પોતાના કબાટમાંથી ચોરીછૂપીથી પુસ્તકો ગાયબ થતાં જોઈ કાકા પર લાકડી ઉગામનાર શિક્ષકના હોશ ઊડી ગયા, ઓરડીનું દ્રશ્ય જોતાં જ...

સવારના સાડા છ વાગ્યા હતા અને ઘરના પૂજાના ઓરડામાંથી શંખનાદનો પવિત્ર અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો.

નીતાબેન રસોડામાં ગરમાગરમ મેથીના થેપલા અને ચા બનાવી રહ્યાં હતાં, ત્યારે તેમના પતિ હિતેશભાઈ પોતાના પુસ્તકાલયના ઓરડામાંથી ગુસ્સામાં બહાર આવ્યા.

ગામની હાઈસ્કૂલના આચાર્ય અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન શિક્ષક હિતેશભાઈના હાથમાં એક ખાલી પુસ્તકનું બોક્સ હતું અને તેમનો ચહેરો ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગયો હતો.

તેમણે દીવાનખંડમાં આવીને ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો અને નીતાબેન સામે તાકીને બૂમ પાડી.

'નીતા, મારા અંગત કબાટમાંથી ફરી એકવાર મારું સૌથી કિંમતી પુસ્તક ગાયબ થઈ ગયું છે!'

'મારા સ્વર્ગસ્થ પિતાજીએ પોતાના હાથે સાચવેલી કવિ નર્મદ અને સરસ્વતીચંદ્રની અસલી આવૃત્તિ કોઈ ચોરી ગયું છે!'

'છેલ્લા બે મહિનાથી કોઈ અજાણ્યો માણસ મારા પુસ્તકો ચોરીછૂપીથી લઈ જાય છે અને ત્રણ દિવસ પછી તેલના ડાઘાવાળા હાથે પાછું મૂકી જાય છે!'

'આ ઘરમાં મારા પુસ્તકોને અડવાની હિંમત કોણે કરી?

આ કોઈ સામાન્ય ચોપડીઓ નથી, પણ મારી જિંદગીની મૂડી છે!'

નીતાબેને ચાનો કપ હિતેશભાઈના હાથમાં આપતાં ધીમેથી કહ્યું, 'તમે વગર વિચારે આટલા બધા ઉશ્કેરાઈ કેમ જાવ છો?'

'કાલે રાત્રે બે વાગ્યે જ્યારે હું પાણી પીવા ઊઠી, ત્યારે મેં પાછલા વાડાની જૂની ઓરડીમાં દીવો બળતો જોયો હતો.'

'ત્યાં તમારા ઘરડા ભીખાકાકા રહે છે, કદાચ તેઓ કંઈક જાણતા હશે.'

હિતેશભાઈએ તિરસ્કારથી મોં મચકોડીને કહ્યું.

'ભીખાકાકા? તમે શું વાત કરો છો નીતા!' તેમણે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

'જે માણસને આખી જિંદગીમાં કક્કાનો એક અક્ષર પણ વાંચતા નથી આવડ્યો, જે પેન્શનના કાગળ પર અંગૂઠો મારે છે, એ મારા સંસ્કૃતના સાહિત્યને શું કરશે?'

'એ અભણ મજૂર મારા પુસ્તકોને શું સમજે?

મને તો શંકા છે કે તેઓ મારા કિંમતી પુસ્તકોના પાના ફાડીને બીડી પીવામાં વાપરતા હશે!'

હિતેશભાઈના મનમાં ભીખાકાકા પ્રત્યે બાળપણથી જ એક અણગમો હતો.

ભીખાકાકા તેમના પિતાના પિતરાઈ ભાઈ હતા અને આખી જિંદગી ગામમાં પથ્થરની ખાણોમાં મજૂરી કરીને ઘરડા થયા હતા.

હિતેશભાઈ તેમને સાવ અસંસ્કારી અને અભણ ગણીને ઘરના પાછલા વાડાની કાચી ઓરડીમાં રાખતા હતા.

નીતાબેને યાદ અપાવ્યું કે તમારા પિતા હંમેશા કહેતા હતા કે જ્ઞાન એ તો વહેતી ગંગા જેવું છે, એને તાળાઓમાં કેદ ન કરાય.

તેમણે કહ્યું હતું કે વિદ્યા મેળવીને જો માણસમાં નમ્રતા ન આવે, તો એ ભણતર પથ્થર સમાન વ્યર્થ બની જાય છે.

