મુશ્કેલી આવતાં જ મોંઘા દોસ્તો ભાગી ગયા, પણ બાળપણના ગરીબ મિત્રની સાચી કિંમત સમજાતાં આંખો ભરાઈ આવી...

રેસ્ટોરાંના ટેબલ પર મોંઘી વાનગીઓ અને મોંઘી વાઇનની બોટલો ગોઠવાયેલી હતી. મિહિરે પોતાના ક્રેડિટ કાર્ડથી ચાલીસ હજારનું બિલ ચૂકવ્યું ત્યારે તેના ચહેરા પર ગર્વ હતો. આજુબાજુ બેઠેલા મિત્રો તાળીઓ પાડીને તેના વખાણ કરી રહ્યા હતા. કોઈ તેને યારોનો યાર કહેતું હતું તો કોઈ તેને દિલદાર ગણાવતું હતું. મિહિરે બધા મિત્રોને દિવાળીની મોંઘી ઘડિયાળો અને બ્રાન્ડેડ પરફ્યુમ ભેટમાં આપ્યાં હતાં.

ત્યાં જ તેના પેન્ટના ખિસ્સામાં ફોન વાઇબ્રેટ થયો. સ્ક્રીન પર 'મમ્મી' નામ જોઈને મિહિરનો ચહેરો સહેજ બગડ્યો. તેણે ટેબલ પરથી ઊભા થઈને ખૂણામાં જઈને ફોન ઉપાડ્યો.

"હા મમ્મી, બોલ. હું અત્યારે મિત્રો સાથે પાર્ટીમાં છું, બહુ અવાજ આવે છે."

સામે છેડેથી કમુબેનનો એકદમ ધીમો અને સંકોચભર્યો અવાજ આવ્યો, "બેટા, આજે ધનતેરસ છે. તું આવતી વખતે પાંચસો રૂપિયાનું ઘી અને રસોડા માટે બે નવા સ્ટીલના ડબ્બા લેતો આવીશ? આપણું જૂનું કૂકર પણ બરાબર સીટી નથી વગાડતું, તું કહેતો હતો કે આ દિવાળીએ નવું..."

મિહિરે અકળાઈને વાત કાપી નાખી, "મમ્મી, તારો રોજનો આ જ કકળાટ હોય છે. જ્યારે જુઓ ત્યારે ઘરમાં આ ખૂટે છે ને તે ખૂટે છે. મારી પાસે પૈસાનું કોઈ ઝાડ નથી ઊગ્યું. ઘરમાં જે જૂનું છે એનાથી કામ ચલાવો ને. તહેવારના દિવસે પણ મૂડ ખરાબ કરી નાખ્યો."

કમુબેને ધીમેથી કહ્યું, "સારું બેટા, ગુસ્સો ન કર. તું સાચવીને ઘેર આવજે."

મિહિરે ફોન કટ કરી દીધો અને પાછો હસતો મુખે મિત્રોના ટેબલ પર જઈને બેસી ગયો. તેને એ પણ યાદ ન રહ્યું કે આ જ મહિનામાં તેણે મિત્રો પાછળ લાખો રૂપિયા ઉડાવી દીધા હતા, પણ ઘર માટે પાંચસો રૂપિયાનો ખર્ચ કરતાં તેનો પિત્તો જતો હતો.

તે રાત્રે જ્યારે મિહિર ઘેર આવ્યો ત્યારે સોસાયટીના નાકે તેને ભાર્ગવ મળ્યો. ભાર્ગવ તેનું જૂનું સ્કૂટર સાઇડમાં મૂકીને ઊભો હતો. ભાર્ગવ મિહિરનો બાળપણનો સ્કૂલમિત્ર હતો. બંને સાથે ભણ્યા હતા, પણ ભાર્ગવની આર્થિક સ્થિતિ સામાન્ય રહી હતી. તે એક નાની સ્ટેશનરીની દુકાન ચલાવતો હતો. જ્યારે મિહિરે શેરબજાર અને પ્રોપર્ટી બ્રોકિંગના ધંધામાં ટૂંકા ગાળામાં કરોડોની કમાણી કરી લીધી હતી.

