સગા ભાઈના લગ્નની કંકોતરી સાચવીને પણ ગેરહાજર રહેલી માતા પર દીકરી ભડકી, અંદરથી જૂનો પત્ર નીકળતાં જ દીકરી ચોધાર આંસુએ રડી પડી અને...

રવિવારની આળસુ સવારે ઘરના દિવાનખંડમાં જૂના પિત્તળના પટારા અને લાકડાના કબાટની સાફ-સફાઈ ચાલી રહી હતી.

રસોડામાંથી વઘારેલા પૌંઆ અને આદુવાળી કડક ચાની મીઠી સુગંધ આખા ઘરમાં પ્રસરી રહી હતી.

અંકિતા પોતાના આવનારા લગ્નની ખરીદી, મહેમાનોનું લિસ્ટ અને કંકોતરીઓની યાદી બનાવવા માટે ડાઈનિંગ ટેબલ પર બેઠી હતી.

તેની બાજુમાં તેની બાસઠ વર્ષની અત્યંત શાંત, સાલસ અને ગંભીર વિધવા માતા સુમિત્રાબા બેઠાં હતાં.

સુમિત્રાબા આખી જિંદગી સાદગી, ધર્મ અને સંસ્કારો સાથે જીવ્યાં હતાં અને તેમણે પતિના અવસાન પછી દીકરીને એકલા હાથે મોટી કરી હતી.

કબાટના સૌથી ઉપરના માળિયેથી જૂના દસ્તાવેજો ઉતારતાં અંકિતાના હાથમાં એક મોટો, લાલ મખમલથી મઢેલો જૂનો પતરાનો સંદૂક આવ્યો.

સંદૂકના ઢાંકણા પર સુંદર ગુજરાતી અક્ષરે લખેલું હતું: 'જીવનભરનાં આમંત્રણો, કંકોતરીઓ અને પવિત્ર સ્મૃતિઓ'.

અંકિતાએ ઉત્સુકતાથી એ સંદૂક ખોલ્યો તો અંદર છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં આવેલા તમામ લગ્ન, સીમંત, જનોઈ અને વાસ્તુપૂજનની કંકોતરીઓ અત્યંત વ્યવસ્થિત રીતે ફાઈલ કરેલી પડી હતી.

દરેક કંકોતરીના કવર પર સુમિત્રાબાએ તારીખ, વાર અને લાલ પેનથી નાની નોંધ લખેલી હતી: 'રૂપિયા ૨૫૧ ચાંદલો આપ્યો, સપરિવાર હાજરી આપી.'

આખા ગામના સાધારણ પાડોશીઓથી લઈને દૂરના સગાં-વહાલાંઓની કંકોતરીઓ માતાએ દેવતાના પ્રસાદની જેમ સાચવી રાખી હતી.

પરંતુ એ સંદૂકના તળિયે એક રેશમી લાલ રૂમાલમાં બહુ કાળજીપૂર્વક લપેટેલી એક અત્યંત ભવ્ય, વજનદાર અને શાહી કંકોતરી અંકિતાના હાથમાં આવી.

તે સોનાના વરખથી મઢેલી, કિંમતી ચંદનના અત્તરની સુગંધ ધરાવતી રજવાડી કંકોતરી હતી.

અંકિતાએ કવર વાંચ્યું તો તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો, કારણ કે તે અંકિતાના પોતાના સગા નાના મામા કિશોરભાઈના લગ્નની કંકોતરી હતી!

કિશોરભાઈ આજે આખા રાજ્યના ખૂબ મોટા અબજોપતિ ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગપતિ હતા અને તેમનો મોટો બંગલો શહેરના સૌથી પોશ વિસ્તારમાં હતો.

પરંતુ સુમિત્રાબા સાથે છેલ્લા પૂરા ત્રીસ વર્ષથી તેમનો કોઈ જ વ્યવહાર, સંબંધ કે બોલચાલ નહોતી.

અંકિતાએ એ કંકોતરીનું મુખપૃષ્ઠ ઉલટાવ્યું તો સૌથી ચોંકાવનારી વાત નજરે પડી.

એ શાહી કંકોતરી પર લાલ શાહીથી ધ્રૂજતા હાથે સ્પષ્ટ લખેલું હતું: 'ગેરહાજર... હું લગ્નમાં ગઈ નહોતી.'

અંકિતાની ભ્રમરો ખેંચાઈ ગઈ અને તેના મનમાં બાળપણથી ભરેલો જૂનો અસંતોષ અચાનક જ્વાળામુખી બનીને ફાટી નીકળ્યો.

