રસોડામાં કામ કરતી માતાને સંગીતની સલાહ આપતાં અટકાવ્યા પછી દીકરીએ જૂની પેટીમાં જોયું તો...

સવારના સમયે ઘરના નાના પૂજાઘરમાંથી અગરબત્તીની સુગંધ પ્રસરી રહી હતી. દીવાનખંડમાં બેસીને પૂજા પોતાના તાનપુરાના તાર મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી. તેના ચહેરા પર ભારે ચિંતા અને અકળામણ સ્પષ્ટ દેખાતાં હતાં.

આગામી સપ્તાહે યોજાનારી રાજ્ય કક્ષાની શાસ્ત્રીય સંગીત સ્પર્ધા માટે પૂજા દિવસ-રાત એક કરી રહી હતી. પરંતુ તેના ગુરુજીએ ગઈકાલે જ તેને કહ્યું હતું કે તેના અવાજમાં માત્ર સૂર છે, સમર્પણ અને સાચો આત્મા હજુ ખૂટે છે. આ વાત પૂજાના મનમાં કાંટાની જેમ વાગતી હતી.

રસોડામાં તેની માતા સુમન ધીમા અવાજે ગણગણતી રસોઈ બનાવી રહી હતી. સુમનનો સ્વભાવ હંમેશાં સાવ શાંત, સહનશીલ અને ઘરના કામકાજમાં ઓતપ્રોત રહેવાનો હતો. તેણે આખી જિંદગી પરિવારની સેવામાં જ વિતાવી દીધી હતી.

સુમને ગરમ ચાનો કપ લાવીને પૂજાના ટેબલ પર મૂક્યો. સુમને પૂજાના માથા પર વહાલથી હાથ ફેરવતા કહ્યું કે બેટા, રાગ ભૈરવ ગાતી વખતે તારા શ્વાસને નાભિમાંથી ઉપાડવાનો પ્રયત્ન કરજે. ગળા પર બહુ ભાર આપીશ તો તારો સૂર કાચો પડી જશે.

પોતાની અસમર્થતાથી પહેલેથી જ ચિડાયેલી પૂજા આ સાંભળીને અચાનક ગુસ્સે થઈ ગઈ. પૂજાએ તાનપુરાના તાર પરથી હાથ હટાવી લીધો અને તીખા અવાજે માતા સામે જોયું. તેના મોંમાંથી કડવા શબ્દો નીકળી પડ્યા.

પૂજાએ કહ્યું કે મા, તને શાસ્ત્રીય સંગીતમાં શું ખબર પડે. તેં આખી જિંદગી રસોડા, વાસણો અને કપડાં ધોવા સિવાય બીજું જોયું જ શું છે. મને વગર માગ્યે સલાહ આપવાનું બંધ કર.

આ શબ્દો સાંભળતાં જ સુમનના હાથમાંથી ચાની રકાબી સહેજ ધ્રૂજી ગઈ. તેની આંખોમાં એક ઊંડી વેદના ચમકી અને આંખના ખૂણે ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. પરંતુ તે એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના ચૂપચાપ પાછી રસોડામાં જતી રહી.

સાંજના સમયે પૂજાના પિતા રમણ નોકરી પરથી થાકેલા ઘરે પાછા ફર્યા. પૂજા હજુ પણ પોતાના રૂમમાં નિરાશ થઈને બેઠી હતી અને રિયાઝ કરવાનો તેનો મૂડ સાવ બગડી ગયો હતો. તેને પોતાના અવાજ પરથી ભરોસો ઊઠી રહ્યો હતો.

પૂજા પોતાના જૂના સંગીતના પુસ્તકો શોધવા માટે સ્ટોરરૂમમાં ગઈ. સ્ટોરરૂમના એક ખૂણામાં લાકડાના મોટા કબાટની પાછળ એક જૂની પિત્તળની પેટી ધૂળ ખાતી પડી હતી. પૂજાએ ઉત્સુકતાથી એ પેટી પરથી ધૂળ સાફ કરી અને તેનું ઢાંકણું ખોલ્યું.

પેટીની અંદર લાલ મખમલના કપડામાં વીંટાળેલો એક અત્યંત જૂનો અને કિંમતી તાનપુરો પડેલો હતો. તેની બાજુમાં એક ડાયરી, જૂની કેસેટો અને કેટલાક પીળા પડી ગયેલા કાગળો રાખેલા હતા. પૂજાએ આશ્ચર્ય સાથે એ કાગળો હાથમાં લીધા.

