ખેતરમાં રોજ સાંજે પક્ષીઓ ભેગા થતાં જોઈ પિતા પર લાકડી ઉગામનાર ખેડૂતના હોશ ઊડી ગયા, થેલી ખૂલતાં જ...

સાંજના છ વાગ્યા હતા અને સૂરજનો સોનેરી તડકો ખેતરના લીલાછમ ઘઉંના પાક પર ધીમે ધીમે ઢળી રહ્યો હતો.

મંજુએ તાજી ચાનો પિત્તળનો લોટો સુરેશના હાથમાં આપતાં પૂછ્યું, 'તમે રોજ સાંજે ઓટલે બેસીને ખેતરના પશ્ચિમ ખૂણા તરફ કેમ તાકી રહો છો?

તમારી આંખોમાં આટલી બધી ચિંતા કેમ દેખાય છે?'

સુરેશે ચાનો એક ઘૂંટડો ભરીને ભારે અવાજે કહ્યું, 'મંજુ, છેલ્લા દસ દિવસથી આપણા ખેતરના એ પથરાળ ખૂણા પર સેંકડો પક્ષીઓ આવીને બેસે છે.'

'કાબર, ચકલીઓ, કબૂતર અને મોરનું આખું ઝૂંડ બરાબર સૂર્યાસ્ત વખતે ત્યાં જ ઉતરે છે અને કલાકો સુધી માટી ખોતરે છે.'

મંજુએ ચમકીને પૂછ્યું, 'શું એ પક્ષીઓ આપણા ઘઉંના નવા દાણા ચણી જાય છે?'

સુરેશે માથું ધુણાવીને કહ્યું, 'મને એ જ સમજાતું નથી, પાકને કોઈ નુકસાન નથી થયું, પણ એ જમીન સાવ બંજર અને પથરાળ છે, તો ત્યાં આટલા બધા પક્ષીઓ કેમ ભેગા થાય છે?'

બરાબર તે જ સમયે સુરેશનો નાનો ભાઈ અજય બાઇક લઈને ડેલીમાં આવ્યો.

તેના ચહેરા પર ગુસ્સો અને ઉશ્કેરાટ સાફ દેખાઈ રહ્યાં હતાં.

અજયે પોતાની બાઇક સ્ટેન્ડ પર મૂકીને બૂમ પાડી, 'મોટાભાઈ, ગામના લોકો વાતો કરે છે કે આપણા ખેતરમાં કોઈ કાળો જાદુ કરી રહ્યું છે!'

'શાહુકારનું દેવું માથે ચડેલું છે અને જો આપણો ઘઉંનો પાક બગડશે તો આપણે રસ્તે આવી જઈશું.'

'મને તો શંકા છે કે આપણાથી અલગ રહેતા ત્રિભોવનકાકા જાણીજોઈને ત્યાં ઝેરી દાણા નાખીને પક્ષીઓને બોલાવે છે જેથી આપણો પાક નાશ પામે!'

સુરેશે નાના ભાઈને ઠપકો આપતાં કહ્યું, 'અજય, કાકા ગમે તેવા હોય તોય આપણા વડીલ છે, વગર પુરાવે આવો મોટો આક્ષેપ ન કરાય.'

પણ અજયે જીદ પકડી, 'જો તમને વિશ્વાસ ન હોય તો આજે સાંજે મારી સાથે ખેતરે ચાલો, દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી થઈ જશે.'

સુરેશના મનમાં પણ શંકાનો કીડો સળવળવા લાગ્યો હતો.

ગયા વર્ષે વરસાદ ઓછો પડવાને કારણે મોટું દેવું થઈ ગયું હતું અને શાહુકાર દર મહિને વ્યાજ માટે ઘરે માણસો મોકલતો હતો.

જો આ વખતે ઘઉંનો સારો પાક ન પાકે, તો બાપદાદાની જમીન ગીરવે મૂકવી પડે તેવી હાલત હતી.

મંજુએ યાદ અપાવ્યું કે તમારી સ્વર્ગસ્થ માતા રોજ સવારે રસોડાની બારી પર ચકલીઓ માટે અનાજની મુઠ્ઠી મૂકતા હતા.

તેમણે કહ્યું હતું કે પંખીઓ અને અબોલ જીવોનો આશીર્વાદ જે ખેતરમાં હોય, ત્યાં ક્યારેય અન્નની ખોટ નથી પડતી.

