કરિયાણાની દુકાને રોજ દૂધ લેવા આવતા વૃદ્ધ ગ્રાહક છ વર્ષથી એક રૂપિયો જાણીજોઈને વધારે કેમ આપતા હતા, સત્ય બહાર આવતાં જ વેપારી ગળે...

મગનભાઈ બરાબર સવારે સાત વાગ્યે પોતાની કરિયાણાની નાની દુકાનનું શટર ઊંચું કરતા.

તેઓ છેલ્લા ત્રીસ વર્ષથી આ ચોકમાં દુકાન ચલાવી રહ્યા હતા અને આખો મહોલ્લો તેમને ઓળખતો હતો.

અગરબત્તી પ્રગટાવીને મગનભાઈએ ગલ્લા પર બેસી સીતારામનું નામ લીધું.

રોજની જેમ સવારના સવા સાત વાગ્યાનો સમય થયો એટલે શેરીના નાકેથી એક વૃદ્ધ વડીલ ધીમા પગલે ચાલતા આવ્યા.

એમનું નામ પ્રવીણભાઈ હતું અને માથાના બધા વાળ ધોળા થઈ ગયા હતા.

પ્રવીણભાઈ દુકાનની બહાર ઊભા રહ્યા અને ખિસ્સામાંથી પ્લાસ્ટિકની એક નાની કોથળી કાઢી.

"મગનભાઈ, અડધો લીટર દૂધની એક થેલી આપજો," પ્રવીણભાઈએ ધીમા અને મીઠા અવાજે કહ્યું.

મગનભાઈએ ફ્રીજ ખોલીને દૂધની થેલી બહાર કાઢી.

"આ લ્યો પ્રવીણભાઈ, સવારનું એકદમ તાજું દૂધ છે," મગનભાઈએ થેલી આપતાં કહ્યું.

દૂધની થેલીનો ભાવ બરાબર ચોવીસ રૂપિયા હતો.

પ્રવીણભાઈએ પોતાના કુરતાના ખિસ્સામાંથી પચીસ રૂપિયા કાઢીને ગલ્લા પર મૂક્યા.

એમાં વીસની એક નોટ અને પાંચનો એક ચળકતો સિક્કો હતો.

મગનભાઈએ ગલ્લો ખેંચીને એક રૂપિયો પાછો આપવા હાથ લંબાવ્યો.

"ઊભા રહો પ્રવીણભાઈ, તમારો એક રૂપિયો પાછો લેતા જાવ," મગનભાઈએ અવાજ દીધો.

પણ પ્રવીણભાઈએ થેલી હાથમાં લીધી અને પાછળ જોયા વગર જ ચાલવા માંડ્યા.

"અરે રહેવા દો ને મગનભાઈ, કાલે હિસાબ કરી લઈશું," પ્રવીણભાઈએ દૂરથી જ હાથ ઊંચો કરીને કહી દીધું.

મગનભાઈને થયું કે ઉતાવળમાં ભૂલી ગયા હશે, એટલે તેમણે એ એક રૂપિયો ગલ્લાની બાજુમાં રાખેલા એક નાનકડા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં મૂકી દીધો.

સાંજે હિસાબ કરતી વખતે મગનભાઈના મનમાં થયું કે પ્રવીણભાઈ કાલે આવશે ત્યારે આપી દઈશ.

બીજા દિવસે સવારે પણ બરાબર સવા સાત વાગ્યે પ્રવીણભાઈ ફરીથી આવ્યા.

તેમણે ફરીથી દૂધની એક થેલી માંગી.

મગનભાઈએ દૂધ આપ્યું અને સાથે પેલો ગઈકાલનો રૂપિયો પણ આગળ કર્યો.

"પ્રવીણભાઈ, આ ગઈકાલનો એક રૂપિયો અને આજના ચોવીસ, એટલે તમે મને ત્રેવીસ રૂપિયા જ આપો," મગનભાઈએ હસીને કહ્યું.

પ્રવીણભાઈએ ખિસ્સામાંથી ફરીથી પૂરા પચીસ રૂપિયા જ કાઢ્યા.

તેમણે પચીસ રૂપિયા ગલ્લા પર મૂકી દીધા અને ગઈકાલનો રૂપિયો પણ પાછો ન લીધો.