નવા અમીર બનેલા મિહિરને હવે ભાર્ગવ જેવા સાદા મિત્રો સાથે બેસવામાં શરમ આવતી હતી. તે ભાર્ગવને મળવાનું ટાળતો. પાર્ટીઓમાં પણ ક્યારેય તેને બોલાવતો નહીં.

"કેમ છે મિહિર? સાંભળ્યું તું મોટો વેપારી બની ગયો છે. દિવાળી મુબારક," ભાર્ગવે આગળ આવીને પ્રેમથી ખભો થાબડ્યો.

મિહિરે ઔપચારિક સ્મિત આપ્યું, "બસ મજામાં. તું હજુ એ જ દુકાન ચલાવે છે ને? ચાલ, મને થોડું મોડું થાય છે."

મિહિર અંદરથી વિચારતો હતો કે ક્યાંક ભાર્ગવ કોઈ મદદ ન માંગી લે. તેણે ક્યારેય ભાર્ગવને એક નાની ગિફ્ટ પણ આપી નહોતી. ભાર્ગવ તેના વલણને સમજી ગયો, છતાં તેના ચહેરા પર કોઈ કડવાશ ન આવી.

સમયનું ચક્ર ક્યારે ઊલટું ફરે છે તેની કોઈને ખબર નથી હોતી.

દિવાળી પછીના છ મહિનામાં શેરબજારમાં ભારે કડાકો બોલી ગયો. મિહિરે કેટલાક મોટા રોકાણકારોના પૈસા ઊંચા વ્યાજે લઈને બજારમાં નાખ્યા હતા. એક પછી એક ત્રણ મોટા સોદા ઊંધા પડ્યા. રાતોરાત તેનું તમામ રોકાણ ડૂબી ગયું.

લેણદારો રોજ સવારે ઘરના દરવાજે આવીને ગાળો બોલવા લાગ્યા. મિહિરની ઓફિસ સીલ થઈ ગઈ. લક્ઝરી ગાડી ખેંચાઈ ગઈ. બેંકોએ નોટિસો મોકલવાની શરૂ કરી દીધી. મિહિર સાવ કંગાળ થઈ ગયો. સ્થિતિ એવી આવીને ઊભી રહી કે જો પંદર દિવસમાં પચીસ લાખ રૂપિયા ન ચૂકવાય તો તેને જેલમાં જવું પડે તેમ હતું.

મિહિરે પોતાના એ ખાસ મિત્રોની યાદી કાઢી, જેમના માટે તેણે દિલ ખોલીને ખર્ચા કર્યા હતા.

સૌથી પહેલાં તે રોનક પાસે ગયો. રોનક એ જ મિત્ર હતો જેને મિહિરે તેના જન્મદિવસ પર પચાસ હજારનો સોનાનો ચેઇન આપ્યો હતો.

મિહિરે હાથ જોડીને કહ્યું, "રોનક, મારે અત્યારે પાંચ લાખની બહુ જરૂર છે. જો આ મહિને પૈસા નહીં મળે તો હું પૂરું થઈ જઈશ."

રોનકે ઠંડા કલેજે સોફા પર બેસીને ચા પીતાં કહ્યું, "યાર મિહિર, તારી હાલત જોઈને દુઃખ થાય છે. પણ તને તો ખબર છે મારો પોતાનો નવો ફ્લેટ ચાલે છે. મારી પાસે એક રૂપિયો પણ ફ્રી નથી. તું બીજે ક્યાંક ટ્રાય કર ને."

મિહિર ત્યાંથી નીચું મોં કરીને નીકળ્યો. પછી તે સમીર પાસે ગયો, જેના લગ્નમાં તેણે દોઢ લાખની ભેટ આપી હતી. સમીરે તો મળવાની પણ ના પાડી દીધી અને નોકર પાસે કહેવડાવી દીધું કે સાહેબ બહારગામ ગયા છે.