તેમણે કહ્યું કે સાચી વિદ્યા એ છે જે દીવા જેવી બનીને બીજાના અંધકારને દૂર કરે, માત્ર પોતાના ઘરમાં પ્રકાશ રાખીને બેસી રહેવું એ તો અહંકાર છે.

જો આ પુસ્તકો કોઈ ગરીબના જીવનને ઉજાળી ન શકે, તો એ પુસ્તકો કાગળના નકામા કચરા સમાન બની રહે છે.

આ સંસ્કારો જ હિતેશભાઈના પિતાએ આખી જિંદગી પાળ્યા હતા, જેને હિતેશભાઈ સાવ ભૂલી ગયા હતા.

પણ હિતેશભાઈ પોતાના વિદ્વાન હોવાના ઘમંડમાં એટલા અંધ હતા કે તેમને પત્નીની વાતમાં કોઈ તથ્ય નહોતું દેખાતું.

તે દિવસે આખો દિવસ હિતેશભાઈનું મન પોતાના પુસ્તકની શોધમાં વ્યાકુળ રહ્યું.

તેમણે રાત્રે જાગીને ચોરને રંગેહાથ પકડવાનો દ્રઢ નિશ્ચય કર્યો.

રાત્રિના બરાબર સાડા બાર વાગ્યા હતા અને આખા ગામમાં સોપો પડી ગયો હતો.

હિતેશભાઈ હાથમાં ટોર્ચ અને લાકડાની લાકડી લઈને દબાયેલા પગલે પાછલા વાડા તરફ આગળ વધ્યા.

વાડાની જૂની, કાચી માટીની ઓરડીના દરવાજાના તિરાડોમાંથી માટીના કોડિયાનો ઝાંખો, પીળો પ્રકાશ બહાર આવી રહ્યો હતો.

હિતેશભાઈએ મનોમન વિચાર્યું હતું કે જો આજે આ ચોર પકડાઈ જશે, તો સવારે આખી પંચાયત બોલાવીને એને ગામમાંથી જાકારો અપાવીશ.

તેમના મનમાં શંકાના એવા ઝેરી વમળો ઊઠ્યા હતા કે તેઓ પોતાના જ લોહીના સંબંધને એક ક્ષણમાં ભૂલી ગયા હતા.

પણ વિધાતાના લેખ કંઈક અલગ જ હતા અને એ ઓરડીમાં એક મોટો ચમત્કાર એમની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.

અંદરથી કોઈ ધીમા અવાજે ગુજરાતી વાર્તા વાંચી રહ્યું હોય તેવો ગણગણાટ સંભળાયો.

હિતેશભાઈનો ક્રોધ કાબૂ બહાર જતો રહ્યો.

તેમણે એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વગર લાત મારીને એ ઓરડીનો દરવાજો ધડાકાભેર ખોલી નાખ્યો!

'ચોર!

આજે તું મારા હાથમાંથી જીવતો નહીં બચે!' હિતેશભાઈએ ગર્જના કરી.

પણ જેવો દરવાજો ખૂલ્યો, કે અંદરનું દ્રશ્ય જોઈને હિતેશભાઈના હાથમાંથી લાકડી નીચે પડી ગઈ અને તેમના હોશ ઊડી ગયા!

ઓરડીની અંદર જમીન પર કંતાનનો કોથળો પાથરેલો હતો.

તેના પર બોંતેર વર્ષના ઘરડા ભીખાકાકા પોતાના ધ્રૂજતા હાથે માટીના દીવાને પવનથી બચાવીને બેઠા હતા.

અને તેમની સામે જમીન પર ગામની ઈંટોના ભઠ્ઠામાં મજૂરી કરતા ત્રણ ગરીબ, અનાથ બાળકો બેઠા હતાં!

એ બાળકોના હાથમાં સ્લેટ અને પેન હતાં.

અને લાકડાના બાજઠ પર હિતેશભાઈનું પેલું ખોવાયેલું અમૂલ્ય પુસ્તક અત્યંત આદરપૂર્વક લાલ કપડા પર પધરાવેલું હતું!

એક દસ વર્ષની નાની દીકરી રાધા એ પુસ્તકના પાના પર આંગળી રાખીને ધીમે ધીમે વાંચી રહી હતી.

અને ભીખાકાકા પોતાના કાંપતા હાથે એ બાળકોના માથા પર હાથ ફેરવીને દરેક શબ્દનો અર્થ સમજાવી રહ્યા હતા!

હિતેશભાઈને સામે ઊભેલા જોઈને પેલાં ગરીબ બાળકો ભયથી ધ્રૂજવા લાગ્યાં અને ખૂણામાં ભરાઈ ગયાં.

