પોતાના જ ઘરમાં વિધવા માતા દર મહિને ભાડું ચૂકવતી પકડાઈ, દીકરીએ જૂની રસીદો જોઈને પૂછ્યું ત્યારે માતા ધ્રૂજતા હાથે બોલી કે...

રવિવારની સવાર હતી અને રસોડામાંથી ચા ઉકળવાની મીઠી સુગંધ આખા ઘરમાં ફેલાઈ રહી હતી.

પૂજા જૂના કબાટના નીચેના ખાનામાંથી વીજળીના બિલ અને મકાનવેરાની જૂની પાવતીઓ વ્યવસ્થિત ગોઠવી રહી હતી.

તેના હાથમાં અચાનક એક જૂની, પીળા પડી ગયેલી પ્લાસ્ટિકની ફાઈલ આવી ગઈ.

ફાઈલ ખોલતાં જ અંદરથી દર મહિને લખાતી નાની ડાયરી અને બેંકની કેટલીક સ્લિપો નીચે જમીન પર પડી ગઈ.

પૂજાએ તે કાગળો ઉપાડ્યા અને તેના પરની વિગતો વાંચવા લાગી.

દરેક સ્લિપ પર દર મહિનાની પહેલી તારીખે નિયમિત આઠ હજાર રૂપિયા જમા થયાની સ્પષ્ટ નોંધ હતી.

સૌથી વધુ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે દરેક પહોંચ પર લાલ પેનથી મોટા અક્ષરે 'મકાનનું ભાડું' લખેલું હતું.

તે રકમ દર મહિને નરેશ નામના કોઈ વ્યક્તિના ખાતામાં સીધી જમા થતી હતી.

પૂજાની આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને તેનું મન અસમંજસમાં ડૂબી ગયું.

આ મકાન તો તેના સ્વર્ગસ્થ પિતાએ વર્ષો પહેલાં પોતાની મહેનતથી બનાવ્યું હતું, એવું આખો પરિવાર જાણતો હતો.

તો પછી મારી વિધવા માતા દર મહિને આ ઘરમાં રહેવા માટે કોને અને શા માટે ભાડું ચૂકવી રહી છે?

તેણે કાગળો હાથમાં પકડીને રસોડા તરફ જોયું, જ્યાં તેની માતા સરલા ધીમા તાપે ચા હલાવી રહી હતી.

પૂજાએ ઊભા થઈને રસોડામાં પગ મૂક્યો અને સીધો જ સવાલ પૂછ્યો.

'બા, આ ફાઈલમાં દર મહિને આઠ હજાર રૂપિયા ભાડું ચૂકવ્યાની રસીદો કેમ પડી છે?'

સરલાના હાથમાંથી ચાની ચમચી સરકી ગઈ અને વાસણ સાથે અથડાઈને મોટો અવાજ થયો.

તેના ચહેરા પરનો રંગ એક જ ક્ષણમાં સાવ ઊડી ગયો.

'બેટા, તું એ જૂના કાગળો ક્યાંથી કાઢી લાવી? એ બધું તારે જોવાની શી જરૂર છે?' સરલાએ અવાજ કંપાવતાં કહ્યું.

'કેમ જરૂર નથી બા? આ ઘર આપણા બાપુજીનું છે, તો આપણે ભાડું કેમ આપીએ છીએ?' પૂજાનો અવાજ ઊંચો થઈ ગયો.

સરલાએ ગેસ બંધ કર્યો અને દીકરીની સામે નજર મિલાવ્યા વિના કાગળો આંચકી લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

'પૂજા, ઘરની કેટલીક બાબતો એવી હોય છે જે વડીલોના ગયા પછી પૂછવાની ન હોય.' માતાએ વાત ટાળવા પ્રયત્ન કર્યો.

પરંતુ પૂજા આટલી સરળતાથી શાંત બેસી રહે તેવી નહોતી.