જે મિત્રો રોજ સાંજે મિહિરના ખર્ચે મહેફિલો માણતા હતા, તે બધાએ એક પછી એક ફોન ઉપાડવાના બંધ કરી દીધા. કોઈએ બ્લોક કરી દીધો તો કોઈએ ખોટા બહાના કાઢી લીધા.

મિહિર રસ્તાના ફૂટપાથ પર બેસીને માથું પકડીને રડી પડ્યો. તેને પોતાની મમ્મીના શબ્દો યાદ આવ્યા. તેને યાદ આવ્યું કે કેવી રીતે તેણે પાંચસો રૂપિયા માટે પોતાની માનું દિલ દુભાવ્યું હતું, અને જે નકલી સાથીઓ પાછળ લાખો રૂપિયા ઉડાવ્યા હતા, તેઓ આજે રસ્તા પર કૂતરાની જેમ છોડીને ભાગી ગયા હતા.

તે ઘેર પહોંચ્યો. ઘરમાં અંધારું હતું. કમુબેન ભગવાનના દીવા પાસે બેસીને માળા જપતાં હતાં. મિહિર ચૂપચાપ રૂમમાં જઈને ખાટલા પર પડ્યો. તેના મનમાં આપઘાતના વિચારો ઘૂમરાતા હતા.

બરાબર ત્યારે જ ઘરનો દરવાજો ખખડ્યો.

મિહિરે વિચાર્યું કે કોઈ લેણદાર આવ્યો હશે. તેણે ડરતાં ડરતાં દરવાજો ખોલ્યો. સામે ભાર્ગવ ઊભો હતો. તેના હાથમાં એક જૂનો થેલો હતો અને ચહેરા પર ઊંડી ચિંતા હતી.

"મિહિર," ભાર્ગવ અંદર આવ્યો અને દરવાજો બંધ કર્યો.

મિહિરે મોં ફેરવી લીધું, "ભાર્ગવ, તું અહીં શું કરવા આવ્યો છે? મારી આ દશા જોવા આવ્યો છે ને? મારી પાસે તને આપવા માટે કંઈ નથી. હું સાવ બરબાદ થઈ ગયો છું."

ભાર્ગવે કોઈ જવાબ ન આપ્યો. તેણે થેલો ટેબલ પર મૂક્યો અને મિહિરને બંને ખભાથી પકડીને પોતાની સામે કર્યો.

"તું ગાંડો થઈ ગયો છે મિહિર? તું બરબાદ નથી થયો, તારો ખરાબ સમય આવ્યો છે. હું છેલ્લા ચાર દિવસથી તારા વિશે સાંભળતો હતો. આ લે." ભાર્ગવે થેલો ખોલીને અંદરથી ચેકબુક અને રોકડ રકમ કાઢી.

"આ વીસ લાખ રૂપિયાનો ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ છે અને આ બે લાખ રોકડા છે. આનાથી તું તારા તાત્કાલિક લેણદારોનું મોં બંધ કર. બાકીના ત્રણ લાખની વ્યવસ્થા હું આવતીકાલ સાંજ સુધીમાં કરી આપીશ."

મિહિર સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. જે મિત્રને તેણે આખી જિંદગી ગણકાર્યો નહોતો, જેની ગરીબીની ક્યારેક મનમાં મજાક ઉડાવી હતી, તે માણસ આજે તેને જેલ જતાં બચાવવા માટે બાવીસ લાખ રૂપિયા લઈને ઊભો હતો.

"ભાર્ગવ... આટલા બધા પૈસા? તારી પાસે આટલી મોટી રકમ ક્યાંથી આવી?" મિહિરનો અવાજ ધ્રૂજી રહ્યો હતો.

ભાર્ગવે બહુ સહજતાથી સ્મિત કર્યું, "મેં થોડા સમય પહેલાં અમારા ગામની થોડી જમીન વેચી હતી, એના પૈસા બેંકમાં પડ્યા હતા. તું ચિંતા ન કર, પહેલાં આ મુશ્કેલીમાંથી બહાર નીકળ. પૈસા તો પાછા કમાઈ લઈશું, પણ દોસ્ત પાછો નહીં મળે."