કાગળો પર નજર પડતાં જ પૂજાના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. એ કોઈ સામાન્ય કાગળો નહોતા પણ દેશની સર્વોચ્ચ સંગીત અકાદમીના ગોલ્ડ મેડલના પ્રમાણપત્રો હતા. એ તમામ પ્રમાણપત્રો પર તેની માતા સુમનનું પૂરું નામ લખેલું હતું.

એ જૂના અખબારની કાપલીમાં સુમનનો તસવીર સાથેનો લેખ છપાયેલો હતો. તેમાં લખ્યું હતું કે આ નાની વયની ગાયિકા ભવિષ્યની સંગીત સામ્રાજ્ઞી બનવાની પૂરી ક્ષમતા ધરાવે છે. પૂજા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ અને તેનો શ્વાસ થંભી ગયો.

પેટીમાંથી મળેલા એક સરકારી પત્રમાં સુમનને દેશની રાજધાનીમાં આવેલા સૌથી મોટા સંગીત વિદ્યાલયમાં શિષ્યવૃત્તિ સાથે પ્રવેશ મળ્યો હોવાની જાહેરાત હતી. જે માતાને તે માત્ર રસોડાની સામાન્ય સ્ત્રી માનતી હતી, તે એક અદભુત સંગીતકાર હતી.

પૂજા ધ્રૂજતા હાથે એ જૂની ઓડિયો કેસેટ લઈને દીવાનખંડમાં આવી. તેણે જૂના ટેપરેકોર્ડરમાં એ કેસેટ મૂકી અને પ્લેનું બટન દબાવ્યું. થોડી જ ક્ષણોમાં ઓરડામાં એક એવો દિવ્ય અને અલૌકિક સૂર ગૂંજવા લાગ્યો જેણે પૂજાના રૂંવાડાં ઊભાં કરી દીધાં.

એ કેસેટમાં ગવાઈ રહેલો રાગ દરબારી એટલો ભાવસભર હતો કે પથ્થર પણ પીગળી જાય. સૂરની એ પકડ, તાનની એ સફાઈ અને હૃદયને સોંસરવો નીકળી જતો એ અવાજ સાચે જ તેની માતા સુમનનો હતો. પૂજાની આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહેવા લાગ્યાં.

પૂજાના મનમાં હજારો પ્રશ્નોનો વંટોળ ઊભો થયો. જો તેની માતા આટલી મહાન ગાયિકા હતી, તો તેણે પોતાનું સંગીત કેમ છોડી દીધું. તેણે પોતાના આ અલૌકિક સૂરને રસોડાના ધુમાડામાં કેમ હોમી દીધો.

બરાબર એ જ સમયે પિતા રમણ દીવાનખંડમાં પ્રવેશ્યા. ટેપરેકોર્ડરમાંથી વહી રહેલો એ અવાજ સાંભળીને રમણના પગ પણ થંભી ગયા. તેમની આંખોમાં પણ વર્ષો જૂની યાદો તાજી થઈ ગઈ.

પૂજાએ રડતાં રડતાં પિતા સામે એ પ્રમાણપત્રો ધરતાં પૂછ્યું કે પિતાજી, આ બધું શું છે. શું મા એક મહાન શાસ્ત્રીય ગાયિકા હતી. તો પછી તેણે પોતાનું સંગીત કેમ છુપાવી રાખ્યું અને ક્યારેય તાનપુરો હાથમાં કેમ ન લીધો.

રમણે ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને પૂજાના માથે હાથ મૂક્યો. રમણે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે બેટા, આજે સમય આવી ગયો છે કે તું તારી માતાના સાચા ત્યાગને ઓળખે. જે સ્ત્રીને તેં આજે અપમાનિત કરી, તેણે તારા માટે પોતાનો જીવ કુરબાન કરી દીધો હતો.

રમણે સોફા પર બેસીને ત્રીસ વર્ષ જૂની એ દર્દનાક કહાણી શરૂ કરી. રમણે કહ્યું કે તારી માતા જ્યારે અઢાર વર્ષની હતી ત્યારે તેના સૂર સાંભળીને મોટા મોટા ઉસ્તાદો પણ તેના ચરણોમાં ઝૂકી જતા હતા. આખું શહેર તેના નામથી ગૂંજતું હતું.

તે સમયે સુમનનું એક જ સપનું હતું કે તે દેશની સૌથી મોટી ગાયિકા બને. તેને રાજધાનીના મોટા વિદ્યાલયમાં પ્રવેશ પણ મળી ચૂક્યો હતો અને તે પોતાની કારકિર્દીની ટોચ પર પહોંચવાની તૈયારીમાં હતી. બધું જ સપના જેવું સુંદર ચાલી રહ્યું હતું.