'બા! તમે આખા ગામના પારકા લોકોના સાધારણ પ્રસંગોમાં હાજરી આપી અને એમની રદ્દી કંકોતરીઓ પણ જીવની જેમ સાચવી રાખી,' અંકિતાએ કડવાશથી પૂછ્યું.

'તો તમારા પોતાના સગા નાના ભાઈના લગ્નમાં તમે કેમ ન ગયાં?'

'તમે આખી જિંદગી તમારા પોતાના પિયર સાથે આવું કટ્ટર વેર કેમ રાખ્યું?'

'તમારા આ ખોટા અહંકાર અને જીદના કારણે અમે બાળપણથી મોસાળના સ્નેહ, મામાના વહાલ અને એમની સમૃદ્ધિથી કાયમ વંચિત રહ્યાં!'

'આજે મામા આટલા મોટા કરોડપતિ છે અને આપણે આ નાનકડા મકાનમાં સંઘર્ષ કરવો પડ્યો, એના માટે તમારી આ જીદ જ જવાબદાર છે ને?'

'મારી બધી બહેનપણીઓ ગર્વથી કહે છે કે એમના મામા લગ્નમાં સોનાના હાર અને મામેરું લઈને આવવાના છે.' અંકિતાએ આંસુ લૂછતાં કહ્યું.

'જ્યારે મારે મારા લગ્નની કંકોતરી લખતી વખતે સગા મામાનું નામ પણ કાપી નાખવું પડે છે.'

'તમે સમાજમાં એવી છાપ ઊભી કરી કે તમે બહુ સિદ્ધાંતવાદી છો, પણ હકીકતમાં તમે ફક્ત તમારા પોતાના અહંકારને પોષતા રહ્યાં.'

સુમિત્રાબાની આંખોમાંથી આંસુનું એક ટીપું ખરીને સાડલાના પાલવમાં શોષાઈ ગયું, પણ તેમણે પોતાનો બચાવ કરવાનો એક પણ પ્રયત્ન ન કર્યો.

સુમિત્રાબાના ચહેરા પરથી એક જ ક્ષણમાં લોહી ઊડી ગયો અને તેમના બંને હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

'અંકિતા, ભૂતકાળના બંધ કમાડ ન ખોલ બેટા. એ સમય એવો હતો જે તું ક્યારેય નહીં સમજી શકે,' માતાએ ધ્રૂજતા અવાજે વાત ટાળવા પ્રયત્ન કર્યો.

પરંતુ અંકિતા આટલી સરળતાથી શાંત બેસે તેવી નહોતી, તેણે કંકોતરીનું મોટું જાડું કવર પોતાના હાથમાં લીધું.

કંકોતરીની અંદરની ગડી તપાસતાં અંકિતાને લાગ્યું કે અંદર કંઈક કાગળ જેવું ચોંટાડેલું છે.

તેણે કવરની અંદરની ગડી ઉખેડી તો અંદરથી ગુંદરથી સાચવીને ચોંટાડેલું એક જૂનું આંતરદેશીય પોસ્ટકાર્ડ અને ગીરવે મૂકેલા સોનાની જૂની પાવતી નીચે લાદી પર ખરી પડ્યાં.

અંકિતાએ ઉત્સુકતાથી એ પાવતી ઉપાડી, જેમાં ત્રીસ વર્ષ પહેલાં સુમિત્રાબાનું એકમાત્ર સોનાનું મંગળસૂત્ર પચાસ હજાર રૂપિયામાં સોનીને ત્યાં ગીરવે મૂક્યાની સ્પષ્ટ નોંધ હતી.

ત્યારબાદ અંકિતાએ ધ્રૂજતા હાથે પેલો આંતરદેશીય પત્ર ખોલ્યો, જે ત્રીસ વર્ષ પહેલાં તેના સ્વર્ગસ્થ પિતા રમણલાલે લખેલો હતો.

પત્રમાં લખેલી એક એક લીટી વાંચતાં જ અંકિતાના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ અને તેના રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયાં.

ત્રીસ વર્ષ પહેલાં અંકિતાના પિતાની કાપડની નાની દુકાન દિવાળીના તહેવારમાં ભીષણ શોર્ટ સર્કિટની આગમાં બળીને સાવ રાખ થઈ ગઈ હતી.

આખો પરિવાર લાખો રૂપિયાના દેવામાં ડૂબી ગયો હતો અને ઘરમાં ખાવાના પણ સાંસા થઈ ગયા હતા.

બરાબર તે જ સમયે સુમિત્રાબાના નાના ભાઈ કિશોરના લગ્ન શહેરના એક અત્યંત ધનાઢ્ય, અહંકારી અને વગદાર ખાનદાની પરિવારની દીકરી સાથે નક્કી થયા હતા.