ભીખાકાકા પણ ગભરાઈને ઊભા થઈ ગયા અને બંને હાથ જોડીને રડવા લાગ્યા.

'હિતેશ બેટા... મને માફ કરી દે!'

'હું કોઈ ચોર નથી!' ભીખાકાકાનો અવાજ ડૂસકાંમાં ફેરવાઈ ગયો.

હિતેશભાઈએ સ્તબ્ધ થઈને પૂછ્યું, 'કાકા, આ બધું શું છે?

તમે મારા કબાટમાંથી પુસ્તકો કેમ ચોરી લાવ્યા?'

ભીખાકાકાએ નીચે નમીને પોતાના જૂના પતરાના બોક્સમાંથી એક જૂની, ધૂળવાળી લાકડાની સ્લેટ અને પિસ્તાલીસ વર્ષ જૂનો એક કાગળ કાઢ્યો.

તેમણે એ કાગળ હિતેશભાઈના હાથમાં આપ્યો અને ધ્રૂજતા અવાજે પિસ્તાલીસ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ ખોલ્યો.

'હિતેશ, આજથી પિસ્તાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તારા પિતા રમણભાઈ ભણતા હતા, ત્યારે આ ઘરમાં ખાવા માટે દાણો પણ નહોતો.'

'તારા પિતાને ભણીને મોટા શિક્ષક બનવું હતું, પણ પુસ્તકો ખરીદવાના રૂપિયા નહોતા.'

'તે વખતે હું પથ્થરની ખાણમાં સોળ-સોળ કલાક મજૂરી કરતો હતો અને મારા હાથમાંથી લોહી નીકળતું હતું.'

'મેં આખી જિંદગી લગ્ન ન કર્યું અને મારા લોહી-પરસેવાના રૂપિયાથી તારા પિતા માટે આ તમામ પુસ્તકો ખરીદી આપ્યા હતા!'

'મરતી વખતે તારા પિતાએ મારો હાથ પકડીને રડીને કહ્યું હતું...'

'ભીખા, મારા પુસ્તકો એ માત્ર કાગળના થોથા નથી, એમાં સરસ્વતીનો વાસ છે.'

'જો આ ગામનો કોઈ ગરીબ બાળક ભણવા માંગે, તો આ પુસ્તકોનું જ્ઞાન એમના સુધી જરૂર પહોંચાડજે!'

ભીખાકાકાની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા અને તેમણે આગળ કહ્યું.

'હું પોતે અભણ રહ્યો કારણ કે મેં તારા પિતાને ભણાવવા માટે મારી જિંદગી ઘસી નાખી હતી.'

'પણ બે મહિના પહેલાં આ ભઠ્ઠાના મજૂરોના અનાથ બાળકો મારી પાસે આવ્યા અને રડીને કહ્યું કે દાદા, અમારે ભણવું છે જેથી કોઈ શેઠ અમને છેતરે નહીં.'

'આ બાળકો આખો દિવસ ઈંટો ઉપાડે છે અને માત્ર રાત્રે જ ભણી શકે તેમ છે.'

'મને તારા પિતાનું વચન યાદ આવ્યું, એટલે હું તારા કબાટમાંથી બે દિવસ માટે આ પુસ્તક લઈ આવતો હતો.'

'હું મારા હાથ રાખ અને સાબુથી ધોઈને જ આ પુસ્તકને અડતો હતો, જેથી તારી ચોપડી પર કોઈ મેલ ન લાગે.'

'હું એમાં લીમડાના સૂકા પાંદડાં મૂકતો હતો જેથી એને ક્યારેય ઉધઈ કે જીવાત ન લાગે!'

ભીખાકાકાએ આંસુ લૂછતાં કહ્યું કે આ નાની દીકરી રાધાના મા-બાપ બે વર્ષ પહેલાં અકસ્માતમાં ગુજરી ગયાં હતાં અને એ સાવ અનાથ થઈ ગઈ હતી.

જ્યારે આ બાળકીએ પહેલીવાર પોતાની સ્લેટ પર પોતાનું નામ લખ્યું, ત્યારે એની આંખોમાં જે આનંદ હતો એ મેં કરોડો રૂપિયામાં પણ નથી જોયો.

એ માસૂમ બાળકોના ભવિષ્ય માટે મેં મારી આ ઘરડી કાયાને ફરીથી પથ્થર જેવી મજબૂત બનાવી દીધી હતી!