"અરે ભાઈ, તમે મારું સાંભળો તો ખરા! તમારા બે રૂપિયા બાકી નીકળે છે," મગનભાઈએ થોડા અવાજથી કહ્યું.

પ્રવીણભાઈ સહેજ હસ્યા અને બોલ્યા, "મગનભાઈ, ઉતાવળ છે, મંદિરે આરતીનો સમય થઈ ગયો છે."

આટલું બોલીને તેઓ ઝડપથી પગ ઉપાડીને આગળ નીકળી ગયા.

મગનભાઈ ગલ્લા પર બેઠા બેઠા એ બંને સિક્કા સામે જોઈ રહ્યા.

તેમને થયું કે આ ઉંમરે કદાચ ભૂલી જતા હશે કે કેટલા રૂપિયા આપવાના હોય.

ત્રીજા દિવસે પણ એ જ બન્યું, ચોથા દિવસે પણ એ જ બન્યું.

પ્રવીણભાઈ રોજ સવારે બરાબર સવા સાત વાગ્યે આવે, દૂધ લે અને પૂરા પચીસ રૂપિયા મૂકીને ચાલ્યા જાય.

મગનભાઈ દર વખતે બૂમ પાડે, પણ પ્રવીણભાઈ ક્યારેય એક રૂપિયો પાછો લેવા ઊભા ન રહે.

શરૂઆતમાં મગનભાઈને લાગ્યું કે આ ભૂલ બે-ચાર દિવસમાં બંધ થઈ જશે.

પણ દિવસો વીતતા ગયા, મહિનાઓ વીતતા ગયા અને વર્ષો પણ વીતી ગયાં.

રોજનો એક રૂપિયો પેલા ડબ્બામાં જમા થતો રહ્યો.

એક વર્ષ પૂરું થયું, બે વર્ષ થયાં, ત્રણ વર્ષ થયાં અને જોતજોતામાં પૂરાં છ વર્ષ વીતી ગયાં.

છ વર્ષમાં ક્યારેય એવો એક પણ દિવસ ન આવ્યો કે જ્યારે પ્રવીણભાઈએ પૂરા ચોવીસ રૂપિયા આપ્યા હોય કે છૂટો રૂપિયો પાછો લીધો હોય.

વચ્ચે દૂધના ભાવ વધીને છવીસ રૂપિયા થયા, ત્યારે પ્રવીણભાઈએ રોજ સત્તાવીસ રૂપિયા આપવાનું શરૂ કરી દીધું.

ભાવ ગમે તે થાય, પણ પ્રવીણભાઈ નિયમ મુજબ બરાબર એક રૂપિયો વધારે જ મૂકતા હતા.

મગનભાઈના મનમાં હવે આ વાત ઘર કરી ગઈ હતી.

તેમણે એક દિવસ પોતાની પત્ની સરલાને રાત્રે વાળુ કરતી વખતે આ વાત કરી.

"સરલા, પેલા પ્રવીણભાઈ રોજ દૂધ લેવા આવે છે ને, એ છેલ્લા છ વર્ષથી રોજ એક રૂપિયો જાણીજોઈને વધારે આપે છે," મગનભાઈએ રોટલીનો ટુકડો તોડતાં કહ્યું.

સરલાએ નવાઈ પામીને જોયું, "હેં! રોજ એક રૂપિયો વધારે? તમે ક્યારેય ના ન પાડી?"

"હું રોજ ના પાડું છું, રોજ પાછળ બૂમો પાડું છું, પણ એ સાંભળતા જ નથી અને ચાલ્યા જાય છે," મગનભાઈએ ગંભીર થઈને કહ્યું.

"તો પછી એમના ઘરમાં કોઈને કહી જોવો ને, કદાચ એમને ભૂલવાની બીમારી થઈ ગઈ હોય," સરલાએ સલાહ આપી.

"ના રે ના, એ શાકભાજી લેવા જાય છે ત્યાં બરાબર હિસાબ કરે છે, છાપાવાળાને પણ બરાબર પૈસા આપે છે, ખાલી મારી દુકાને જ આવું કરે છે," મગનભાઈના અવાજમાં અચરજ હતું.

