સાસુના મૃત્યુ પછી જૂનું સિલાઈ મશીન ભંગારમાં વેચવા નીકળેલા સસરાને નવી વહુએ રોકીને જે કર્યું તે જોઈને...

બપોરના બરાબર બાર વાગ્યાનો સુમારો હતો અને જેઠ મહિનાનો આકરો તડકો જૂના નળિયાવાળા મકાનના આંગણા પર અંગારાની જેમ વરસી રહ્યો હતો.

શેરીના વળાંક પરથી ભંગારવાળાની જૂની લોખંડની લારીનો કર્કશ અવાજ સંભળાયો અને થોડી જ ક્ષણોમાં તે લારી આંગણા પાસે આવીને ઊભી રહી.

ઘરના જેઠ દીપકભાઈ અને સસરા હસમુખલાલ ઓસરીના અંધારા ખૂણામાં વર્ષોથી પડેલા કાળા લોખંડના જૂના સિલાઈ મશીનને ધૂળમાંથી બહાર ખેંચી રહ્યા હતા.

તે સિલાઈ મશીનનું લાકડાનું પાટિયું સડી ગયું હતું, તેનો લોખંડનો વ્હીલ કાટ ખાઈ ગયો હતો અને તેના પાયા પણ ઢીલા થઈ ગયા હતા.

દીપકભાઈએ કપાળ પરથી પરસેવો લૂછતાં ભંગારવાળાને જોરથી સાદ પાડ્યો.

"એય ભાઈ, અહીં આવ, આ જૂનું કાટ ખાધેલું મશીન તોળી લે અને જે પસ્તી-ભંગારનો ભાવ આવતો હોય તે રોકડો આપીને આને અહીંથી લઈ જા."

બરાબર એ જ ઘડીએ રસોડામાંથી નવી પરણીને આવેલી નાની વહુ રિદ્ધિ પોતાના હાથમાં લોટવાળા હાથ સાથે દોડતી બહાર આવી.

તેણે ભંગારવાળાના હાથમાંથી મશીનનું હેન્ડલ એક આંચકા સાથે પકડી લીધું અને પોતાના સસરા હસમુખલાલ સામે બંને હાથ જોડીને ઊભી રહી ગઈ.

તેના શ્વાસ ઝડપથી ચાલી રહ્યા હતા અને ચહેરા પર ભય તથા આગ્રહની લાગણી સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

"બાપુજી, મારા સમ છે તમને, આ મશીન ભંગારમાં નહીં જાય, આ પવિત્ર મશીન આ ઘરમાં જ રહેશે." રિદ્ધિનો અવાજ કાંપતો હતો પણ તેના શબ્દોમાં અડગ સંકલ્પ હતો.

દીપકભાઈના ચહેરા પર અણગમો અને ક્રોધની રેખાઓ ખેંચાઈ ગઈ.

તેમણે અકળાઈને કહ્યું, "રિદ્ધિ, તું આ ઘરમાં હજુ માંડ ચાર મહિના પહેલાં પરણીને આવી છે એટલે તને આ ઘરના સંજોગોની કોઈ ખબર નથી."

"તારી સાસુ શાંતાબા ગુજરી ગયાને પૂરા ચાર વર્ષ થઈ ગયા, ત્યારથી આ નિર્જીવ મશીન અહીં માત્ર કરોળિયાના જાળા અને ધૂળ ભેગી કરે છે."

"આવતા મહિને ઘરમાં નવો આધુનિક સોફા સેટ લાવવાનો છે, ઓસરીમાં બેસવાની જગ્યા નથી અને તારે આ જૂનો ભંગાર સાચવીને શું સંગ્રહાલય બનાવવું છે?"

દીપકભાઈનો અવાજ એટલો ઊંચો હતો કે બાજુની ઓસરીમાંથી જેઠાણી ગીતાબેન પણ પોતાના હાથ લૂછતાં લૂછતાં બહાર આવી ગયાં.

ગીતાબેને પણ મોં મચકોડીને કટાક્ષ કર્યો, "નવી વહુને લાગે છે કે જૂની નકામી વસ્તુઓ ભેગી કરવાનો કોઈ મોટો શોખ જાગ્યો છે."

"અમે ચાર વર્ષથી આ ઘરમાં રહીએ છીએ, અમે ક્યારેય આ કાટ ખાધેલા લોખંડને પૂજવા નથી બેઠા તો તારે આટલો મોટો મોહ રાખવાની શું જરૂર છે?"

હસમુખલાલે એક ઊંડો અને ભારે નિસાસો નાખ્યો.