કન્યાના ધનવાન પિતાએ લગ્નની કંકોતરી છપાયા પછી કિશોર સામે એક અત્યંત ક્રૂર અને અપમાનજનક શરત મૂકી હતી.

તેમણે કહ્યું હતું કે જો કિશોરની ગરીબ, કંગાળ, દેવાદાર અને મેલાં કપડાંવાળી બહેન લગ્નમાં આવશે, તો અમારા હાઈ-સોસાયટીના મહેમાનો સામે અમારી આબરૂ જશે અને અમે લગ્ન મંડપમાંથી જ તોડી નાખીશું.

કિશોર પોતાની મોટી બહેનને માતા સમાન પૂજતો હતો, પણ સાસરીવાળાના આ ભયાનક દબાણમાં તે ભાંગી પડ્યો હતો અને આત્મહત્યા કરવા સુધી પહોંચી ગયો હતો.

જ્યારે સુમિત્રાબાને પોતાના ભાઈની આ લાચારી અને જીવન-મરણના સંઘર્ષની ખબર પડી, ત્યારે તેમણે પોતાના ભાઈનો સંસાર બચાવવા માટે પોતાનું કાળજું પથ્થર જેવું કરી લીધું.

તેમણે પોતાના ગળાનું છેલ્લું સૌભાગ્યનું સોનાનું મંગળસૂત્ર ગુપચુપ ગીરવે મૂકી દીધું અને એ પચાસ હજાર રૂપિયા કોઈ ત્રીજા માણસ મારફતે ભાઈની મોંઘી શેરવાની અને લગ્નના દાગીના માટે મોકલી આપ્યા.

અને ભાઈના સાસરીવાળા સામે એક કાયમી બહાનું ઊભું કરવા માટે તેમણે પોતે જાણીજોઈને એક સામાન્ય વાત પર ખોટો મોટો ઝઘડો ઊભો કર્યો!

તેમણે આખી દુનિયા સામે ઢોંગ કર્યો કે તેઓ એક 'અહંકારી અને કડવી બહેન' છે જે પોતાના ભાઈના લગ્નમાં પગ પણ નહીં મૂકે!

જેથી આખો સમાજ અને સાસરીવાળા એમ માને કે બહેન પોતાના અહંકારના કારણે નથી આવી, અને કોઈ તેમના નિર્દોષ ભાઈની ગરીબી કે લાચારી પર આંગળી ન ચીંધે!

જે દિવસે આખા શહેરમાં કિશોરના શાહી લગ્નની શરણાઈઓ વાગતી હતી, તે દિવસે સુમિત્રાબા પોતાના અંધારા ઓરડામાં ભૂખ્યા-તરસ્યા બેસીને ભાઈના સુખી દાંપત્યજીવન માટે ઈશ્વર સામે હાથ જોડીને રડતાં હતાં!

તેમણે હાથમાં આ જ કંકોતરી પકડી રાખી હતી અને તેના પર પોતાના આંસુઓ રેડીને ભાઈને આશીર્વાદ આપ્યા હતા!

તેમણે ભાઈની ખુશી ખાતર ત્રીસ વર્ષ સુધી પોતાના પિયરના તમામ સંબંધોનું બલિદાન આપી દીધું અને આખી જિંદગી 'અહંકારી બહેન'નું કલંક પોતાના માથે હસતા મુખે વેઠી લીધું હતું!

આ શબ્દો વાંચતાં જ અંકિતાના હાથમાંથી પત્ર છૂટી ગયો અને તેનું આખું અસ્તિત્વ શરમ અને પશ્ચાત્તાપના સમંદરમાં ડૂબી ગયું.

તેના કાનમાં પોતાના એ કડવા અને ઝેરી શબ્દો હથોડાની જેમ વાગવા લાગ્યા: 'તમે અહંકારી છો... વેર રાખ્યું... અમને વંચિત રાખ્યા... તમારી જીદ... world...'

અંકિતા ભોંય પર બેસી પડી અને તેણે સુમિત્રાબાના બંને ચરણો પકડી લીધા.

'બા... મને માફ કરી દો! હું તમારી આ પવિત્ર અને અલૌકિક મહાનતાને ઓળખી ન શકી!' અંકિતા ચોધાર આંસુએ પોક મૂકીને રડવા લાગી.

'જે ભાઈ માટે તમે તમારું મંગળસૂત્ર, તમારો આદર અને આખી જિંદગીનું સુખ કુરબાન કરી દીધું, એ જ ભાઈના નામે મેં તમારા પર આટલા ગંદા આક્ષેપો કર્યા!'