પણ સુરેશના મગજ પર દેવાની ચિંતા એટલી હદે સવાર હતી કે તેને પત્નીની વાતમાં કોઈ તથ્ય નહોતું દેખાતું.

સાંજે સાડા સાત વાગ્યે આકાશમાં લાલી છવાઈ ગઈ હતી અને ઠંડો પવન ફૂંકાવા લાગ્યો હતો.

સુરેશ અને અજય બંને ખેતરના પાળિયા પાસે આવેલા મોટા બોરડીના ઝાડ પાછળ સંતાઈને બેસી ગયા.

સુરેશના હાથમાં લાકડાની જાડી લાકડી હતી અને અજયે હાથમાં ટોર્ચ પકડી રાખી હતી.

બરાબર એ જ વખતે આકાશમાંથી સેંકડો પક્ષીઓનો કલરવ સંભળાયો.

પક્ષીઓનું મોટું ટોળું ગોળ ગોળ ચક્કર લગાવીને પેલા પથરાળ ખૂણા પર ઉતરવા લાગ્યું.

અને અંધારામાંથી એક લાકડીના ટેકે ચાલતી, વળી ગયેલી કાયા ખેતરની વાડ પાસેથી અંદર પ્રવેશતી દેખાઈ.

ટોર્ચના ઝાંખા અજવાળામાં સુરેશે જોયું કે એ માણસ બીજું કોઈ નહીં, પણ તેના બોંતેર વર્ષના વૃદ્ધ કાકા ત્રિભોવનબાપા હતા!

કાકાના હાથમાં જૂની ખાદીની થેલી હતી અને તેઓ જમીન પર બેસીને પ્રેમથી પક્ષીઓને દાણા વેરતા હતા.

પક્ષીઓ જરાય ડર્યા વગર કાકાના ખભા, હાથ અને માથા પર બેસી રહ્યા હતા.

આ જોઈને અજયનો ક્રોધ કાબૂ બહાર જતો રહ્યો.

'જોયું મોટાભાઈ!

મેં નહોતું કહ્યું કે આ ડોસો જ આપણા ખેતરનો નાશ કરવા બેઠો છે!' અજયે બૂમ પાડી.

અજય અને સુરેશ બંને ઝાડીમાંથી બહાર દોડી આવ્યા.

સુરેશે પોતાની લાકડી હવામાં ઉગામી અને ત્રિભોવનબાપા સામે જઈને આક્રોશથી ગર્જના કરી.

'કાકા! તમે આ શું કરી રહ્યા છો?

શું તમે સાવ પાગલ થઈ ગયા છો?'

'અમારા પર લાખો રૂપિયાનું દેવું છે અને તમે અમારા જ ખેતરમાં પક્ષીઓનું ઝૂંડ બોલાવીને પાક બરબાદ કરવા આવ્યા છો?'

'તમે આટલી ઉંમરે પણ અમારા પ્રત્યેનો જૂનો વેરભાવ નથી ભૂલ્યા?' સુરેશનો અવાજ ગુસ્સાથી ધ્રૂજી રહ્યો હતો.

સુરેશને અચાનક નાનપણનો એ દિવસ યાદ આવ્યો જ્યારે તેને ભયાનક તાવ આવ્યો હતો અને દવાના પણ રૂપિયા નહોતા.

તે સમયે આ જ ત્રિભોવનકાકાએ પોતાનો બળદ વેચીને સુરેશની દવા કરાવી હતી અને રાતભર તેના માથે પાણીના પોતા મૂક્યા હતા.

આ પવિત્ર સ્મૃતિ યાદ આવતાં જ સુરેશનું હૃદય એક ક્ષણ માટે કંપી ઊઠ્યું હતું.

ત્રિભોવનબાપા જમીન પર બેઠા-બેઠા જ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

તેમની આંખોમાં કોઈ ડર કે ક્રોધ નહોતો, પણ એક અસીમ વેદના અને આંસુઓનું પૂર ઉમટી આવ્યું.

તેમણે પોતાના ધ્રૂજતા હાથે પેલી ખાદીની થેલી પોતાની છાતીએ લગાવી દીધી.

કાકાએ ધીમા અવાજે કહ્યું, 'બેટા સુરેશ, તું મને તારો દુશ્મન સમજે છે ને?

પણ તને ખબર નથી કે હું આ જમીન અને તારા પરિવારને કેટલો પ્રેમ કરું છું.'