પરંતુ વિધાતાને કંઈક અલગ જ મંજૂર હતું. અમારા લગ્નના માત્ર છ મહિના પછી જ અમારા પરિવાર પર આફતનું મોટું પહાડ તૂટી પડ્યું. મારા મોટા ભાઈ અને ભાભીનું એક ભયાનક અકસ્માતમાં આકસ્મિક અવસાન થઈ ગયું.

તેમના ગયા પછી તેમનું એક નાનું અનાથ બાળક અને મારા લકવાગ્રસ્ત બીમાર માતા-પિતા સાવ નિરાધાર બની ગયાં. તે સમયે મારી આર્થિક સ્થિતિ પણ સાવ કંગાળ હતી અને હું એક નાની નોકરી કરતો હતો. ઘરમાં ખાવાના પણ સાંસા પડી ગયા હતા.

રમણની આંખોમાંથી આંસુ ટપકી પડ્યાં. તેમણે કહ્યું કે સુમનની સામે બે રસ્તા હતા. કાં તો તે પોતાના સંગીતના સપના પાછળ દોડીને રાજધાની જતી રહે, અથવા આ ભાંગી પડેલા પરિવારની સંભાળ લેવા માટે અહીં રોકાઈ જાય.

સુમનનના પિતા અને ગુરુજીએ તેને કહ્યું કે તું આ પરિવારની ચિંતા છોડીને પોતાના સંગીતમાં આગળ વધ, તારું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ છે. પરંતુ તારી માતાએ જે નિર્ણય લીધો તે કોઈ સામાન્ય માણસ ક્યારેય ન લઈ શકે.

સુમને પોતાના તમામ ગોલ્ડ મેડલ અને પ્રમાણપત્રો એ જૂની પેટીમાં બંધ કરી દીધા. તેણે પોતાના પ્રિય તાનપુરાને મખમલમાં લપેટીને કાયમ માટે માળિયા પર ચડાવી દીધો. તેણે કહ્યું કે જે સંગીત પરિવારના આંસુ ન લૂછી શકે, તે સૂર નકામો છે.

સુમને એ અનાથ બાળકને પોતાની સગી માતા બનીને ઉછેર્યો. તેણે મારા બીમાર માતા-પિતાની એવી અથાક સેવા કરી કે તેમણે છેલ્લા શ્વાસ સુધી સુમનને દેવી જેવો આદર આપ્યો. તેણે દિવસ-રાત વૈતરું કરીને આ ઘરને તૂટતાં બચાવી લીધું.

રમણે આગળ કહ્યું કે પૂજા, તારી માતાએ ક્યારેય કોઈને જતાવ્યું નથી કે તેણે કેટલો મોટો ત્યાગ કર્યો છે. તેણે પોતાના ગળાના સૂરને ઈશ્વરના ભજનોમાં અને રસોડાના કામકાજમાં વાળી લીધો. પરંતુ તેના હૃદયમાંથી સંગીત ક્યારેય ગયું નહોતું.

જ્યારે તારો જન્મ થયો ત્યારે સુમનની આંખોમાં એક નવો આશાનો દીવો પ્રગટ્યો હતો. તેણે તારામાં પોતાના અધૂરા સપનાનું પુનર્જન્મ જોયું હતું. તે તને સંગીત શીખવવા માટે પોતે ભૂખી રહીને પણ પૈસા બચાવતી હતી.

આ સત્ય સાંભળતાં જ પૂજાના હૃદયમાં પસ્તાવાનો એવો પ્રચંડ આંચકો લાગ્યો કે તેનું આખું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું. તેને યાદ આવ્યું કે તેણે સવારે જ માતાને કેટલા ઘમંડથી કહ્યું હતું કે તને સંગીતમાં શું સમજ પડે.

પૂજા પોતાના બંને હાથથી માથું પકડીને જમીન પર બેસી ગઈ અને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવા લાગી. તેનો તમામ અહંકાર અને અભિમાન ક્ષણભરમાં ચકનાચૂર થઈ ગયા. તે સમજી ગઈ કે તેના ગુરુજી જે 'આત્મા'ની વાત કરતા હતા, તે આત્મા તેની માતાના ત્યાગમાં હતો.

પૂજા ઊભી થઈ અને પેટીમાંથી એ જૂનો તાનપુરો પોતાના હાથમાં લીધો. તે ધ્રૂજતા પગલે રસોડા તરફ દોડી ગઈ. રસોડામાં સુમન ચૂલા પાસે ઊભી રહીને ચૂપચાપ લોટ બાંધી રહી હતી.