મગનભાઈએ વિચાર્યું કે આ વાત પાછળ કોઈ મોટું કારણ જરૂર હોવું જોઈએ.

તેમણે પેલા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં જમા થયેલા બધા પૈસા ગણ્યા.

છ વર્ષના રોજનો એક રૂપિયો એટલે લગભગ બાવીસસો રૂપિયા જેટલી રકમ ભેગી થઈ ગઈ હતી.

મગનભાઈએ એ બધા રૂપિયા એક કપડાની નાની થેલીમાં ભરીને ગલ્લાના ખાનામાં સાચવી રાખ્યા.

તેમણે મનોમન નક્કી કર્યું કે આ પૈસા હું ક્યારેય મારા પોતાના ખર્ચમાં નહીં વાપરું.

બીજા દિવસે સવારે મગનભાઈએ દુકાને વહેલા આવીને પહેલેથી જ મન બનાવી લીધું હતું.

આજે ગમે તે થાય, પ્રવીણભાઈને ઊભા રાખીને સાચી વાત પૂછી જ લેવી છે.

સવા સાત વાગ્યા અને પ્રવીણભાઈ પોતાની લાકડી ટેકવતા ટેકવતા આવ્યા.

તેમના ચહેરા પર એ જ શાંત સ્મિત હતું.

"મગનભાઈ, દૂધ આપજો," તેમણે રોજની જેમ કહ્યું.

મગનભાઈએ દૂધની થેલી આપી, અને પ્રવીણભાઈએ ખિસ્સામાંથી પચીસ રૂપિયા ગલ્લા પર મૂક્યા.

જેવા પ્રવીણભાઈ પાછા વળવા ગયા, મગનભાઈ તરત જ ગલ્લાની બહાર નીકળી આવ્યા.

તેમણે પ્રવીણભાઈનો હાથ પકડી લીધો.

"પ્રવીણભાઈ, આજે તો તમારે ઊભા રહેવું જ પડશે," મગનભાઈએ મક્કમ અવાજે કહ્યું.

પ્રવીણભાઈ થોડા ચમક્યા અને મગનભાઈના ચહેરા સામે જોવા લાગ્યા.

"કેમ મગનભાઈ, શું થયું? કંઈ તકલીફ છે?" પ્રવીણભાઈએ પૂછ્યું.

"તકલીફ મને નથી, તકલીફ તમારા આ એક રૂપિયામાં છે," મગનભાઈએ ગલ્લામાંથી પેલી કપડાની થેલી બહાર કાઢી.

આજુબાજુમાંથી બે-ત્રણ ગ્રાહકો પણ ત્યાં ઊભા રહી ગયા અને જોવા લાગ્યા.

મગનભાઈએ એ થેલી પ્રવીણભાઈના હાથમાં મૂકી દીધી.

"આ લો તમારા બાવીસસો રૂપિયા, જે તમે છેલ્લા છ વર્ષથી રોજ એક એક રૂપિયો વધારે આપીને અહીં જમા કર્યા છે," મગનભાઈ બોલ્યા.

પ્રવીણભાઈએ થેલી સામે જોયું અને પછી નીચું જોઈ ગયા.

"મગનભાઈ, આ પૈસા તમારા જ છે, તમે રાખી લો ને," પ્રવીણભાઈએ ધીમેથી કહ્યું.

"હું કેમ રાખું? મહેનત વગરનો એક રૂપિયો પણ મારા ગળા નીચે નથી ઊતરતો," મગનભાઈનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો.

"તમે કોઈ ગાંડા નથી કે તમને હિસાબની ખબર ન પડતી હોય."

"તમે રોજ જાણીજોઈને મને આ એક રૂપિયો કેમ આપો છો? મારે આજે આ વાતનો ખુલાસો જોઈએ જ છે."

શેરીના દયાળજીભાઈ પણ ત્યાં આવીને ઊભા રહ્યા અને બોલ્યા, "હા પ્રવીણભાઈ, કહી દો ને, મગનભાઈ બહુ ઈમાનદાર માણસ છે, એમને ખોટો રૂપિયો ન ખપે."

પ્રવીણભાઈએ એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો.

તેમની આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં.

