકે જોયા હતા. ઓફિસની બહાર નીકળતી વખતે તેઓ એકબીજાની આસપાસ હતા, પણ કોઈ કંઈ બોલતું નહોતું. તેમની વચ્ચે માત્ર એક અસહ્ય અને ક્યારેય ન પૂરી થાય તેવી ખામોશી હતી.
તેઓ ઓફિસની બહાર આવ્યા ત્યારે રસ્તા પરની લાઈટો ચાલુ થઈ ગઈ હતી. હવા ઠંડી હતી, પણ તે ઠંડી તેમના હૃદયના પસ્તાવાને શાંત કરી શકે તેમ નહોતી. હિતેશ કાર પાસે જઈને અટકી ગયો. તેણે આકાશ તરફ જોયું. પિતાજી હવે ક્યાંય નહોતા. તેઓ તો ક્યારનાય જતા રહ્યા હતા, બસ તેઓ ત્રણેય ભાઈઓ તો આજે મૃત્યુ પામ્યા હતા. પિતાની મમતા અને બાળકોનો સ્વાર્થ, આ બે વચ્ચેનું અંતર આજે તેમને કરોડપતિમાંથી ભિખારી બનાવી ગયું હતું.
તેઓ ગાડીમાં બેઠા, પણ કોઈએ ગાડી ચાલુ ન કરી. વિપુલના હાથમાં પત્ર હતો. તેણે કવર ખોલ્યું અને વાંચવાનું શરૂ કર્યું. પિતાજીએ લખ્યું હતું, "મારા વહાલા દીકરાઓ, તમે પૈસા પાછળ એટલા દોડ્યા કે મને ભૂલી ગયા. પણ હું તમને નફરત નથી કરતો. મેં જે નિર્ણય લીધો છે તે તમને સાચી સંપત્તિનું મૂલ્ય સમજાવવા માટે છે. જે સંબંધો સાચવી ન શકાય, તેની પાછળની મિલકત ખાલી કાગળો જ છે."
આ વાક્યો વાંચીને ત્રણેયની આંખમાંથી ચોધાર આંસુ વહી ગયા. પિતાજીનો પ્રેમ તો અંત સુધી અકબંધ હતો. તેઓ તેમને સજા આપવા નહોતા માંગતા, પણ તેમને જગાડવા માંગતા હતા. મિલકત જતી રહી હતી, પણ તેમને એક મોટો પાઠ મળ્યો હતો. હવે તે મિલકત તેમને પાછી મળી શકે તેમ નહોતી. પણ શું પિતાજીનો પ્રેમ પાછો મળી શકે? તે પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ વકીલ પાસે નહોતો.
તેઓ ઘરે પહોંચ્યા. ઘર મોટું હતું પણ ખાલી લાગતું હતું. પહેલા તો તેમને આ ઘર કરોડોનું લાગતું હતું, હવે આ ઘર માત્ર ઈંટો અને ચૂનાનું બનેલું માળખું હતું. તેમણે એકબીજાને જોયા. વર્ષો પછી આજે તેઓ ખરેખર સાથે હતા. પણ આ સાથ મેળવવા માટે તેમણે પિતાજીને ગુમાવવા પડ્યા. આ કિંમત ખૂબ મોટી હતી. તેમની વચ્ચેનું મૌન હવે ઝઘડાનું નહીં પણ પસ્તાવાનું હતું.
રાત વીતી ગઈ. સવારનો સૂર્ય ઉગ્યો, પણ તેમના જીવનમાં જે અંધારું હતું તે જલ્દી દૂર થાય તેમ નહોતું. તેઓએ નક્કી કર્યું કે તેઓ અનાથાશ્રમ જશે. તે બાળકોને મળશે જેમણે પિતાજીને છેલ્લા દિવસોમાં સાથ આપ્યો હતો. પિતાજીની મિલકત ભલે ત્યાં જતી રહી, પણ તેમની યાદો તો તેમની પાસે હતી. તેમણે પોતાની જાતને સુધારવાનો એક નિશ્ચય કર્યો.
આ ઘટના પછી ત્રણેયના જીવન બદલાઈ ગયા. હિતેશ હવે તેના સંતાનોને સમય આપતો થયો. સુનીલ અને વિપુલ પણ તેમના કામમાંથી સમય કાઢીને અનાથાશ્રમની મુલાકાત લેતા. પૈસા કરતાં માણસ વધુ કિંમતી છે, તે વાત તેમને મગજમાં ઉતરી ગઈ હતી. તેઓ હવે પિતાજીના ફોન રેકોર્ડ્સને બદલે પિતાજીના પ્રેમને યાદ કરતા હતા. તે મૌન જે ઓફિસમાં હતું, તે હવે તેમના જીવનનો એક ભાગ બની ગયું હતું.