પૂજાએ રસોડાના દરવાજે પહોંચીને જોયું કે સુમનની આંખો હજુ પણ લાલ હતી. પૂજા એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વિના સીધી જઈને માતાના ચરણોમાં પડી ગઈ. તેણે માતાના બંને પગ પકડીને તેના પર પોતાનું માથું મૂકી દીધું.

પૂજાએ પોક મૂકીને કહ્યું કે મા, મને માફ કરી દે. હું તારી આંધળી અને અહંકારી દીકરી છું જેને તારા આકાશ જેવા સમર્પણની કોઈ પરખ નહોતી. મેં તારા સૂરનું અપમાન કર્યું જે સાક્ષાત સરસ્વતીનો અવતાર છે.

સુમન આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ અને તેણે તરત જ પૂજાને ખભા પરથી પકડીને ઊભી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સુમને વહાલથી કહ્યું કે બેટા, આ શું કરે છે. તું મારી દીકરી છે, મારાથી તારા પર ક્યારેય નારાજ થવાય ખરું.

પૂજાએ રડતાં રડતાં એ જૂનો તાનપુરો સુમનના હાથમાં મૂકીને કહ્યું કે મા, આજે તારે ગાવું જ પડશે. તારા જે સૂર આ પરિવારે છીનવી લીધા હતા, તે સૂર આજે મારે ફરીથી સાંભળવા છે. તું તારા આ જૂના તાનપુરાને ફરીથી અવાજ આપ.

સુમનનના હાથ જ્યારે ત્રીસ વર્ષ પછી પોતાના પ્રિય તાનપુરાને અડ્યા, ત્યારે તેના આખા શરીરમાં એક કંપન દોડી ગયું. તેની આંખોમાંથી આંસુઓની ધારા વહી નીકળી. તેણે તાનપુરાને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો જાણે કોઈ ખોવાયેલું બાળક પાછું મળ્યું હોય.

રમણ પણ રસોડાના દરવાજે આવીને ઊભા રહ્યા. રમણે કહ્યું કે સુમન, આજે તારા સંગીતનો પુનર્જન્મ થવો જોઈએ. તારા આ ત્યાગનું ઋણ અમે ક્યારેય નહીં ચૂકવી શકીએ, પણ આજે તારી દીકરીને સંગીતનો સાચો અર્થ સમજાવ.

સુમન દીવાનખંડમાં આવીને જમીન પર બેઠી. તેણે અત્યંત કુશળતાથી તાનપુરાના તાર મેળવ્યા. તેના આંગળાં તાર પર ફરતાં જ એક એવો મોહક ઝણકાર ગૂંજી ઊઠ્યો જેણે ઘરના વાતાવરણને પવિત્ર બનાવી દીધું.

સુમને પોતાની આંખો બંધ કરી અને ધીમા સાદે આલાપ છેડ્યો. એ અવાજમાં માત્ર સૂર નહોતા, પણ ત્રીસ વર્ષનું મૌન, વહાલ, વિરહ અને પરિવાર પ્રત્યેનો અખૂટ પ્રેમ ભરેલો હતો. આખો ઓરડો દિવ્ય શાંતિથી ભરાઈ ગયો.

પૂજા માતાની સામે હાથ જોડીને બેસી રહી. સુમને ગાયેલી એક-એક હરકતમાં તેને સમજાઈ ગયું કે સંગીત માત્ર ગળાની કસરત નથી પણ આત્માનું સમર્પણ છે. જે વેદના અને પ્રેમ સુમનના ગળામાંથી વહી રહ્યા હતા, તે કોઈ પુસ્તકમાં નહોતા.

ગીત પૂરું થયા પછી સુમને પૂજાનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો. સુમને કહ્યું કે બેટા, સંગીતમાં સફળતા માત્ર તાળીઓથી નથી મળતી. જ્યારે તારો અવાજ સાંભળનારના દિલના ઘા રૂઝવી શકે, ત્યારે તું સાચી ગાયિકા બનીશ.

તે રાત્રે સુમને પૂજાને સંગીતની એવી બારીકીઓ શીખવી જે કોઈ ગુરુજી ક્યારેય નહોતા શીખવી શક્યા. માતાના માર્ગદર્શન હેઠળ પૂજાના ગાયનમાં એક ચમત્કારિક પરિવર્તન આવી ગયું. તેના સૂર હવે માત્ર ટેકનિકલ નહોતા પણ જીવંત બની ચૂક્યા હતા.