તેમણે પોતાની લાકડી બાજુમાં મૂકી અને દુકાનના ઓટલા પર બેસી ગયા.

"મગનભાઈ, તમે સાચે જ બહુ ભલા માણસ છો, એટલે જ મારે આ કરવું પડ્યું હતું," પ્રવીણભાઈ બોલ્યા.

"પણ શું કામ? મેં તમારું શું બગાડ્યું હતું?" મગનભાઈએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

"તમે મારું કંઈ નહોતું બગાડ્યું, પણ મેં તમારો એક મોટો ગુનો કર્યો હતો," પ્રવીણભાઈએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.

આ સાંભળીને ત્યાં ઊભેલા બધા લોકો સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

"તમે મારો ગુનો કર્યો હતો? ક્યારે?" મગનભાઈને કંઈ યાદ ન આવ્યું.

પ્રવીણભાઈએ આકાશ તરફ જોયું, જાણે જૂના દિવસો યાદ કરી રહ્યા હોય.

"આજથી છ વર્ષ પહેલાંની વાત છે મગનભાઈ," પ્રવીણભાઈ બોલવા લાગ્યા.

"મારા દીકરાનું અકસ્માત થયું હતું અને એ દવાખાનામાં દાખલ હતો."

"મારે એના માટે તાત્કાલિક લોહીની બોટલ લાવવાની હતી અને મારી પાસે એક રૂપિયો પણ બચ્યો નહોતો."

"હું આખી શેરીમાં હાથ લંબાવીને થાકી ગયો હતો, પણ કોઈએ મને મદદ નહોતી કરી."

દુકાન આગળ એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ, કોઈ એક શબ્દ પણ નહોતું બોલતું.

"તે દિવસે સવારે હું તમારી દુકાને આવ્યો હતો," પ્રવીણભાઈ આગળ બોલ્યા.

"તમે અંદરના રૂમમાં ગોળનો ડબ્બો લેવા ગયા હતા અને ગલ્લો ખુલ્લો હતો."

"મારી નજર ગલ્લામાં પડેલી બે હજાર રૂપિયાની એક નવી ગુલાબી નોટ પર પડી."

"મારા મનમાં પાપ આવી ગયું, મને થયું કે જો આ નોટ નહીં લઉં તો મારો દીકરો મરી જશે."

"મેં ધ્રૂજતા હાથે તમારા ગલ્લામાંથી એ બે હજાર રૂપિયાની નોટ ચોરી લીધી હતી."

આટલું બોલતા જ પ્રવીણભાઈ બંને હાથે મોં ઢાંકીને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

મગનભાઈના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.

તેમને બરાબર યાદ આવ્યું કે છ વર્ષ પહેલાં એક દિવસ તેમના ગલ્લામાંથી બે હજાર રૂપિયા ઓછા થયા હતા.

તે દિવસે તેમણે દુકાનમાં કામ કરતા નાના છોકરા પર વહેમ કર્યો હતો અને આખો દિવસ અન્નનો દાણો પણ નહોતો લીધો.

"પ્રવીણભાઈ... તમે એ પૈસા લીધા હતા?" મગનભાઈથી ધીમેથી બોલાઈ ગયું.

"હા મગનભાઈ, મેં એ પૈસાથી મારા દીકરાની દવા લીધી અને એનો જીવ બચી ગયો," પ્રવીણભાઈ આંસુ લૂછતાં બોલ્યા.

"પણ એ દિવસ પછી મને ક્યારેય રાત્રે શાંતિથી ઊંઘ ન આવી."

"મને રોજ સપનામાં તમારો ચહેરો દેખાતો અને મને લાગતું કે હું એક ચોર છું."

"હું તમને મોઢામોઢ કહી શકું તેમ નહોતો, કારણ કે મારી એટલી હિંમત નહોતી અને સમાજમાં મારી આબરૂ જવાનો ડર હતો."

"મારી પાસે એટલા બધા પૈસા એકસાથે પાછા આપવાની સગવડ પણ નહોતી."

"એટલે મેં ભગવાનના મંદિરે જઈને એક નિયમ લીધો હતો."

"મેં નક્કી કર્યું કે હું જ્યાં સુધી જીવીશ ત્યાં સુધી રોજ તમારા ગલ્લામાં એક રૂપિયો વધારે નાખીશ."

