પ્રિન્ટરમાંથી નીકળેલો જૂનો કાગળ વેચી દેવા જીદ કરતા દીકરા સામે પિતાએ હાથ જોડ્યા, તાળું ખોલતાં જ...

સવિતાબેને કાંતિલાલના હાથમાં રોટલા અને અથાણાંનો જૂનો ડબ્બો આપ્યો હતો.

'કાંતિભાઈ, ઘરમાં અનાજનો છેલ્લો ડબ્બો ખાલી થઈ ગયો છે અને કરિયાણાવાળાએ હવે ઉધાર આપવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી છે,' સવિતાબેને ચિંતાતુર અવાજે કહ્યું હતું.

કાંતિલાલે પત્નીને ધીરજ આપતાં કહ્યું હતું કે ઈશ્વર પર ભરોસો રાખો, સાંજ સુધીમાં કોઈ સારો રસ્તો જરૂર નીકળશે.

સાંજના સાત વાગ્યા હતા અને કોર્પોરેટ ઓફિસના વિશાળ બોર્ડરૂમમાં ભયાનક સોપો પડી ગયો હતો.

કંપનીના સ્વર્ગસ્થ માલિક ધનજીભાઈના બે સગા દીકરાઓ, પરેશ અને ભાવેશ, સામસામે ક્રોધથી લાલચોળ આંખો કરીને બેઠા હતા.

ટેબલ પર બંને ભાઈઓના વકીલોએ તૈયાર કરેલા ભાગલાના અને ફેક્ટરી વેચી દેવાના કાનૂની દસ્તાવેજો પડ્યા હતા.

'પરેશભાઈ, આ ફેક્ટરી હવે કોઈ પણ ભોગે બચવાની નથી, આપણે જમીન વેચીને બે-બે કરોડ વહેંચી લઈએ!' નાના ભાઈ ભાવેશે મોટેથી ટેબલ પછાડીને કહ્યું.

'તારી જેમ મારે પણ આ ભંગાર કંપની ચલાવવામાં કોઈ રસ નથી, બાપુજીનું છેલ્લું વસિયતનામું મળતું નથી એટલે આ જ રસ્તો છે,' મોટા ભાઈ પરેશે કઠોર અવાજે જવાબ આપ્યો.

બંને ભાઈઓ એકબીજા પર ગાળો ભાંડીને ઓફિસમાંથી બહાર નીકળી ગયા અને આખો સ્ટાફ ગભરાઈને ચૂપચાપ નીચું જોઈ રહ્યો.

ઓફિસના પટાંગણમાં ચાની કીટલી પાસે ઊભેલા જૂના મજૂરો પણ નિરાશ વદને વાતો કરી રહ્યા હતા.

'જો આ ફેક્ટરી બંધ થઈ જશે તો આપણાં ભૂલકાં ભૂખે મરશે, આ બંને ભાઈઓને માત્ર પોતાના વૈભવની જ પડી છે,' એક વૃદ્ધ કારીગરે ડૂસકું ભરતાં કહ્યું હતું.

કાંતિલાલ આ બધું સાંભળીને અંદરથી કકળી ઊઠ્યા હતા અને તેમણે પ્રભુને પ્રાર્થના કરી હતી કે કોઈ ચમત્કાર થાય.

બરાબર એ જ સમયે પંચાવન વર્ષના વૃદ્ધ સફાઈકર્મી કાંતિલાલ હાથમાં પોતાનું પોતું અને સાવરણી લઈને ચેરમેનની ખાલી પડેલી કેબિનમાં પ્રવેશ્યા.

કાંતિલાલે છેલ્લા પચ્ચીસ વર્ષથી આ કંપનીમાં પ્રામાણિકતાથી સેવા આપી હતી અને ધનજીશેઠના સુખ-દુઃખના સાક્ષી રહ્યા હતા.

તેમણે કેબિનના ટેબલ લૂછ્યા અને ખૂણામાં પડેલા મોટા જૂના લેસર પ્રિન્ટરને સાફ કરવા આગળ વધ્યા.

તેમણે પ્રિન્ટરના દરેક પાર્ટને સાફ કરતી વખતે જૂના દિવસો યાદ કર્યા જ્યારે ધનજીશેઠ રાત-દિવસ એક કરીને આ કંપનીને ઊભી કરી રહ્યા હતા.

ધનજીશેઠ ઘણીવાર કહેતા હતા કે કાંતિલાલ, આ મશીનો તો લોખંડના છે, પણ આ કંપનીનો સાચો જીવ આપણા પ્રામાણિક કારીગરોમાં વસે છે.

એ જૂના શબ્દો કાંતિલાલના કાનમાં આજે પણ જીવંત થઈને ગૂંજી રહ્યા હતા.