આગામી સપ્તાહે જ્યારે રાજ્ય કક્ષાની સંગીત સ્પર્ધા શરૂ થઈ, ત્યારે મોટા હોલમાં સેંકડો દર્શકો અને નામાંકિત નિર્ણાયકો ઉપસ્થિત હતા. પૂજાનો વારો આવ્યો ત્યારે તે મંચ પર ચડી. તેના ચહેરા પર હવે કોઈ ડર કે અહંકાર નહોતો પણ માત્ર શાંતિ હતી.

પૂજાએ માઇક સામે બેસીને હાથ જોડ્યા. તેણે નિર્ણાયકોની પરવાનગી લઈને કહ્યું કે આજે હું જે રાગ ગાવા જઈ રહી છું, તે મારી માતાના ત્યાગ અને સમર્પણને સમર્પિત છે. તેણે પોતાની માતા સુમન તરફ જોયું જે પ્રેક્ષકોમાં બેઠી હતી.

પૂજાએ રાગ ભૈરવ શરૂ કર્યો. તેના ગળામાંથી નીકળેલા પહેલા જ સૂરે આખા હોલમાં સોપો પાડી દીધો. તેના અવાજમાં એટલી કરુણા, ભક્તિ અને ઊંડાણ હતાં કે નિર્ણાયકો પણ સ્તબ્ધ થઈને સાંભળતા રહી ગયા.

તેણે બરાબર એ જ રીતે શ્વાસનું સંતુલન જાળવ્યું હતું જે તેની માતાએ તેને શીખવ્યું હતું. દરેક તાન અને આલાપમાં સુમનનના ત્રીસ વર્ષના ત્યાગનો પડઘો સંભળાતો હતો. જ્યારે ગાયન પૂરું થયું ત્યારે આખો હોલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઊઠ્યો.

તમામ નિર્ણાયકો પોતાની ખુરશી પરથી ઊભા થઈ ગયા અને તેમણે પૂજાને સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન આપ્યું. મુખ્ય નિર્ણાયકે માઇક પર કહ્યું કે આજના યુગમાં આવો આત્મિક સૂર સાંભળવા મળવો એ કોઈ ચમત્કારથી ઓછું નથી.

જ્યારે પરિણામ જાહેર થયું ત્યારે પૂજાને સર્વસંમતિથી પ્રથમ પુરસ્કાર અને સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી. આખા સભાગૃહમાં પૂજાના નામનો જયજયકાર થઈ રહ્યો હતો.

પૂજા મંચ પર ગઈ અને તેણે મુખ્ય અતિથિના હાથમાંથી ચમકતી ટ્રોફી અને ગોલ્ડ મેડલ સ્વીકાર્યા. પરંતુ તેણે એ ટ્રોફી પોતાના હાથમાં રાખી નહીં. તેણે માઇક હાથમાં લીધું અને ગળગળા અવાજે બોલવાનું શરૂ કર્યું.

પૂજાએ કહ્યું કે આ પુરસ્કાર મારો નથી. આ ટ્રોફી અને ગોલ્ડ મેડલ એ મહાન કલાકારના છે જેણે પોતાના સંગીતનું બલિદાન આપીને મને જીવન આપ્યું છે. હું વિનંતી કરું છું કે મારી માતા સુમન મંચ પર પધારે.

આખું સભાગૃહ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. સુમન ધ્રૂજતા પગલે અને આંખોમાં હર્ષના આંસુ સાથે મંચ પર આવી. પૂજાએ દોડીને એ સુવર્ણ ચંદ્રક માતાના ગળામાં પહેરાવી દીધો અને ટ્રોફી તેના હાથમાં સોંપી દીધી.

પૂજાએ આખા હોલની સામે માતાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. સુમને પૂજાને પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધી. હોલમાં ઉપસ્થિત તમામ લોકોએ આંખો લૂછતાં બંને માતા-પુત્રીના આ પવિત્ર પ્રેમને અવિરત તાળીઓથી વધાવી લીધો.

માતાના ખોવાયેલા સૂરને આજે દીકરીના ગળામાંથી નવો જન્મ મળ્યો હતો. સંગીતની સાચી જીત કોઈ મંચ કે ખ્યાતિમાં નહીં પરંતુ પરિવારના પ્રેમ, ત્યાગ અને પરસ્પરના આદરમાં રહેલી છે તે વાત આજે સૌના હૃદયમાં અંકિત થઈ ગઈ.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.