મિહિર ભાર્ગવના પગમાં પડી ગયો. તે ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડ્યો, "ભાર્ગવ, મેં તારા માટે જિંદગીમાં કશું નથી કર્યું. મેં એ લોકોને બધું આપ્યું જેમણે આજે મારો ફોન પણ કાપી નાખ્યો. અને તેં... તેં મારા માટે આટલું બધું કર્યું?"

ભાર્ગવે તેને ઊભો કર્યો અને ગળે લગાડ્યો, "દોસ્તી હિસાબ-કિતાબથી નથી ચાલતી મિહિર. તેં મને ક્યારેય પાર્ટી ન આપી તો શું થયું, આપણે બાળપણમાં એક જ પાટલી પર બેસીને એક જ રોટલી ખાધી છે, એ હું ક્યારેય ભૂલી શકું?"

કમુબેન પણ રસોડામાંથી બહાર આવી ગયાં હતાં. તેમની આંખોમાંથી પણ આભારના આંસુ વહી રહ્યાં હતાં.

ભાર્ગવના એ પૈસાથી મિહિરે પોતાની તમામ લોન અને દેવું પૂરું કર્યું. જેલ જતાં બચી ગયો. તે પછી મિહિરે શૂન્યમાંથી ફરી શરૂઆત કરી. તેણે એક નાની એજન્સી શરૂ કરી. રાત-દિવસ એક કરીને મહેનત કરી. ત્રણ વર્ષમાં તેણે ભાર્ગવના તમામ પૈસા આદરપૂર્વક વ્યાજ સાથે ચૂકવી દીધા.

હવે મિહિર સંપૂર્ણ બદલાઈ ગયો હતો. તેની પાસે હવે મિત્રોની કોઈ મોટી ફોજ નહોતી. કોઈ મોંઘી પાર્ટીઓ નહોતી. તેની આખી દુનિયામાં હવે ફક્ત એક જ મિત્ર હતો, ભાર્ગવ. મિહિર દર રવિવારે ભાર્ગવની ઘરે જતો, બંને સાથે બેસીને સાદી ચા પીતા અને કલાકો વાતો કરતા.

આ વાતને પાંચ વર્ષ વીતી ગયા.

એક દિવસ મિહિર પોતાના કામકાજ માટે એક સરકારી રજિસ્ટ્રાર ઓફિસમાં ગયો હતો. ત્યાં તેને ભાર્ગવના ગામનો એક વડીલ ખેડૂત રણછોડભાઈ મળ્યા, જેઓ ભાર્ગવના પરિવારને વર્ષોથી ઓળખતા હતા.

વાતોવાતોમાં રણછોડભાઈએ કહ્યું, "મિહિરભાઈ, તમે તો ભાર્ગવના ખાસ ભાઈબંધ છો ને? ભાર્ગવ જેવો માણસ આ જમાનામાં ગોત્યો ન જડે. બિચારો કેવો સંઘર્ષ કરીને બેઠો થયો."

મિહિરે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "સંઘર્ષ? કેવો સંઘર્ષ કાકા? એની પાસે તો ગામની જમીનના સારા પૈસા આવ્યા હતા ને?"

રણછોડભાઈ અટકી ગયા. તેમણે આજુબાજુ જોયું અને બોલ્યા, "કઈ જમીન ભાઈ? ભાર્ગવના બાપે તો વર્ષો પહેલાં જમીન દેવામાં ગુમાવી દીધી હતી. એની પાસે કોઈ પૈતૃક જમીન નહોતી."

મિહિરના કાન ચમક્યા, "તો પછી પાંચ વર્ષ પહેલાં એણે મને બાવીસ લાખ રૂપિયા આપ્યા હતા, એ ક્યાંથી લાવ્યો હતો?"

