વીસ વર્ષથી કાચમાં સીલ કરેલા કૌટુંબિક ફોટા પર અચાનક તાજી આંગળીની છાપ જોઈ દીકરો ચોંકી ગયો, ફ્રેમ ખોલીને અંદર જોતાં જ...
દીવાળીની સાફસફાઈ ચાલતી હતી અને ઘરમાં જૂનો સામાન બહાર નીકળી રહ્યો હતો.
જયેશભાઈ પોતાના બેઠા રૂમમાં લાકડાની સીડી પર ચડીને માળિયામાંથી જૂની પેટીઓ નીચે ઉતારતા હતા.
નીચે તેમની પત્ની શારદાબેન ધૂળ સાફ કરતાં કરતાં વાસણો અલગ મૂકી રહ્યાં હતાં.
"આ પેટીમાં શું છે? આટલી બધી ભારે કેમ લાગે છે?" શારદાબેને પૂછ્યું.
"એમાં આપણા લગ્ન સમયના જૂના ફોટા અને આલ્બમ હશે," જયેશભાઈએ પેટી ખોલતાં જવાબ આપ્યો.
પેટીના તળિયેથી સાગના લાકડાની મોટી ફ્રેમમાં જડેલો એક કૌટુંબિક ફોટો બહાર આવ્યો.
આ ફોટો વીસ વર્ષ જૂનો હતો અને તેને ચારેય તરફથી કાચની અંદર ગુંદર તથા લાકડાની પટ્ટીઓ લગાવીને સીલ કરવામાં આવ્યો હતો.
વીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે જયેશભાઈના મોટાભાઈ મહેશભાઈ ગામ છોડીને કાયમ માટે દૂર જતા રહ્યા હતા, ત્યારે આ આખો પરિવાર છેલ્લી વાર એકસાથે બેઠો હતો.
ફોટામાં સ્વર્ગસ્થ બા-બાપુજી વચ્ચે બેઠા હતા, એક તરફ મહેશભાઈ અને બીજી તરફ જયેશભાઈ ઊભા હતા.
જયેશભાઈએ કપડું લઈને કાચ પર જામેલી વર્ષો જૂની પીળી ધૂળ સાફ કરી.
જેવો કાચ ચોખ્ખો થયો કે તરત જ જયેશભાઈની નજર ફોટાના બરાબર વચ્ચે અટકી ગઈ.
તેમણે ચશ્મા સહેજ સરખા કર્યા અને ફોટાને બારીના અજવાળા સામે ધર્યો.
કાચની બહાર નહીં, પણ કાચની અંદર ફોટાના કાગળ પર બાપુજીના ચહેરા પાસે એક તાજી આંગળીની છાપ દેખાતી હતી.
એ છાપ એટલી સ્પષ્ટ હતી કે કોઈકે હમણાં જ થોડા દિવસો પહેલાં તે ફોટાને ભીના કે પરસેવાવાળા હાથે સ્પર્શ કર્યો હોય તેવું ચોખ્ખું લાગતું હતું.
જયેશભાઈનું હૃદય એક પળ માટે થંભી ગયું.
આ ફોટો વીસ વર્ષથી આ પેટીમાં બંધ હતો અને કાચની સીલિંગ ક્યાંયથી પણ તૂટી નહોતી.
"શારદા, જરા અહીં આવ તો ખરી," જયેશભાઈએ ધ્રૂજતા અવાજે પત્નીને બોલાવી.
શારદાબેન હાથ લૂછતાં લૂછતાં પાસે આવ્યાં.
"જો તો આ ફોટામાં તને કંઈ દેખાય છે?" જયેશભાઈએ આંગળી ચીંધીને પૂછ્યું.
શારદાબેને ધ્યાનથી જોયું અને તેમની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.
"આ તો કોઈના અંગૂઠાની તાજી છાપ છે, પણ આ ફ્રેમ તો અંદરથી બંધ છે ને?" શારદાબેને અચરજથી કહ્યું.
"હા, આ ફ્રેમ છેલ્લે વીસ વર્ષ પહેલાં બાપુજી જીવતા હતા ત્યારે સીલ કરાવી હતી," જયેશભાઈ બોલ્યા.
"તો પછી અંદર કોઈનો હાથ કેવી રીતે પહોંચી શકે? આ પેટી ક્યારેય કોઈએ ખોલી છે?" શારદાબેને પૂછ્યું.