જેવું તેમણે પ્રિન્ટરનું પાછળનું ઢાંકણું ખોલ્યું, કે તરત જ અંદર પેપર રોલરની વચ્ચે કંઈક જાડું અટવાયેલું દેખાયું.

કાંતિલાલે ધ્યાનથી જોયું તો એક મોટું, લાલ લાખની મહોર મારેલું જાડું પરબિડીયું પ્લાસ્ટિકના રોલર પાછળ સંતાડીને મૂકેલું હતું.

તેમણે ધ્રૂજતા હાથે પેલું પરબિડીયું બહાર કાઢ્યું.

પરબિડીયા પર સોનેરી અક્ષરે ધનજીશેઠના પોતાના હાથના અક્ષરોમાં લખેલું હતું: 'મારું અંતિમ અને સાચું વસિયતનામું.'

કાંતિલાલના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ, કારણ કે આ એ જ દસ્તાવેજ હતો જેને શોધવા માટે બંને ભાઈઓ અને દસ વકીલો છેલ્લા બે મહિનાથી આખી ઓફિસ ફેંદી રહ્યા હતા!

કાંતિલાલે કોઈને કહ્યા વગર એ પરબિડીયું પોતાના જૂના કપડાના થેલામાં મૂકી દીધું અને ભારે પગલે ઘરે પહોંચ્યા.

ઘરમાં તેમની પત્ની સવિતાબેન ચૂલા પાસે બેસીને રોટલા ઘડી રહ્યાં હતાં.

તેમનો ચોવીસ વર્ષનો દીકરો મેહુલ ખાટલા પર બેસીને નોકરી માટેની અસ્વીકાર થયેલી અરજીઓ જોઈને હતાશ થઈ રહ્યો હતો.

'બાપુજી, મકાનમાલિક કાલે સવારે ભાડું ન મળે તો સામાન બહાર ફેંકવાની ધમકી આપી ગયો છે,' મેહુલે રડમસ અવાજે કહ્યું.

'મારી કોલેજની ડિગ્રી પણ ફી ન ભરાવાને કારણે અટકી ગઈ છે, આપણી આ ગરીબી ક્યારેય નહીં મટે!'

કાંતિલાલે થેલામાંથી પેલું લાલ મહોરવાળું પરબિડીયું કાઢીને ખાટલા પર મૂક્યું.

'મેહુલ, આજે ઓફિસના પ્રિન્ટરમાંથી આ કાગળ મળ્યો છે,' કાંતિલાલે ધીમેથી કહ્યું.

મેહુલે જેવું પરબિડીયું જોયું અને તેના પર ધનજીશેઠનું નામ વાંચ્યું, કે તરત જ તેની આંખો ફાટી ગઈ.

'બાપુજી! આ તો ધનજીશેઠનું અસલી વસિયતનામું છે!' મેહુલ ઉત્સાહથી કૂદી પડ્યો.

'તમને ખબર છે? નાનો શેઠ ભાવેશ આ કાગળ મેળવવા માટે પચાસ લાખ રૂપિયા રોકડા આપવા તૈયાર છે!'

'આપણે આ કાગળ ભાવેશભાઈને આપી દઈએ તો આપણી સાત પેઢીની ગરીબી એક જ રાતમાં દૂર થઈ જશે!' મેહુલના અવાજમાં લાલચ છલકાતી હતી.

સવિતાબેને પણ હાથ જોડીને કહ્યું, 'કાંતિભાઈ, આપણા દીકરાનું ભવિષ્ય બની જશે, આખી જિંદગી પટાવાળા બનીને શું કમાયા?'

કાંતિલાલનો ચહેરો ક્રોધ અને દર્દથી ગંભીર થઈ ગયો.

તેમણે ખાટલા પરથી પરબિડીયું ઉપાડીને પોતાની છાતીએ ચાંપી લીધું.

'મેહુલ, તું મારા લોહીનો દીકરો છે, આવી નીચ વાત કરતાં તારી જીભ કેમ ન કપાઈ ગઈ?' કાંતિલાલે કડક અવાજે ઠપકો આપ્યો.

'ધનજીશેઠે મને પચ્ચીસ વર્ષ સુધી પોતાના સગા નાના ભાઈની જેમ સાચવ્યો છે.'

'જ્યારે તું નાનો હતો અને તને લોહીની ઉલટીઓ થતી હતી, ત્યારે શેઠે પોતાની ગાડીમાં બેસાડીને આખી રાત હોસ્પિટલમાં ઊભા રહીને તારો જીવ બચાવ્યો હતો!'