'હું તમારી પગની ધૂળ બરાબર પણ નથી બા!'

સુમિત્રાબાએ દીકરીને બંને હાથે ઊભી કરીને પોતાની છાતીએ જોરથી વળગાડી લીધી.

'ના બેટા, તું રડ નહીં. એ સમય એવો હતો કે મારે મારા ભાઈની જિંદગી બચાવવા આ કડવો ઘૂંટડો પીવો જ પડ્યો હતો,' માતાએ આંસુ લૂછતાં કહ્યું.

અંકિતા હવે ક્ષણવાર પણ શાંત ન રહી શકી, તેણે તરત જ પોતાના ફોનમાંથી મામા કિશોરભાઈનો નંબર શોધ્યો અને ફોન લગાવ્યો.

તેણે સ્પીકર ચાલુ કર્યું અને રડતાં રડતાં પેલો ત્રીસ વર્ષ જૂનો પત્ર અને મંગળસૂત્રની પાવતીની વિગત એક એક શબ્દ વાંચી સંભળાવી.

સામે છેડેથી કિશોરભાઈનું હૃદય ચિરાઈ ગયું, તેઓ ફોન પર જ નાના બાળકની જેમ ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

'મારી સુમિત્રા બેન... મારી દેવી બેન!' કિશોરભાઈની ચીસ ફોનમાં ગૂંજી ઊઠી.

અડધા જ કલાકમાં મામા કિશોરભાઈ પોતાની ગાડી લઈને આંસુ ભરી આંખે દોડતા સુમિત્રાબાના ઘરે પહોંચ્યા.

તેમણે ઘરમાં પગ મૂકતાં જ પોતાની મોટી બહેન સુમિત્રાબાના ચરણોમાં પોતાનું માથું ઢાળી દીધું અને બંને હાથ જોડીને ક્ષમા માંગી.

'બેન... મારી વહાલી મોટી બેન! તેં મારા સંસાર માટે તારું મંગળસૂત્ર વેચી દીધું અને મને આખી જિંદગી અંધારામાં રાખ્યો?' કિશોરભાઈ પોક મૂકીને રડવા લાગ્યા.

'હું મહેલોમાં રહીને પણ કંગાળ રહ્યો કારણ કે મારી દેવી સમાન બહેન અહીં ઝૂંપડી જેવી ઓરડીમાં તરસતી રહી!'

'મારી પત્ની અને મારા સાસરીવાળાના પાપનું પ્રાયશ્ચિત હું આખી જિંદગી તમારા ચરણો ધોઈને પણ નહીં કરી શકું બેન!'

કિશોરભાઈએ અંકિતાના માથા પર હાથ મૂક્યો અને ગળગળા અવાજે કહ્યું, 'મારી દીકરી અંકિતા, તારા લગ્નનું મામેરું હવે તારો આ મામા દુનિયા યાદ રાખે એવું ધામધૂમથી કરશે.'

સુમિત્રાબાએ પોતાના ધ્રૂજતા હાથે નાના ભાઈનું માથું ઊંચું કર્યું અને તેના કપાળ પર સ્નેહભર્યું ચુંબન કર્યું.

'કિશોર, તું મારા પર કોઈ પાપનો ભાર ન રાખ બેટા, તેં સુખી સંસાર વસાવ્યો એ જ મારા મંગળસૂત્રનું સાચું ફળ હતું,' સુમિત્રાબાએ પ્રેમથી કહ્યું.

'બહેનનું કાળજું હંમેશા ભાઈના સુખમાં જ વસે છે, મને ક્યારેય કોઈ અફસોસ નહોતો થયો.'

અંકિતાએ પોતાના બંને હાથ જોડીને મામા અને માતા સામે માથું નમાવ્યું અને પોતાના અજ્ઞાન બદલ ફરી ક્ષમા માંગી.

તે દિવસે અંકિતાના લગ્નની પહેલી કંકોતરી ભગવાન ગણેશ પછી સીધી મામા કિશોરભાઈના હાથમાં સ્નેહપૂર્વક અર્પણ કરવામાં આવી.

ત્રીસ વર્ષથી વિખૂટા પડેલા ભાઈ-બહેનનો એ સંગમ માત્ર બે વ્યક્તિઓનું મિલન નહોતું, પણ અસીમ ત્યાગ, પવિત્ર બલિદાન અને અમર સ્નેહની પરમ જીત હતી.

ઘરમાં વર્ષોથી બંધ રહેલા પ્રેમ અને લાગણીના તમામ કમાડ આજે કાયમ માટે ખુલી ગયા હતા.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.