"ક્યારેય નહીં, આ પેટીની ચાવી તો કાયમ બાના જૂના પટારામાં જ રહેતી હતી," જયેશભાઈએ વિચારમાં પડીને કહ્યું.
જયેશભાઈએ ફ્રેમને ઊંધી કરીને જોઈ.
પાછળ લગાવેલા જૂના કાર્ડબોર્ડ પર ગુંદરના ડાઘા સૂકાઈ ગયા હતા, પણ એક ખૂણેથી નાનકડી પટ્ટી સહેજ ઉખડેલી અને ફરી ચોંટાડેલી લાગતી હતી.
કોઈએ ખૂબ જ સાવચેતીથી આ ફ્રેમ ખોલી હતી અને ફરીથી જેવી હતી તેવી જ પેક કરી દીધી હતી.
ઘરમાં અત્યારે જયેશભાઈ, શારદાબેન અને એમનો દીકરો મનોજ આ ત્રણ જ જણા રહેતા હતા.
જયેશભાઈના બા આઠ મહિના પહેલાં જ શાંતિથી ભગવાનના ધામમાં પહોંચી ગયાં હતાં.
"શું મનોજે આ પેટી અડી હશે?" જયેશભાઈએ શંકા વ્યક્ત કરી.
"મનોજ તો સવારે નોકરી જાય અને રાત્રે આવે, એને જૂના ફોટા જોવાનો શોખ જ ક્યાં છે?" શારદાબેને કહ્યું.
સાંજે મનોજ ઑફિસેથી ઘરે આવ્યો ત્યારે હાથ-મોં ધોઈને ચા પીવા બેઠો.
જયેશભાઈએ એ ફ્રેમ ટેબલ પર મૂકી દીધી.
"મનોજ, તેં ક્યારેય માળિયામાંથી આ પેટી નીચે ઉતારી હતી?" જયેશભાઈએ સીધો જ સવાલ કર્યો.
મનોજે ચાનો કપ હાથમાં લેતાં ફોટા સામે જોયું.
"ના પપ્પા, મને તો ખબર પણ નથી કે આ પેટીમાં શું હતું, હું કેમ અડું?" મનોજે સહજ ભાવે કહ્યું.
"તો પછી આ ફોટા પર કાચની અંદર આ નવી આંગળીની છાપ ક્યાંથી આવી?" જયેશભાઈનો અવાજ ગંભીર થઈ ગયો.
મનોજ ઊભો થયો અને ફોટાને હાથમાં લઈને બારીકાઈથી જોવા લાગ્યો.
"પપ્પા, આ છાપ કોઈ ઘરડા માણસના અંગૂઠાની લાગે છે, રેખાઓ સાવ ઘસાઈ ગયેલી છે," મનોજે નિરીક્ષણ કરીને કહ્યું.
ઘરમાં થોડી વાર માટે ભારે શાંતિ છવાઈ ગઈ.
ઘરડા માણસની છાપ એટલે શું બાની હોઈ શકે?
"બા જ્યારે છેલ્લે પથારીવશ હતાં, ત્યારે એ ક્યાંય હલીચલી પણ નહોતાં શકતાં," શારદાબેને યાદ કરતાં કહ્યું.
"અને બા આટલી ભારે પેટી નીચે ઉતારીને ફ્રેમ ખોલે એ વાત માન્યામાં આવે તેવી નથી," જયેશભાઈએ ઉમેર્યું.
તે રાત્રે જયેશભાઈ પલંગમાં પડ્યા રહ્યા પણ ઊંઘ તેમની આંખોથી દૂર હતી.
વીસ વર્ષ પહેલાંનો એ દિવસ તેમની નજર સામે તરવરવા લાગ્યો.
જ્યારે મોટાભાઈ મહેશભાઈ સાથે જમીનના ભાગ બાબતે મોટો ઝઘડો થયો હતો.
બાપુજીએ મહેશભાઈને ઘણું સમજાવ્યા હતા, પણ મહેશભાઈ ક્રોધમાં આવીને ઘર છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા.
જતાં જતાં મહેશભાઈએ કહ્યું હતું કે હવે હું ક્યારેય આ ઉંબરો નહીં ચડું અને કોઈનું મોઢું પણ નહીં જોઉં.
બાપુજી એ આઘાતમાં થોડા વર્ષોમાં જ ગુજરી ગયા હતા.
બા આખી જિંદગી મોટા દીકરાની રાહ જોતાં રહ્યાં, પણ મહેશભાઈ ક્યારેય પાછા ન આવ્યા.