'જો મેં આ બાળકોને અક્ષરજ્ઞાન આપીને કોઈ ગુનો કર્યો હોય, તો મને આ લાકડીથી મારી લે બેટા, પણ આ બાળકોના ભણતર પર લાત ન મારતો!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ હિતેશભાઈના પગ નીચેથી જમીન સાચે જ સરકી ગઈ!

તેમનું આખું અસ્તિત્વ શરમ, પશ્ચાતાપ અને અપરાધભાવથી કંપી ઊઠ્યું.

જે પુસ્તકોના જ્ઞાન પર તેઓ ઘમંડ કરતા હતા, એ પુસ્તકો તો આ અભણ ગણાતા વડીલના ત્યાગ અને લોહીથી ખરીદાયેલા હતા!

જે વડીલને તેઓ કચરો સમજતા હતા, તે વડીલ તો સરસ્વતીના સાચા ઉપાસક અને સાક્ષાત દેવદૂત નીકળ્યા!

હિતેશભાઈની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી નીકળી.

તેઓ એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર સીધા ભીખાકાકાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને ઢળી પડ્યા.

તેમણે ભીખાકાકાના ધૂળ ભરેલા અને ચીરા પડેલા પગ પકડી લીધા અને પોકેપોકે રડવા લાગ્યા.

'કાકા... મને માફ કરી દો!'

'હું સાવ આંધળો, અહંકારી અને કપાતર નીકળ્યો!' હિતેશભાઈનો અવાજ રડીને રૂંધાઈ ગયો.

'મેં પુસ્તકો વાંચીને માત્ર અક્ષરો શીખ્યા, પણ જીવનનો સાચો ધર્મ તો તમે જીવી બતાવ્યો!'

'મને ક્ષમા કરો કાકા, હું તમારી ધૂળને લાયક પણ નથી!'

નીતાબેન પણ ત્યાં દોડી આવ્યાં અને તેમણે રડતાં રડતાં ભીખાકાકાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા.

નીતાબેને પેલાં ગરીબ બાળકોને પ્રેમથી વહાલ કર્યું અને ઘરમાંથી તાજા થેપલા અને દૂધ લાવીને જમાડ્યા.

નીતાબેને પોતાના હાથે બનાવેલો તાજો શીરો લાવીને કાકાને જમાડ્યો અને તેમના ચરણોમાં માથું મૂકી દીધું.

ભીખાકાકાએ બંને હાથે હિતેશભાઈને ઊભા કર્યા અને પોતાની છાતી સરસા ચાંપી લીધા.

'ના બેટા, તારી કોઈ ભૂલ નથી... તું તો આ સરસ્વતીનું ગૌરવ છે,' ભીખાકાકાએ પ્રેમથી કહ્યું.

હિતેશભાઈએ પોતાના હાથથી પોતાના કબાટમાંથી નવી સ્લેટો, નોટબુકો અને રંગબેરંગી પેન્સિલો લાવીને તમામ બાળકોને વહેંચી દીધી.

તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે હવેથી તેઓ દરરોજ શાળાએ જતાં પહેલાં ભીખાકાકાના ચરણ સ્પર્શ કરીને જ ઘરની બહાર નીકળશે.

હિતેશભાઈએ તે જ ક્ષણે જાહેરાત કરી કે આજથી આ પાછલી ઓરડી નહીં, પણ તેમનો મુખ્ય દીવાનખંડ આ બાળકોની પાઠશાળા બનશે.

અને તેઓ પોતે દરરોજ રાત્રે આ બાળકોને વિનામૂલ્યે શિક્ષણ આપશે.

ગામના મંદિરેથી સવારની મંગળા આરતીનો ઘંટારવ સંભળાયો અને આખું વાતાવરણ પવિત્ર બની ગયું.

એ પવિત્ર આંગણે હવે કોઈ અહંકાર કે ઉપેક્ષા નહોતી રહી, માત્ર સાચા જ્ઞાન અને ત્યાગનો અખંડ પ્રકાશ પથરાઈ રહ્યો હતો.

આખા ગામમાં આ પવિત્ર રાત્રિ શાળાની સુગંધ ફેલાઈ ગઈ અને સૌ ગ્રામજનોએ આ સાચા ગુરુને નતમસ્તક થઈને વંદન કર્યા.

એ ઘરના આંગણામાંથી અહંકાર અને ઉપેક્ષાનો અંધકાર સદાય માટે ઓગળી ગયો હતો.

અને એક નિઃસ્વાર્થ વડીલના ત્યાગ, સમર્પણ અને સાચા જ્ઞાનનો અમર સૂર્ય ચારેય દિશામાં ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.