તેમની આંખોમાં પાકતી ઉંમરની લાચારી અને જૂની યાદોની ભીનાશ તરી આવી.

તેમણે વહુના માથા પર હાથ મૂકવાની કોશિશ કરતાં અત્યંત ધીમા અને દુઃખી અવાજે કહ્યું.

"બેટા રિદ્ધિ, તારા જેઠ અને જેઠાણી ખોટાં નથી, આ મશીન જોઈને મને મારી સ્વર્ગસ્થ પત્ની શાંતાની યાદ આવે છે અને મારું હૃદય ચિરાઈ જાય છે."

"શાંતા આખી જિંદગી આ મશીન પર બેસીને ગામના લોકોના કપડાં સીવતી હતી, એણે પોતાના હાથના લોહીનું પાણી કરીને દીકરાઓને ભણાવ્યા હતા."

"પરંતુ હવે એ આ દુનિયામાં નથી રહી, આ ઘરમાં હવે કોઈને સોયમાં દોરો પરોવતાં પણ નથી આવડતું."

"જો આ મશીન આંખો સામે રહેશે તો જૂના ઘાવ વારંવાર લીલા થશે અને ઘરમાં જગ્યા પણ રોકાશે."

"આને ભંગારમાં આપી દઈશું તો મન પણ શાંત થશે અને ઘર પણ ચોખ્ખું થશે, તું જીદ છોડી દે બેટા."

પરંતુ રિદ્ધિ એક તસુ પણ પાછળ હટવા તૈયાર નહોતી.

તેણે પોતાની આંખોમાંથી વહેતાં આંસુને સાડીના છેડાથી લૂછ્યાં અને સસરાના ચરણ સ્પર્શ કરીને કરગરી પડી.

"બાપુજી, જે મશીને આ ઘરના દીકરાઓને મોટા કર્યા, જે મશીને આ આંગણામાં ભૂખ્યા પેટે અનાજના દાણા પહોંચાડ્યા, એ મશીનને માત્ર થોડા રૂપિયા માટે ભંગારના વજનિયા પર મૂકતાં તમારો જીવ કેમ ચાલે છે?"

"આ નિર્જીવ લોખંડ નથી બાપુજી, આ મારી સ્વર્ગસ્થ સાસુના આશીર્વાદ અને તેમના પરસેવાની પવિત્ર અમાનત છે."

"હું તમને વચન આપું છું કે આ મશીન ઓસરીમાં કોઈને નડશે નહીં, હું આને મારા પોતાના સુવાના રૂમમાં એક ખૂણામાં રાખીશ."

"તમે મને માત્ર બે મહિનાનો સમય આપો, જો બે મહિના પછી પણ તમને આ મશીન બોજારૂપ લાગશે તો હું જાતે માથે ઉપાડીને આને મારા પિયર મૂકી આવીશ."

રિદ્ધિની આંખોમાં વહેતી અશ્રુધારા અને તેનો આટલો મોટો આદર જોઈને હસમુખલાલનું હૃદય પીગળી ગયું.

તેમણે ભારે હૈયે દીપકભાઈ સામે જોયું અને ભંગારવાળાને હાથ જોડીને પાછો વાળી દીધો.

પરંતુ તે સાંજ પછી ઘરમાં રિદ્ધિ પ્રત્યે એક અદ્રશ્ય દીવાલ ચણાઈ ગઈ.

જેઠ દીપકભાઈ તેની સાથે સીધી રીતે વાત કરવાનું ટાળતા હતા અને જેઠાણી ગીતાબેન વાતવાતમાં મેણાં મારવાની એક પણ તક છોડતાં નહોતાં.

તેઓ કહેતાં કે નવી વહુ પોતાની હોશિયારી બતાવીને સસરાને પોતાના પક્ષમાં કરી રહી છે અને ઘરમાં જૂનો કચરો ભરી રહી છે.

રિદ્ધિના પતિ નિમેશે પણ રાત્રે રૂમમાં આવીને રિદ્ધિને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

"રિદ્ધિ, તારે આટલી બધી હઠ પકડવાની શું જરૂર હતી? આખો પરિવાર તારાથી નારાજ થઈ ગયો છે."

રિદ્ધિએ નિમેશના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂક્યો અને શાંત અવાજે કહ્યું, "નિમેશ, સમય આવ્યે બધું સમજાઈ જશે, તમે બસ મારો સાથ આપો."

રિદ્ધિએ તે જૂના સિલાઈ મશીનને પોતાના બેડરૂમના એક શાંત ખૂણામાં ગોઠવી દીધું.