જયેશભાઈએ પણ માની લીધું હતું કે મોટાભાઈ માટે પરિવાર મરી પરવાર્યો છે.
પણ આજે આ ફોટા પર મળેલી આંગળીની છાપે જૂના ઘા ફરીથી તાજા કરી દીધા હતા.
બીજા દિવસે સવારે જયેશભાઈએ ફ્રેમના પાછળના ભાગને ખૂબ જ ધ્યાનથી બ્લેડ વડે ઉખેડવાનું શરૂ કર્યું.
શારદાબેન બાજુમાં ઊભાં રહીને ચિંતાથી જોઈ રહ્યાં હતાં.
"તમે શું કરો છો? આટલી જૂની યાદ તોડી નાખશો," શારદાબેને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
"મારે જોવું છે કે આ ફ્રેમની અંદર બીજું કંઈ છે કે નહીં," જયેશભાઈએ મક્કમતાથી કહ્યું.
લાકડાની પટ્ટીઓ ખૂલી ગઈ અને પાછળનું જાડું કાગળ બહાર નીકળ્યું.
જેવો કૌટુંબિક ફોટો અલગ થયો, તેવો જ તેની પાછળ સંતાડેલો એક પીળો થઈ ગયેલો કાગળ નીચે પડ્યો.
એ કાગળ કોઈ પત્ર નહોતો, પણ દવાખાનાની જૂની પાવતી અને એક નાની ચિઠ્ઠી હતી.
જયેશભાઈના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેમણે ચિઠ્ઠી ખોલી.
ચિઠ્ઠી પર લખેલા અક્ષરો ખૂબ જ પરિચિત હતા, જે મહેશભાઈના પોતાના હાથના હતા.
ચિઠ્ઠીમાં લખ્યું હતું: "બાપુજી, હું ગુનેગાર છું. પણ તમે મને ક્યારેય માફ નહીં કરો એ જાણતો હતો."
જયેશભાઈએ પત્ની સામે જોયું, બંનેના ચહેરા પર આશ્ચર્ય અને ભય હતો.
"આ ચિઠ્ઠી અહીં કેવી રીતે આવી?" શારદાબેને ધીમા અવાજે પૂછ્યું.
જયેશભાઈએ નીચે પડેલી દવાખાનાની પાવતી જોઈ.
એ પાવતી બાપુજીના છેલ્લા દિવસોની હતી, જ્યારે બાપુજી શહેરમાં મોટી હોસ્પિટલમાં દાખલ હતા.
એ પાવતી પર દર્દીના સગા તરીકે જયેશભાઈનું નહીં, પણ મહેશભાઈનું નામ લખેલું હતું.
લાખો રૂપિયાનો હોસ્પિટલનો ખર્ચ મહેશભાઈના ખાતામાંથી ચૂકવાયો હતો.
જયેશભાઈ સ્તબ્ધ થઈને જમીન પર બેસી ગયા.
તેમને બરાબર યાદ હતું કે બાપુજી જ્યારે બીમાર હતા ત્યારે અચાનક એક અજાણ્યા ટ્રસ્ટે આવીને બધો ખર્ચ ઉપાડી લીધો હતો.
ડૉક્ટરે કહ્યું હતું કે કોઈ દાતાએ ગુપ્તદાન કર્યું છે એટલે તમારે એક પણ રૂપિયો આપવાની જરૂર નથી.
વીસ વર્ષ સુધી જયેશભાઈ એમ જ માનતા રહ્યા કે એ કોઈ ભગવાનના માણસની મદદ હતી.
પણ એ અજાણ્યો દાતા બીજું કોઈ નહીં, પણ એમનો પોતાનો સગો મોટો ભાઈ મહેશ હતો.
"તો શું મોટાભાઈ અહીં આવ્યા હતા?" જયેશભાઈની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા.
"પણ આ છાપ તો સાવ નવી છે, હજુ થોડા મહિના પહેલાંની જ લાગે છે," શારદાબેને યાદ અપાવ્યું.
જયેશભાઈ ઊભા થયા અને તેમણે મનોજને બોલાવ્યો.
"મનોજ, તારી બા ગુજરી ગયાં તે દિવસોમાં ઘરમાં કોઈ બહારની વ્યક્તિ આવી હતી?"
મનોજે થોડો વિચાર કર્યો અને માથું ખંજવાળ્યું.