તેણે ફાઈલ પોતાની પાછળ છુપાવી લીધી અને માતાની આંખોમાં સીધું જોયું.

'જો તમે સાચું નહીં કહો, તો હું પોતે આ બેંક ખાતાના સરનામે જઈને આ નરેશભાઈને મળીશ.' પૂજાએ મક્કમતાથી કહ્યું.

સરલાના હોઠ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેની આંખોમાં ભયના આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

'ના પૂજા, તારે ત્યાં જવાની કોઈ જરૂર નથી, તું એમને કંઈ નહીં પૂછતી!' માતા કરગરી ઊઠી.

માતાની આવી અસામાન્ય ગભરામણે પૂજાની શંકાને વધુ ઊંડી બનાવી દીધી.

પૂજાના મનમાં વિચાર આવ્યો કે કદાચ કોઈ ચાલાક માણસ તેની ભોળી માતાની લાચારીનો ગેરલાભ ઉઠાવી રહ્યો છે.

કદાચ પિતાના મૃત્યુ પછી કોઈએ છેતરપિંડી કરીને ઘર પર ખોટો દાવો ઠોકી દીધો હશે.

પૂજાએ મનોમન નક્કી કરી લીધું કે ગમે તે થાય, તે આ રહસ્યનો પર્દાફાશ કરીને જ રહેશે.

તેણે ફાઈલમાંથી નરેશનું બેંક ખાતું અને તેની સાથે લખેલું જૂનું સરનામું ગુપચુપ પોતાના ફોનમાં નોંધી લીધું.

તે બપોરે સરલા જ્યારે ઓરડામાં આડી પડીને સૂવાનો ઢોંગ કરી રહી હતી, ત્યારે પૂજા ઘરની બહાર નીકળી ગઈ.

રસ્તામાં ચાલતાં ચાલતાં પૂજાના મનમાં ગુસ્સો અને ઉચાટ સતત વધતા જતા હતા.

'મારી બા આખી જિંદગી એક એક રૂપિયો બચાવીને જીવી, અને કોઈ લુચ્ચો માણસ અમારી પાસેથી ભાડું વસૂલ કરે?' તે મનોમન બબડી રહી હતી.

સરનામું શોધતાં શોધતાં તે શહેરના છેવાડે આવેલા એક સાવ સાદા અને જૂના લત્તામાં પહોંચી ગઈ.

ત્યાં એક નાનકડી અને સાંકડી ગલીના છેડે એક જૂનું, નળિયાવાળું મકાન ઊભું હતું.

બારણા પર કાટ લાગેલી લોખંડની કડી લટકતી હતી.

પૂજાએ ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પોતાના ક્રોધને કાબૂમાં રાખીને દરવાજો ખખડાવ્યો.

થોડી ક્ષણો પછી અંદરથી ધીમા પગલાંનો અવાજ આવ્યો અને જૂનો લાકડાનો દરવાજો ખુલ્યો.

સામે એક અશક્ત અને ધોળા વાળવાળા વૃદ્ધ વડીલ લાકડીના ટેકે ઊભા હતા.

તેમની આંખો પર જાડા કાચના ચશ્મા હતા અને ચહેરા પર ગરીબી અને બીમારીની ઊંડી રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

'કોણ બેટા? કોનું કામ છે?' વૃદ્ધે અત્યંત નમ્ર અને ધીમા અવાજે પૂછ્યું.

'તમારું નામ નરેશભાઈ છે?' પૂજાએ સહેજ કડક અવાજે પ્રશ્ન કર્યો.

વૃદ્ધે થોડી ક્ષણ પૂજાના ચહેરા સામે ધ્યાનથી જોયું અને તેમની આંખોમાં અચાનક ઓળખાણની ચમક આવી ગઈ.

'અરે, તું... તું રમેશભાઈની દીકરી પૂજા છે ને?' વડીલનો અવાજ ભાવુક થઈ ગયો.