બીજા જ દિવસથી તેણે પોતાના પિયરથી લાવેલી થોડી બચતના પૈસામાંથી બજારમાંથી મશીનનું લુબ્રિકન્ટ ઓઈલ, નવો દોરો, સોય અને નવો ચામડાનો પટ્ટો ખરીદી લીધાં.

તેણે એક-એક સ્ક્રૂ ખોલીને કેરોસીનથી ઘસી ઘસીને મશીનનો તમામ જૂનો કાટ સાફ કરી નાખ્યો.

તેણે લાકડાના પાટિયા પર સુંદર સનમાઈકા ચોંટાડી દીધી અને મશીનને એવું ચમકાવી દીધું જાણે આજે જ દુકાનમાંથી નવું લાવ્યા હોય.

ત્યારબાદ દરરોજ બપોરે જ્યારે આખો પરિવાર જમી-પરવારીને પોતપોતાના રૂમમાં આરામ કરતો હોય, ત્યારે રિદ્ધિના રૂમનો દરવાજો અંદરથી બંધ થઈ જતો.

અને થોડી જ વારમાં રૂમમાંથી મશીન ચાલવાનો ધીમો, લયબદ્ધ અને અવિરત 'ખટ-ખટ' અવાજ આવવા લાગતો.

ગીતાબેન બપોરે ઊંઘમાંથી જાગીને બબડતાં કે નવી વહુ બપોરના સમયે પણ ઘરમાં અવાજ કરીને કોઈને શાંતિથી સૂવા નથી દેતી.

દીપકભાઈ માનતા હતા કે રિદ્ધિ માત્ર પોતાના સાડલા કે બ્લાઉઝ સીવીને સમય બગાડી રહી છે.

આમ કરતાં કરતાં બે મહિનાનો સમય પાંખો લગાવીને ઊડી ગયો અને આસો મહિનો બેસી ગયો.

દિવાળીના તહેવારો નજીક આવી રહ્યા હતા અને બજારમાં ખરીદીની રોનક જામી હતી.

દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં બપોરના સમયે હસમુખલાલને અચાનક લો બ્લડપ્રેશર જેવું લાગ્યું અને ખૂબ તરસ લાગી.

તેઓ ઓસરીમાં પાણીનું માટલું ખાલી હોવાથી પાણી લેવા માટે અંદરના રૂમો તરફ ગયા.

રસોડા તરફ જતાં જ તેમને રિદ્ધિના બંધ રૂમમાંથી મશીન ચાલવાનો અવાજ સંભળાયો.

પરંતુ આ વખતે અવાજની સાથે સાથે કોઈના ડૂસકાં ભરવાનો અને રડવાનો ધીમો અવાજ પણ આવી રહ્યો હતો.

હસમુખલાલના કાન સરવા થઈ ગયા અને તેમના મનમાં ચિંતા પેસી ગઈ કે નવી વહુ કેમ રડી રહી હશે?

તેમણે ધીમા પગલે જઈને દરવાજાની તિરાડમાંથી અંદર જોયું.

ઓરડામાં અંદરનું દ્રશ્ય જોતાં જ હસમુખલાલના પગ નીચેથી જાણે સમગ્ર પૃથ્વી સરકી ગઈ અને તેમની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ.

ઓરડામાં જમીન પર મોટા-મોટા પ્લાસ્ટિકના પાંચ થેલા ભરેલા પડ્યા હતા.

તે થેલાઓની અંદર નાના-નાના ગરીબ બાળકો માટેના અસંખ્ય નવા સુંદર સફેદ અને કેસરી રંગના ઝભલાં, કુર્તા અને બાળકીઓ માટેના નાના ઘાઘરા-ચોળી વ્યવસ્થિત ઇસ્ત્રી કરીને ગોઠવેલા હતા.

અને રિદ્ધિ સિલાઈ મશીન સામે બેસીને હાથમાં છેલ્લું નાનું ઝભલું સીવી રહી હતી.

પરંતુ સૌથી હૃદયસ્પર્શી દ્રશ્ય તો એ હતું કે તે સિલાઈ મશીનની બરાબર સામે ટેબલ પર તેની સ્વર્ગસ્થ સાસુ શાંતાબાની એક મોટી તસવીર મૂકેલી હતી.

તે તસવીર પર તાજા મોગરાના ફૂલોનો સુંદર હાર ચડાવેલો હતો અને બાજુમાં એક નાનો ઘીનો દીવો પ્રગટી રહ્યો હતો.