'તેમની અમાનત વેચીને હું મારા ઈમાનનો સોદો કરું? અરે, ભૂખે મરી જઈશ પણ આ પાપની કમાણી મારા ઘરમાં નહીં આવવા દઉં!' કાંતિલાલની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

મેહુલે રડતાં રડતાં કહ્યું, 'બાપુજી, તમે આખી જિંદગી ઈમાનદારીની વાતો કરતા રહ્યા, પણ બદલામાં આપણને શું મળ્યું? માત્ર આ ગરીબી અને અપમાન!'

'આજે જ્યારે આપણી પાસે કરોડપતિ બનવાનો મોકો છે, ત્યારે તમે આ કાગળ સાચવીને બેઠા છો!'

કાંતિલાલે પ્રેમથી મેહુલનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો અને કહ્યું, 'બેટા, અનીતિના પૈસાથી ખરીદેલી ગાદી પર ક્યારેય શાંતિની ઊંઘ નથી આવતી.'

'હું તને વારસામાં ધન-દોલત નથી આપી શક્યો, પણ એક બેદાગ ચરિત્ર જરૂર આપીશ જેની સામે આખી દુનિયા ઝૂકશે.'

સવિતાબેન અને મેહુલ કાંતિલાલના આ પવિત્ર તેજ સામે સાવ મૂંગા થઈ ગયા.

સવિતાબેન પણ હાથ જોડીને પ્રભુના ચિત્ર સામે ઊભાં રહ્યાં અને પોતાના પતિના સંસ્કારો પર ગર્વ અનુભવવા લાગ્યાં.

મેહુલના ચહેરા પરથી લાલચનો પડદો હંમેશ માટે હટી ગયો અને તેને સમજાયું કે તેના પિતા કોઈ સામાન્ય પટાવાળા નહીં, પણ અડગ હિમાલય જેવા મહાન પુરુષ છે.

બીજા દિવસે સવારે અગિયાર વાગ્યે કંપનીની બોર્ડરૂમમાં છેલ્લી કટોકટીની સભા ભરાઈ હતી.

જમીન દલાલો અને બંને ભાઈઓના વકીલો ફેક્ટરીના તમામ મશીનો ભંગારમાં વેચવાના એગ્રીમેન્ટ પર સહી કરાવી રહ્યા હતા.

બહાર દરવાજે ઊભેલા બસો જૂના મજૂરો રડી રહ્યા હતા કે આજે અમારી રોજીરોટી છીનવાઈ જશે.

બરાબર એ જ ક્ષણે બોર્ડરૂમનો દરવાજો ખૂલ્યો.

કાંતિલાલ પોતાના સાદા, ઇસ્ત્રી વગરના ખાખી ગણવેશમાં અંદર આવ્યા.

તેમના હાથમાં પેલું લાલ મહોરવાળું પરબિડીયું હતું.

'કાંતિલાલ, બહાર જાવ! અહીં મોટા શેઠિયાઓની મીટિંગ ચાલે છે, તારું કોઈ કામ નથી!' પરેશભાઈએ ગુસ્સામાં ત્રાડ પાડી.

કાંતિલાલે એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર સીધા આગળ વધીને પેલું પરબિડીયું ટેબલની બરાબર વચ્ચે મૂકી દીધું.

'મોટા શેઠ, આ તમારા પૂજ્ય બાપુજીનું છેલ્લું વસિયતનામું છે જે મને જૂના પ્રિન્ટરમાંથી મળ્યું છે,' કાંતિલાલે શાંત અવાજે કહ્યું.

આખો બોર્ડરૂમ સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયો.

બંને ભાઈઓના હાથમાંથી પેન છૂટી ગઈ અને વકીલોની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.

પરેશભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે પરબિડીયું ખોલ્યું અને અંદરથી ધનજીશેઠના હાથથી લખાયેલો પત્ર વાંચવા લાગ્યો.

જેમ જેમ પત્ર વંચાતો ગયો, તેમ તેમ બંને ભાઈઓના ચહેરા ફિક્કા પડતા ગયા અને આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી.

પત્રમાં ધનજીશેઠે લખ્યું હતું: 'મારા વહાલા દીકરાઓ પરેશ અને ભાવેશ, મને ખબર હતી કે મારા ગયા પછી તમે સંપત્તિ માટે કૂતરા-બિલાડાની જેમ લડશો.'

'તેથી જ મેં આ વસિયતનામું તે જૂના પ્રિન્ટરમાં છુપાવ્યું હતું જે પ્રિન્ટર પર મેં મારી પહેલી કમાણીનું બિલ બનાવ્યું હતું.'

'યાદ રાખજો, આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ ફેક્ટરી દેવામાં ડૂબી ગઈ હતી, ત્યારે તમે બંને વિદેશમાં મોજશોખ કરતા હતા અને પૈસા મોકલવાની ના પાડી દીધી હતી.'