રણછોડભાઈએ નિસાસો નાખ્યો, "અરે દીકરા, તમને ખબર નથી? એ સમયે એણે પોતાનું જે મોટું મકાન અને પુરાણી દુકાન હતી, એ બધું એક મોટા સાહુકાર પાસે ગીરવે મૂકી દીધું હતું. એણે ઊંચા વ્યાજે રૂપિયા લીધા હતા. તમને પૈસા આપ્યા પછી એ પોતે દોઢ વર્ષ સુધી ભાડાના એક નાના ઓરડામાં રહ્યો હતો. ખાવાના પણ સાંસા થઈ ગયા હતા. પણ એણે ગામમાં કોઈને મોં નહોતું ખોલવા દીધું કે એણે પોતાના ભાઈબંધ માટે બધું દાવ પર લગાવી દીધું છે. એ તો તમે એને પૈસા પાછા વાળ્યા ત્યારે માંડ એનું ઘર છૂટ્યું."

રણછોડભાઈના શબ્દો સાંભળીને મિહિરની આંખ સામે અંધારા આવી ગયા. તેના કાનમાં ધાક પડી ગઈ.

તેને યાદ આવ્યું કે પાંચ વર્ષ પહેલાં ભાર્ગવે કેટલી સહજતાથી જૂઠું બોલી દીધું હતું કે ગામની જમીન વેચી છે. જે માણસ પોતાનું ઘર-દુકાન ગીરવે મૂકીને, પોતે કંગાળ થઈને તેને બચાવવા ઊભો રહ્યો હતો, તેના માટે પોતે ભૂતકાળમાં શું કર્યું હતું? કશું જ નહીં.

મિહિર રજિસ્ટ્રાર ઓફિસમાંથી સીધો દોડ્યો. ગાડી ચલાવતાં ચલાવતાં તેની આંખોમાંથી આંસુ અટકતાં નહોતાં.

તે સીધો ભાર્ગવની દુકાને પહોંચ્યો. ભાર્ગવ જૂના કાઉન્ટર પર બેસીને ચોપડા મેળવી રહ્યો હતો.

મિહિર અંદર ગયો અને કશું બોલ્યા વગર ભાર્ગવને વળગી પડ્યો. તે બાળકની જેમ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવા લાગ્યો.

ભાર્ગવ ગભરાઈ ગયો, "મિહિર, શું થયું? કેમ આટલો રડે છે? કોઈ તકલીફ છે?"

મિહિરે ભીના અવાજે કહ્યું, "તેં મને કેમ ન કહ્યું ભાર્ગવ? તેં મને બચાવવા માટે તારું પોતાનું ઘર ગીરવે મૂકી દીધું હતું? તું પોતે રસ્તા પર આવી ગયો હતો અને મને કહ્યું પણ નહીં? હું કેવો સ્વાર્થી માણસ હતો કે જેણે આખી જિંદગી મતલબી લોકો પાછળ પૈસા ઉડાવ્યા અને તારા જેવો સાચો હીરો મારી બાજુમાં હતો છતાં હું એને ઓળખી ન શક્યો."

ભાર્ગવે મિહિરના આંસુ લૂછ્યાં. તેણે બહુ શાંતિથી કહ્યું, "મિહિર, જો હું તને સાચું કહેત તો તું એ પૈસા ક્યારેય ન લેત. અને તું ન લેત તો તારી જિંદગી બરબાદ થઈ જાત. મકાન તો ઈંટોનું બનેલું હોય છે ભાઈ, એ તો ફરી બની જાય. પણ બાળપણનો દોસ્ત એકવાર તૂટી જાય તો ફરી ક્યારેય નથી જોડાતો."

મિહિરે બંને હાથ જોડીને ભાર્ગવ સામે માથું નમાવી દીધું.

તે દિવસે મિહિરને જિંદગીનો સૌથી મોટો પાઠ મળ્યો હતો. જે સંબંધો પૈસા, ગિફ્ટો અને પાર્ટીઓના જોરે ટકે છે, તે ફક્ત વહેમ હોય છે. સાચા સંબંધો તો એ છે જે તમારી પડતીમાં પોતાની જાત હોમીને પણ તમને અડીખમ રાખે છે.