"પપ્પા, બા જ્યારે હોસ્પિટલમાં છેલ્લા શ્વાસ લઈ રહ્યાં હતાં, ત્યારે રાત્રે એક વૃદ્ધ સાધુ જેવા બાવાજી આવ્યા હતા."
"એમણે સફેદ દાઢી વધારી હતી અને જૂનો ઝભ્ભો પહેર્યો હતો."
"એમણે કહ્યું હતું કે તેઓ ગામના જૂના મંદિરેથી આવ્યા છે અને બાના દર્શન કરવા માંગે છે."
જયેશભાઈના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા.
"પછી શું થયું મનોજ? તેં એમને ઘરમાં આવવા દીધા હતા?"
"હા, તમે બધા દવા લેવા ગયા હતા ત્યારે એ આવ્યા હતા," મનોજે વિગતવાર કહ્યું.
"એ સીધા બાના ખાટલા પાસે ગયા અને બાના માથા પર હાથ મૂકીને ખૂબ રડ્યા હતા."
"પછી એમણે મને કહ્યું હતું કે મારે બાપુજીનો જૂનો ફોટો જોવો છે."
"મેં જ એમને માળિયાની ચાવી આપી હતી અને પેલી પેટી બતાવી હતી."
"એ અડધો કલાક રૂમમાં એકલા રહ્યા હતા અને પછી આંખો લૂછતાં લૂછતાં ચૂપચાપ નીકળી ગયા હતા."
"મને એમ હતું કે ગામના કોઈ જૂના સગા હશે એટલે મેં તમને ત્યારે નહોતું કહ્યું."
આ સાંભળીને જયેશભાઈથી ડૂસકું ભરાઈ ગયું.
જે ભાઈને તેઓ આખી જિંદગી પથ્થર દિલનો અને સ્વાર્થી માનતા રહ્યા, એ ભાઈ ચૂપચાપ આવીને મા-બાપના ચરણ સ્પર્શી ગયો હતો.
એણે કોઈને પોતાનું મોઢું ન બતાવ્યું, પોતાની કોઈ ઓળખ ન આપી, પણ અંધારામાં આવીને પોતાના પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરી ગયો હતો.
કાચ ખોલીને ફોટા પર પડેલી એ આંગળીની છાપ એ વાતની સાક્ષી હતી કે એણે બાપુજીના ચહેરા પર હાથ ફેરવતી વખતે કેટલી વેદના અનુભવી હશે.
"હું કેવો મૂર્ખ ભાઈ હતો!" જયેશભાઈ બંને હાથે માથું પકડીને રડવા લાગ્યા.
"મેં ક્યારેય મારા ભાઈના દિલને સમજવાનો પ્રયત્ન જ ન કર્યો."
"એણે અભિમાન ખાતર ઘર છોડ્યું હતું, પણ એનું મન તો આખી જિંદગી આ ઘરમાં જ ભટકતું રહ્યું હતું."
શારદાબેને જયેશભાઈના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને સાંત્વના આપી.
"હવે રડવાથી શું ફાયદો? આપણે એમને શોધવા જોઈએ."
"એ ક્યાં હશે? કઈ હાલતમાં હશે? આપણને કેવી રીતે ખબર પડે?" જયેશભાઈ લાચારીથી બોલ્યા.
મનોજે પેલી ચિઠ્ઠીનું પાછળનું પાનું ઊંધું કર્યું.
પાછળ એક નાનકડી લીટી પેન્સિલથી લખેલી હતી.
"જો ક્યારેય આ કાગળ મળે, તો માનજો કે તમારો મોટો ભાઈ નર્મદાના કિનારે કોઈ ઝૂંપડીમાં પોતાની છેલ્લી ક્ષણો ગણી રહ્યો છે."
જયેશભાઈ એક ક્ષણ પણ વિચાર્યા વગર ઊભા થઈ ગયા.
"મનોજ, ગાડીની ચાવી લે, આપણે હમણાં ને હમણાં જ નીકળવું છે."
"સામાન તો પેક કરી લો," શારદાબેને કહ્યું.
"હવે કોઈ સામાનની જરૂર નથી, મારે માત્ર મારા ભાઈને પાછો લાવવો છે," જયેશભાઈના અવાજમાં એક અનોખો સંકલ્પ હતો.
ત્રણેય જણા ગાડીમાં બેસીને નર્મદાના કિનારા તરફ રવાના થયા.
આખો રસ્તો જયેશભાઈ જૂની સ્મૃતિઓમાં ખોવાયેલા રહ્યા.