અજયે આગળ વધીને કાકાના હાથમાંથી પેલી થેલી આંચકી લીધી અને જમીન પર ઊંધી વાળી દીધી.

પણ થેલીમાંથી કોઈ ઝેરી દવા કે કાળો જાદુ નહોતો નીકળ્યો!

તેમાંથી લીમડાના સુકાયેલા બીજ, હળદરવાળા બાજરાના દાણા, એક જૂની કાટ ખાઈ ગયેલી પિત્તળની નાની દાતરડી અને લાલ કપડામાં લપેટેલો એક જૂનો ફોટો નીકળ્યો!

સુરેશે આશ્ચર્યથી એ ફોટો હાથમાં લીધો.

એ ફોટો તેની સ્વર્ગસ્થ માતા અને તેની ત્રણ વર્ષની નાની બહેન પાર્વતીનો હતો, જે ત્રીસ વર્ષ પહેલાં દુકાળના સમયમાં અવસાન પામી હતી!

સુરેશના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેણે ભીની આંખે પૂછ્યું, 'કાકા, આ બધું શું છે?

તમે સાચે સાચું કહી દો કે તમે અહીં રોજ કેમ આવો છો?'

ત્રિભોવનબાપાએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને ધ્રૂજતા અવાજે ત્રીસ વર્ષ જૂનું સત્ય ખોલ્યું.

'સુરેશ, આજથી ત્રીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ ગામમાં ભયાનક દુકાળ પડ્યો હતો, ત્યારે તારી નાની બહેન પાર્વતી બીમારી અને ભૂખથી તરફડીને આ જ ખૂણામાં અવસાન પામી હતી.'

'તે વખતે અમારી પાસે તેને કોઈ સ્મારક બનાવવાની પણ તાકાત નહોતી.'

'મરતી વખતે તારી માતાએ આ પથરાળ જમીન પર આંસુ વહાવીને મને કહ્યું હતું કે ભાઈ, મારી દીકરી અહીં સૂતી છે, આ જમીનને ક્યારેય સૂકી ન પડવા દેતા.'

'તારી માતાએ કહ્યું હતું કે પક્ષીઓ એ સાક્ષાત ઈશ્વરના દૂત છે, જો અહીં રોજ પક્ષીઓ આવશે તો મારી દીકરીનો આત્મા ક્યારેય ભૂખ્યો કે એકલવાયો નહીં રહે.'

'મેં તારી સ્વર્ગસ્થ માતાને આપેલું એ પવિત્ર વચન નિભાવવા માટે છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષથી રોજ સાંજે અહીં આવું છું!'

ત્રિભોવનબાપાની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા અને તેમણે જમીન પર હાથ ફેરવ્યો.

તેમણે આગળ કહ્યું, 'અને સુરેશ, બીજી એક મોટી વાત તને ક્યારેય ખબર નહોતી.'

'આ પથરાળ ખૂણાની નીચે એક જૂનો ઉધઈનો મોટો રાફડો અને જમીનમાંથી નીકળતો ઝેરી ખારો ક્ષાર છે.'

'જો આ ઉધઈ બહાર નીકળે, તો બે દિવસમાં તારા આખા ખેતરના ઘઉંના મૂળિયાં કોતરી ખાય.'

'હું આ લીમડાના બીજ અને ઔષધિવાળા દાણા નાખીને રોજ પક્ષીઓને અહીં બોલાવું છું.'

'આ સેંકડો પક્ષીઓ જમીન ખોતરીને એ તમામ ઝેરી જીવાત અને ઉધઈને ખાઈ જાય છે!'

ત્રિભોવનબાપાએ કહ્યું કે હું રોજ જંગલમાંથી લીમડાની સૂકી લીંબોળીઓ વીણી લાવતો હતો અને ખાંડણીમાં ખાંડીને આ પાવડર બનાવતો હતો.

મેં મારા હાથમાં પડેલા કાંટા કે તડકાની ક્યારેય પરવા નથી કરી, કારણ કે મારે મારા ભાઈના સંતાનોની ભૂખ ભાંગવી હતી.

આ શબ્દો સાંભળીને અજય અને સુરેશ બંનેના કાળજા ચાળણી થઈ ગયાં હતાં.

'જેના કારણે તારા ખેતરમાં ક્યારેય જંતુનાશક દવા છાંટવી નથી પડતી અને તારો પાક સોના જેવો લહેરાય છે!'