"રોજનો એક રૂપિયો નાખીને હું મારા પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરતો હતો."

"બે હજાર દિવસ સુધી મેં રોજ એક રૂપિયો આપ્યો જેથી તમારા બે હજાર રૂપિયા વ્યાજ સાથે ચૂકવાઈ જાય."

"આજે છ વર્ષ પૂરાં થયાં અને મારું દેવું પૂરું થયું, પણ મારી આ ચોરીનો ડાઘ મારા દિલમાંથી ક્યારેય નહીં ભૂસાય."

પ્રવીણભાઈએ હાથ જોડીને મગનભાઈ સામે માથું નમાવી દીધું.

"મગનભાઈ, જો બની શકે તો આ ઘરડા માણસને માફ કરી દેજો, મેં તમારા વિશ્વાસનો દગો કર્યો હતો."

આખી દુકાન આગળ સોપો પડી ગયો હતો.

ત્યાં ઊભેલા લોકોની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ હતી.

કોઈને સપનેય ખ્યાલ નહોતો કે રોજનો આ એક રૂપિયો કોઈ ભૂલ નહોતી, પણ એક પિતાનું પોતાના પાપ સામેનું છ વર્ષ લાંબું પ્રાયશ્ચિત હતું.

મગનભાઈ થોડી ક્ષણો માટે કશું બોલી ન શક્યા.

તેમની આંખોમાંથી પણ દડ-દડ આંસુ વહેવા લાગ્યાં.

તેમણે આગળ વધીને પ્રવીણભાઈના બંને હાથ પકડી લીધા અને તેમને ઊભા કર્યા.

"પ્રવીણભાઈ, તમે આ શું બોલો છો?" મગનભાઈનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો.

"તમારા દીકરાનો જીવ બચાવવા માટે તમે જે કર્યું એ લાચારી હતી, ચોરી નહોતી."

"અને જો એ ચોરી હોત, તો માણસ છ વર્ષ સુધી રોજ એક એક રૂપિયો પાછો આપવા ન આવે."

"આજના જમાનામાં લોકો લાખો રૂપિયા ઓળવી જાય છે અને સામે મળે તો ઓળખતા પણ નથી."

"તમે તો તમારા દીકરાના જીવના બદલામાં પોતાની આખી જિંદગીનું સુખ અને શાંતિ દાવ પર લગાવી દીધાં."

મગનભાઈએ પેલી કપડાની થેલી ખોલી.

તેમણે એ થેલીમાંથી પ્રવીણભાઈના હાથમાં બધા પૈસા પાછા મૂકી દીધા.

"આ પૈસા મારા નથી પ્રવીણભાઈ, આ તો તમારી ઈમાનદારી અને પસ્તાવાની કિંમત છે."

"તમે મને કંઈ દેવાદાર નથી, ઉલટાનું આજે તમે મારું દિલ જીતી લીધું છે."

પ્રવીણભાઈએ પૈસા લેવાની ના પાડી, "ના મગનભાઈ, આ પૈસા હું પાછા નહીં લઉં, આ તો તમારો હક છે."

"જો તમે મને સાચે જ માફી આપવા માંગતા હો, તો મારી એક વાત માનો," મગનભાઈએ હસીને કહ્યું.

"આ પૈસા આપણે ગામના દવાખાનામાં એવા ગરીબ દર્દીઓ માટે આપી દઈએ જેમની પાસે દવાના પૈસા ન હોય."

"જેથી કોઈ બીજા બાપને પોતાના દીકરા માટે ક્યારેય કોઈની આગળ હાથ ન લંબાવવો પડે કે લાચાર ન થવું પડે."

પ્રવીણભાઈએ મગનભાઈને છાતી સરસા ચાંપી લીધા.

છ વર્ષથી પ્રવીણભાઈના દિલ પર જે પથ્થર જેવો બોજ હતો, તે આજે એક પળમાં હળવો થઈ ગયો હતો.

સવારનો સોનેરી તડકો દુકાનના ઓટલા પર પથરાઈ રહ્યો હતો અને બંને વૃદ્ધો એકબીજાના ગળે મળીને આંસુ વહાવી રહ્યા હતા.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.