નાનપણમાં કેવી રીતે મહેશભાઈ તેમને ખભા પર બેસાડીને મેળો બતાવવા લઈ જતા હતા.
કેવી રીતે પોતાની નવી સાયકલ જયેશભાઈને ચલાવવા આપી દેતા હતા.
જમીનના એક નાના ટુકડા માટે બંને વચ્ચે કેવો અહંકારનો પહાડ ઊભો થઈ ગયો હતો.
સાંજે ગાડી નર્મદાના એક શાંત ઘાટ પાસે ઊભી રહી.
ત્યાં થોડી કાચી ઝૂંપડીઓ હતી જ્યાં સાધુ-સંતો અને ત્યજી દીધેલા વૃદ્ધો રહેતા હતા.
જયેશભાઈએ પૂછપરછ શરૂ કરી.
એક સ્થાનિક હોડીવાળાએ દૂર એક લીમડાના ઝાડ નીચે બનેલી ઝૂંપડી તરફ આંગળી ચીંધી.
જયેશભાઈ ઝડપી પગલે એ ઝૂંપડી તરફ દોડ્યા.
ઝૂંપડીનો વાંસનો દરવાજો ખુલ્લો હતો.
અંદર એક ખાટલા પર એક વૃદ્ધ માણસ સૂતો હતો, જેનું શરીર સાવ સુકાઈને હાડપિંજર જેવું થઈ ગયું હતું.
ધોળી દાઢી અને કરચલીવાળો ચહેરો હતો, પણ આંખોમાં એ જ જૂની કરુણા હતી.
જયેશભાઈ અંદર દોડી ગયા અને ખાટલા પાસે ઘૂંટણિયે બેસી ગયા.
"મોટાભાઈ..." જયેશભાઈનો અવાજ ફાટી ગયો.
પેલા વૃદ્ધે ધીમેથી આંખો ખોલી.
સામે પોતાના નાના ભાઈને જોઈને તેમની આંખોમાં એક પળ માટે આંચકો લાગ્યો.
પછી તેમની આંખોમાંથી દડ-દડ આંસુ વહેવા લાગ્યા.
મહેશભાઈએ ધ્રૂજતો હાથ ઊંચો કર્યો અને જયેશભાઈના માથા પર મૂક્યો.
"જયેશ... તું આવી ગયો?" મહેશભાઈનો અવાજ સાવ ક્ષીણ હતો.
"મોટાભાઈ, તમે અમને કેમ છોડી દીધા? આટલા વર્ષો સુધી કેમ એકલા સળગતા રહ્યા?" જયેશભાઈ તેમના હાથને પોતાના ગાલ પર ઘસતાં ઘસતાં રડી પડ્યા.
"મારો અહંકાર બહુ મોટો હતો જયેશ, હું માફી માંગવા જેટલો પણ હિંમતવાળો નહોતો," મહેશભાઈએ તૂટક તૂટક શબ્દોમાં કહ્યું.
"બાપુજી ગયા ત્યારે હું અડધો મરી ગયો હતો, અને બા ગયાં ત્યારે હું સાવ અનાથ થઈ ગયો."
"મેં તારો ફોટો જોયો હતો મોટાભાઈ, તમારી એ આંગળીની છાપે મને અહીં સુધી પહોંચાડ્યો છે," જયેશભાઈએ પેલો ફોટો બહાર કાઢીને મહેશભાઈના હાથમાં મૂક્યો.
મહેશભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે એ ફોટાને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.
"હવે તમારે અહીં એકલા નથી રહેવાનું, ચાલો આપણી સાથે ઘરે," શારદાબેને આગળ આવીને હાથ જોડ્યા.
"હા મોટાબાપુજી, તમારો દીકરો તમને લેવા આવ્યો છે," મનોજે મહેશભાઈના પગ પકડી લીધા.
મહેશભાઈના ચહેરા પર વર્ષો પછી એક નિર્દોષ અને સંતોષભર્યું સ્મિત આવ્યું.
તેમણે બંને હાથ જોડીને આકાશ સામે જોયું, જાણે બા અને બાપુજીને કહી રહ્યા હોય કે હવે મારો પરિવાર પૂરો થઈ ગયો.
સાંજની નર્મદા આરતીના ઘંટારવ વચ્ચે, વર્ષો જૂની કડવાશ અને અહંકાર પળવારમાં ઓગળી ગયા હતા.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.