'તે સમયે આ કાંતિલાલ અને અમારા બસો મજૂરોએ પોતાના પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને પત્નીઓના ઘરેણાં ગિરવે મૂકીને આ ફેક્ટરીને જીવતી રાખી હતી!'

'તેથી આ ફેક્ટરી પર પહેલો અધિકાર આ મજૂરોનો છે.'

'આ વસિયતનામા મુજબ ફેક્ટરીનો વીસ ટકા નફો કાયમ માટે મજૂર કલ્યાણ ટ્રસ્ટમાં જશે.'

'અને જ્યાં સુધી તમે બંને ભાઈઓ એક થઈને પ્રેમથી સાથે કામ ન કરો, ત્યાં સુધી આ મિલકત વેચવાનો તમને કોઈ કાનૂની અધિકાર નથી!'

પત્રના છેલ્લા પાને ધનજીશેઠે લખ્યું હતું: 'કાંતિલાલની પ્રામાણિકતા માટે મેં બેંકમાં પચાસ લાખની ફિક્સ ડિપોઝિટ રાખી છે, જેથી એના દીકરાનું ભણતર પૂરું થાય અને એ કંપનીનો ડાયરેક્ટર બને.'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ પરેશ અને ભાવેશ ધ્રૂસકે-ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

તેમને પોતાની લાલચ અને સ્વાર્થ પર એટલો બધો પશ્ચાતાપ થયો કે તેઓ પોતાની જાતને માફ નહોતા કરી શકતા.

પરેશભાઈએ તરત જ પેલો ફેક્ટરી વેચવાનો દસ્તાવેજ પોતાના બંને હાથે ફાડીને કચરાપેટીમાં ફેંકી દીધો.

બંને ભાઈઓ દોડીને કાંતિલાલના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યા.

'કાંતિકાકા... અમને માફ કરી દો!' પરેશભાઈએ રડતાં રડતાં કાંતિલાલના પગ પકડી લીધા.

'અમે બાપુજીના સંસ્કારો ભૂલીને રાક્ષસ બની ગયા હતા, તમે આજે અમારી આંખો ખોલી નાખી!'

ભાવેશભાઈએ પણ કાંતિલાલને ગળે લગાવી લીધા, 'કાકા, તમે ઇચ્છતા તો આ કાગળ વેચીને કરોડપતિ બની શકતા હતા, પણ તમે તમારી વફાદારી ન છોડી.'

બહાર ઊભેલા તમામ મજૂરો તાળીઓ પાડીને હર્ષના આંસુ વહાવી રહ્યા હતા.

કાંતિલાલની આંખોમાંથી પણ વાત્સલ્ય અને સંતોષના આંસુ સરી પડ્યા.

તેમણે બંને ભાઈઓના માથે હાથ મૂકીને કહ્યું, 'શેઠ, સંપત્તિ તો માટી છે, પરિવારનો પ્રેમ જ સાચો વૈભવ છે.'

જમીન દલાલો અને લાલચુ વકીલો આ અણધાર્યા વળાંકથી સાવ ક્ષોભીલા પડી ગયા અને ચૂપચાપ ફાઇલો સમેટીને બહાર નીકળી ગયા.

પરેશભાઈએ પોતાના ખિસ્સામાંથી રૂમાલ કાઢીને કાંતિલાલના હાથ લૂછ્યા અને આખી સભા સામે માથું નમાવ્યું.

ભાવેશભાઈએ મોટા ભાઈના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને બંને ભાઈઓ બાળપણની જેમ એકબીજાને વળગીને હસી પડ્યા.

તે જ દિવસે મેહુલને કંપનીના ફાયનાન્સ વિભાગમાં જવાબદારી સોંપવામાં આવી અને ફેક્ટરીનું કામ બમણા ઉત્સાહથી શરૂ થયું.

બંને ભાઈઓએ મજૂરોના પગારમાં તાત્કાલિક દસ ટકાનો વધારો જાહેર કર્યો અને ફેક્ટરીનું વાતાવરણ ઉત્સવ જેવું બની ગયું.

કાંતિલાલે હાથ જોડીને આકાશ તરફ જોયું અને સ્વર્ગસ્થ ધનજીશેઠના આશીર્વાદનો અહેસાસ કર્યો.

એક સાદા સફાઈકર્મીની અડગ પ્રામાણિકતાએ એક આખો પરિવાર અને સેંકડો પરિવારોની રોજીરોટી કાયમ માટે બચાવી લીધી હતી.

એ ઓફિસની છત નીચે સ્વાર્થ અને કલેશનો અંધકાર સદાય માટે ભૂંસાઈ ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.