પોતાના સ્વર્ગસ્થ પિતાનું નામ સાંભળીને પૂજા એક ક્ષણ માટે સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.

પરંતુ તરત જ તેણે પોતાનો ક્રોધ પાછો બોલાવી લીધો અને અંદર પગ મૂક્યો.

'હા, હું રમેશભાઈની દીકરી છું. અને હું અહીં એ પૂછવા આવી છું કે તમે કયા હક્કથી અમારા પોતાના ઘરનું ભાડું મારી વિધવા માતા પાસેથી વસૂલો છો?'

પૂજાના આ આકરા શબ્દો સાંભળીને નરેશભાઈના હાથમાંથી લાકડી સહેજ ધ્રૂજી ગઈ.

તેમણે કોઈ જવાબ આપ્યા વિના ધીમેથી દરવાજો બંધ કર્યો અને પૂજાને પ્લાસ્ટિકની તૂટેલી ખુરશી પર બેસવા ઈશારો કર્યો.

'બેટા, પહેલાં શાંતિથી બેસ. તું બહુ લાંબી મુસાફરી કરીને આવી છે, હું તારા માટે પાણી લાવું.' વૃદ્ધે સ્નેહથી કહ્યું.

'મને તમારા પાણીની કોઈ ગરજ નથી, મને માત્ર સત્ય જોઈએ છે.' પૂજાએ ખુરશી પર બેસવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું.

નરેશભાઈએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને દીવાલ પર લટકતી એક જૂની તસવીર તરફ જોયું.

એ તસવીરમાં પૂજાના પિતા અને આ વૃદ્ધ નરેશભાઈ યુવાનીમાં સાથે હસતાં ઊભા હતા.

'પૂજા, તું જે વિચારે છે એવું કંઈ જ નથી. આ દુનિયામાં બધું દેખાય તેવું સાચું હોતું નથી.' નરેશભાઈએ ધીમેથી કહ્યું.

'તો પછી આ રસીદો શું છે? દર મહિને આઠ હજાર રૂપિયા કેમ?' પૂજાએ પોતાના ફોનમાં રાખેલો ફોટો તેમની સામે ધર્યો.

વૃદ્ધની આંખોમાંથી આંસુની એક ધાર ગાલ પર વહી નીકળી.

'બેટા, તું જ્યારે દસ વર્ષની હતી ત્યારે તારા પિતાને અચાનક હૃદયરોગનો મોટો હુમલો આવ્યો હતો, તને યાદ છે?' નરેશભાઈએ પૂછ્યું.

પૂજાનું હૃદય એક ધબકારો ચૂકી ગયું. તેને બાળપણની એ ભયાનક રાત યાદ આવી ગઈ જ્યારે આખું ઘર રડતું હતું.

'હા, મને યાદ છે. પિતાજી ઘણા મહિનાઓ સુધી દવાખાનામાં દાખલ રહ્યા હતા.' પૂજાએ ધીમા અવાજે કહ્યું.

'તે વખતે તારા પિતાની નાની નોકરી હતી અને બચત સાવ શૂન્ય થઈ ગઈ હતી.' નરેશભાઈએ જૂની યાદો ખોલતાં કહ્યું.

'ડૉક્ટરોએ તાત્કાલિક મોટા ઓપરેશન માટે પાંચ લાખ રૂપિયા માંગ્યા હતા, નહીંતર તારા પિતા બચી શકે તેમ નહોતા.'

પૂજા શાંત બનીને સાંભળી રહી હતી, તેના ગુસ્સાની જગ્યાએ અંદર એક અજાણ્યો ડર પેસી રહ્યો હતો.

'તારા પિતાએ એ રૂપિયાની વ્યવસ્થા કરવા માટે તમારું ઘર એક વ્યાજખોર પાસે ગીરવે મૂકી દીધું હતું.' નરેશભાઈ આગળ બોલ્યા.