તેમણે અનુભવ્યું કે સમય પાછો નથી આવતો. જે પળ વહી ગઈ, તે વહી ગઈ. પિતાજીની મિલકત તો બહાનું હતું, અસલી વાત તો તેમના સંબંધોની હતી. તેઓ હવે એકબીજાના સહારા બન્યા હતા. કોઈ દલીલ નહીં, કોઈ આક્ષેપ નહીં. બસ શાંતિ. તે શાંતિ જે પિતાજીએ તેમને મરતી વખતે શીખવી હતી. પિતાજીની મિલકત અનાથ બાળકોના કામમાં આવી, અને પિતાજીના શબ્દો તેમના સંતાનોના કામમાં આવ્યા.
આજના દિવસે પણ જ્યારે તેઓ ત્રણેય મળે છે, ત્યારે ઓફિસની તે ઘટના યાદ આવે છે. પણ હવે તેમાં દુઃખ નથી, એક પ્રકારનો સ્વીકાર છે. જીવનમાં જે મળ્યું તે કદાચ પૂરતું હતું. તેઓએ સમજ્યું કે મનુષ્ય તરીકે જીવવા માટે કરોડોની જમીન નથી જોઈતી, માત્ર થોડી લાગણી અને એકબીજા માટેનો સમય જોઈએ છે. તે પત્ર આજે પણ તેમની પાસે એક અમાનતની જેમ સાચવેલો છે.
જીવન એક રમત જેવું છે. ક્યારેક તમે જીતો છો, ક્યારેક હારો છો. પણ આ રમતમાં જીતવાનો અર્થ મિલકત ભેગી કરવી નથી, પણ સંબંધો જાળવવા છે. ત્રણેય ભાઈઓએ આ વાત સ્વીકારી લીધી. તેઓ હવે પિતાજીના ફોટા સામે રોજ બેસે છે. કદાચ હવે તેઓ કોઈ ફોન કરતા નથી, પણ મનથી વાત કરે છે. પિતાજી ક્યાંકથી જોતા હશે, અને કદાચ તે જોઈને હવે શાંતિ અનુભવતા હશે.
અનાથાશ્રમના બાળકો સાથે હવે તેમનો સંબંધ ગાઢ થઈ ગયો હતો. તેઓ જ્યારે પણ ત્યાં જાય છે, ત્યારે બાળકો તેમને દાદાના સંસ્કારો વિશે પૂછે છે. તે પૂછપરછમાં તેમને પિતાજીનો અવાજ સંભળાય છે. આજે તે બાળકો તેમને પિતાજીના દીકરા તરીકે ઓળખે છે. આ સન્માન કોઈ કરોડોની જમીન કરતાં ઓછું નહોતું. તેમણે અંતે સાચું સુખ શોધી લીધું હતું.
વકીલ મેહતાએ પણ પછીથી એકવાર કહ્યું હતું કે, "તમારા પિતાજી એક મહાન માણસ હતા. તેમણે તમને મિલકતમાંથી બેદખલ નહોતા કર્યા, પણ તમને જીવનના વાસ્તવિક માર્ગ પર લાવ્યા હતા." તે વાત સત્ય હતી. તેઓ ભલે મિલકત હારી ગયા હતા, પણ તેઓ એક માણસ તરીકે જીત્યા હતા. તેમની વચ્ચેની એ ખામોશી હવે એક ઊંડી સમજણમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી.
જીવનનો અંત નથી આવતો. અંત તો માત્ર એક શરૂઆત છે. પિતાજીના ગયા પછી આ ત્રણેય ભાઈઓની નવી શરૂઆત થઈ હતી. એકબીજાના હાથ પકડીને આગળ વધવાની શરૂઆત. એકબીજાના દુઃખને વહેંચવાની શરૂઆત. તે દિવાળી હોય કે સામાન્ય દિવસ, તેઓ હવે સાથે રહેતા. પિતાજીની મિલકત ભલે અનાથાશ્રમમાં ગઈ, પણ પિતાજીના સંસ્કાર તેમનામાં આવ્યા. અને એ જ તેમની સૌથી મોટી સંપત્તિ હતી.