'હું તમારા પાકને બગાડવા નહીં, પણ તમારા પાકની અદ્રશ્ય રક્ષા કરવા માટે રોજ સાંજે આ પક્ષીઓને ખવડાવું છું!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ સુરેશના હાથમાંથી લાકડી નીચે પડી ગઈ.

તેના પગ નીચેથી જાણે આખી પૃથ્વી સરકી ગઈ હોય તેવો કારમો આંચકો તેને લાગ્યો.

જે વડીલને તે સ્વાર્થી અને શત્રુ માનતો રહ્યો, તે વડીલ ત્રીસ વર્ષથી પોતાની બહેનનું વચન પાળવા અને પોતાના ભત્રીજાના પાકને બચાવવા માટે રોજ સાંજે ચૂપચાપ સેવા કરી રહ્યા હતા!

અજયના હાથમાંથી ટોર્ચ નીચે પડી ગઈ અને તેનું આખું અસ્તિત્વ પશ્ચાતાપથી કંપી ઊઠ્યું.

સુરેશ એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર સીધો ત્રિભોવનબાપાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને ઢળી પડ્યો.

તેણે ધૂળ ભરેલા કાકાના પગ પકડી લીધા અને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

'કાકા... મને માફ કરી દો!'

'હું સાવ આંધળો અને અક્કલ વગરનો થઈ ગયો હતો!' સુરેશનો અવાજ ડૂસકાંમાં ફેરવાઈ ગયો હતો.

'મેં તમારા પવિત્ર પ્રેમ પર શંકા કરી, મેં તમારા પર લાકડી ઉગામી!'

'મને ક્ષમા કરો કાકા, હું તમારા ચરણોની ધૂળ સમાન પણ નથી!'

અજય પણ દોડીને કાકાના પગમાં પડી ગયો અને આંસુઓથી એમના ચરણ ધોવા લાગ્યો.

ત્રિભોવનબાપાની આંખોમાંથી પણ સ્નેહના આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

તેમણે બંને ભાઈઓને ઊભા કર્યા અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધા.

'ના બેટા, રડો નહીં...'

'વડીલો ક્યારેય પોતાના સંતાનો પર ક્રોધ ન કરે,' ત્રિભોવનબાપાએ કહ્યું.

'આજે મારી બહેનનું વચન પૂરું થયું અને મારો પરિવાર ફરી એક થઈ ગયો, એથી મોટો આનંદ મારે બીજો કયો હોય?'

સુરેશે તે જ ક્ષણે જાહેરાત કરી કે આ પથરાળ ખૂણો કાયમ માટે 'પાર્વતી સ્મૃતિ પક્ષી તીર્થ' તરીકે ઓળખાશે.

તેમણે કાકાને એકલા ઝૂંપડીમાં રહેવા દેવાને બદલે પોતાના ઘરમાં સાથે લઈ જવાનો દ્રઢ સંકલ્પ કર્યો.

ગામના તમામ યુવાનોએ સાથે મળીને એ પથરાળ ખૂણા પર મોટો સુંદર ચબૂતરો અને પાણીના કૂંડાં બનાવવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.

મંજુએ ઘરેથી બનાવેલી તાજી સુખડી લાવીને પોતાના હાથે કાકાને જમાડી અને વડીલના આશીર્વાદ લીધા.

આખા ગામમાં આ પવિત્ર પ્રેમ અને ત્યાગની સુગંધ ફેલાઈ ગઈ અને સૌએ નતમસ્તક થઈને પ્રણામ કર્યા.

જ્યારે તેઓ ઘેર પહોંચ્યા ત્યારે મંજુએ આંગણામાં દીવો પ્રગટાવીને કાકાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

મંજુએ બનાવેલા ગરમાગરમ રોટલા અને દૂધ સૌએ સાથે બેસીને પ્રેમથી જમ્યા.

આકાશમાં ચાંદની ખીલી ઊઠી હતી અને ખેતરના પેલા ખૂણે પક્ષીઓ શાંતિથી પોઢી ગયાં હતાં.

એ ધરતીના ખોળેથી વેરઝેર, શંકા અને ગરીબીનો કાળો ઓછાયો સદાય માટે ઓગળી ગયો હતો.

અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ, પરિવારની એકતા અને ત્યાગનો અમર સૂર્ય સદાય માટે ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.