'ઓપરેશન તો સફળ થયું, પણ તારા પિતા એટલા નબળા થઈ ગયા કે ફરી ક્યારેય નોકરી પર જઈ ન શક્યા.'

'વ્યાજખોરે તમારા ઘરની હરાજીની નોટિસ ચોંટાડી દીધી હતી અને તમારી માતા સરલા બંને નાના બાળકોને લઈને રસ્તા પર આવી જવાની અણી પર હતી.'

પૂજાના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ ગયો, 'પછી શું થયું?'

'તે વખતે હું અને તારા પિતા એક જ ઑફિસમાં સામાન્ય કારકુન તરીકે કામ કરતા હતા અને જીવજાન મિત્ર હતા.'

'મારી પાસે મારું એકમાત્ર પૈતૃક ખેતર હતું, જે મેં મારા નિવૃત્તિના દિવસો માટે સાચવી રાખ્યું હતું.'

'તમારા પરિવારને રઝળતો બચાવવા માટે મેં એ જ રાતે મારું એ ખેતર વેચી દીધું અને વ્યાજખોરનું બધું દેવું ચૂકવી આપ્યું.'

પૂજાની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ અને તેના પગ નીચેથી જાણે જમીન સરકી ગઈ.

'તમે... તમે તમારું ખેતર વેચીને અમારું ઘર છોડાવ્યું હતું?' પૂજાનો અવાજ ધ્રૂજી રહ્યો હતો.

'હા બેટા, અને મેં એ ઘરના તમામ કાનૂની દસ્તાવેજો સીધા તારી માતા સરલાના નામે કરાવી દીધા હતા જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ સંકટ ન આવે.'

'તો પછી આ ભાડું કેમ?' પૂજાએ રડમસ અવાજે પૂછ્યું.

'કારણ કે તારી માતા સરલા ખુમારીવાળી સ્ત્રી છે.' નરેશભાઈના ચહેરા પર ગર્વની રેખાઓ ઉપસી આવી.

'જ્યારે મેં દસ્તાવેજો આપ્યા ત્યારે તારી માતાએ મારા પગ પકડી લીધા હતા અને કહ્યું હતું કે અમે કોઈનું મફતનું દાન નહીં લઈએ.'

'તેમણે કહ્યું કે જો તમે આ રૂપિયા પાછા નહીં લો, તો અમે આ ઘરમાં એક ક્ષણ પણ નહીં રહીએ અને ઝેર પી લઈશું.'

'તારી માતા જાણતી હતી કે મેં મારું ખેતર વેચી દીધું હોવાથી મારી પાસે ઘડપણમાં ગુજરાન ચલાવવાનું કોઈ સાધન નહોતું રહ્યું.'

'તેથી તારી માતાએ જ જિદ્દ પકડી કે અમે દર મહિને તમને આ ઘરનું સામાન્ય ભાડું ચૂકવીશું, જેથી તમારી આજીવિકા ચાલે અને અમારું સ્વમાન પણ જળવાય.'

'મેં ના પાડી, પણ તારી માતાએ મારા હાથમાં ગંગાજળ મૂકીને સોગંદ ખવડાવ્યા હતા કે હું દર મહિને આ રકમ સ્વીકારું.'

'આ રકમ કોઈ ભાડું નથી બેટા, આ તો એક માતાનું પોતાના પરિવારની ઈજ્જત અને મિત્રતાનું ઋણ ચૂકવવાનું પવિત્ર વચન છે.'

નરેશભાઈએ પોતાના ઓરડાના જૂના પતરાના પલંગ નીચેથી એક લોખંડનો ડબ્બો કાઢ્યો.

તેમણે ડબ્બો ખોલીને પૂજાના હાથમાં મૂક્યો. અંદર સરલાએ મોકલેલી રકમમાંથી મોટાભાગના રૂપિયા જેમ છે તેમ પરબિડીયામાં બંધ પડ્યા હતા.

'બેટા, મારા પોતાના કોઈ સંતાન નથી. મને તો બે રોટલી અને થોડી દવાની જરૂર પડે છે.' વૃદ્ધે સ્મિત સાથે કહ્યું.

'તારી માતા જે રૂપિયા મોકલતી હતી, તેમાંથી મારો નાનો ખર્ચ કાઢીને બાકીના બધા જ રૂપિયા મેં આ ડબ્બામાં સાચવી રાખ્યા છે.'

'હું તો રાહ જોતો હતો કે ક્યારે તારા લગ્નનો રૂડો અવસર આવે અને હું આ બધી થાપણ તારી માતાને ભેટ તરીકે પાછી સોંપી દઉં.'

પૂજાનું માથું શરમ અને પશ્ચાતાપથી ઝૂકી ગયું.

જે વ્યક્તિને તે લોભી અને લુચ્ચો સમજીને લડવા આવી હતી, તે તો તેના આખા પરિવારનો સાચો તારણહાર નીકળ્યો હતો.

તેના હાથમાંથી પેલા કાગળો છૂટી ગયા અને તે ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડી.

તેણે બંને હાથ જોડીને નરેશભાઈના ચરણ સ્પર્શ કરી લીધા.

'મને માફ કરી દો કાકા, મેં મારા અજ્ઞાનમાં તમારા જેવી દેવ સમાન વ્યક્તિ પર ગંદી શંકા કરી.' પૂજાના આંસુ રોકાતા નહોતા.

નરેશભાઈએ કંપતા હાથે પૂજાના માથે હાથ મૂક્યો અને તેને ઊભી કરી.

'ના દીકરી, તારો કોઈ વાંક નથી. પોતાના પરિવારની ચિંતા કરવી એ કોઈ ગુનો નથી.'

'પણ એક વાતનું વચન આપ, ઘરે જઈને તારી માતા સામે કોઈ કડવાશ ન બતાવતી. તેણે તમારા બંને ભાઈ-બહેનને ઉછેરવા માટે લોહીનું પાણી કર્યું છે.'

પૂજા ત્યાંથી ભારે હૈયે પણ અસીમ આદર સાથે નીકળી.

જ્યારે તે પોતાના ઘરે પાછી ફરી, ત્યારે સાંજ ઢળી ચૂકી હતી અને ઘરમાં તુલસી ક્યારે દીવો પ્રગટી રહ્યો હતો.

રસોડામાં સરલા હજુ પણ ચિંતાતુર ચહેરે દીકરીની રાહ જોઈને બેઠી હતી.

પૂજા સીધી રસોડામાં ગઈ અને પોતાની માતાને પાછળથી વળગી પડી.

સરલા ચોંકી ગઈ, 'પૂજા, શું થયું બેટા? તું ક્યાં ગઈ હતી?'

પૂજા કશું બોલી શકી નહીં, માત્ર માતાના ખભા પર માથું મૂકીને રડતી રહી.

'બા, મને માફ કરી દે. હું ક્યારેય સમજી જ ન શકી કે આ ઘરની ઈંટો પાછળ તારો કેટલો મોટો સંઘર્ષ અને સ્વાભિમાન છુપાયેલું હતું.'

સરલા સમજી ગઈ કે દીકરી બધું જાણી ચૂકી છે.

તેણે દીકરીના આંસુ લૂછ્યા અને તેને છાતી સરસી ચાંપી લીધી.

'બેટા, સંબંધો કાગળના ટુકડાથી નહીં, પણ એકબીજાના આદરથી ટકે છે.' માતાએ ધીમા અવાજે કહ્યું.

તે રાત્રે ઘરમાં કોઈ કડવાશ નહોતી, માત્ર એકબીજા પ્રત્યેનો અખૂટ આદર અને સ્નેહની શાંતિ છવાયેલી હતી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.