રિદ્ધિ જ્યારે પણ એક કપડું સીવીને પૂરું કરતી, ત્યારે તે કપડાંને અતિશય આદર અને ભક્તિભાવ સાથે બંને હાથે ઉપાડીને સાસુની તસવીરના ચરણોમાં અડાડતી હતી.

તે સાસુના ચરણ સ્પર્શ કરીને આંસુ ભરેલી આંખે મનોમન કંઈક પ્રાર્થના કરી રહી હતી.

હસમુખલાલથી હવે પોતાના આંસુ રોકી શકાયા નહીં.

તેમણે ધ્રૂજતા હાથે દરવાજો જોરથી ધકેલ્યો અને અંદર પ્રવેશ્યા.

અચાનક સસરાને રૂમમાં આવેલા જોઈને રિદ્ધિ ગભરાઈને ઊભી થઈ ગઈ.

તેણે ઝડપથી પોતાના આંસુ લૂછ્યાં અને સાડીનો છેડો માથા પર ખેંચી લીધો.

"બાપુજી, તમે અંદર કેમ આવ્યા? તમને કોઈ તકલીફ છે? હું હમણાં જ તમારા માટે ગરમ ચા બનાવી લાવું છું." રિદ્ધિએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.

હસમુખલાલની આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહી નીકળી હતી.

તેમણે ટેબલ પર પડેલી પોતાની સ્વર્ગસ્થ પત્નીની તસવીર સામે જોયું અને પછી તે અસંખ્ય કપડાં ભરેલા થેલા તરફ જોયું.

"બેટા રિદ્ધિ, મને સાચેસાચું કહી દે, આ બધું શું છે? તું આટલા બધા દિવસોથી આ બંધ રૂમમાં એકલી બેસીને કોના માટે આ કપડાં સીવી રહી હતી?"

હસમુખલાલનો અવાજ એટલો ગદગદ થઈ ગયો હતો કે તેમના શબ્દો માંડ માંડ બહાર આવી રહ્યા હતા.

તેમનો અવાજ સાંભળીને બહારથી દીપકભાઈ, ગીતાબેન અને નિમેશ પણ દોડતા રૂમમાં આવી પહોંચ્યા.

બધાએ જ્યારે રૂમમાં આ અદભુત દ્રશ્ય જોયું ત્યારે આખા રૂમમાં સ્મશાન જેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ.

રિદ્ધિએ બંને હાથ જોડીને સસરા સામે નજર નીચી કરી લીધી.

"બાપુજી, મને ક્ષમા કરજો, મેં આ વાત તમારા બધાથી છુપાવી રાખી હતી કારણ કે હું આને કોઈ મોટો દેખાડો બનાવવા નહોતી માંગતી."

"મારા લગ્ન થયા ત્યારે મારા પિયરમાં મારી વિધવા માતાએ મને વિદાય આપતી વખતે એક વાત કહી હતી."

"તેમણે કહ્યું હતું કે તારી સાસુ શાંતાબા આખા ગામમાં સૌથી પરગજુ અને પુણ્યશાળી સ્ત્રી હતાં."

"તેઓ દર વર્ષે દિવાળી પર ગામના છેવાડે આવેલા અનાથાશ્રમ અને રક્તપિત્તના દર્દીઓના ગરીબ બાળકો માટે પોતાના હાથે કપડાં સીવીને દાન કરતાં હતાં."

"પરંતુ ગયા વર્ષે અચાનક બીમારીમાં તેમનું અવસાન થઈ ગયું અને તેમનો આ પવિત્ર સંકલ્પ અધૂરો રહી ગયો હતો."

"જ્યારે તમે આ મશીનને ભંગારમાં આપવાની વાત કરી ત્યારે મને લાગ્યું કે આ માત્ર લોખંડ નથી પણ મારી સાસુના પુણ્યની અને તેમના અધૂરા સપનાની સાક્ષાત ધરોહર છે."

"મેં મારા સ્ત્રીધનના ઘરેણાં ગીરવે મૂકીને કાપડના તાકા ખરીદ્યા અને છેલ્લા બે મહિનાથી રોજ બપોરે આ બાળકો માટે કપડાં સીવી રહી હતી."

"આવતીકાલે ધનતેરસ છે બાપુજી, કાલે સવારે હું આ તમામ એકસો પચાસ નવા કપડાં તે અનાથ બાળકોને મારી સ્વર્ગસ્થ સાસુના હાથે દાન કરાવવા માંગતી હતી."

"હું ઈચ્છતી હતી કે આ દિવાળીએ સ્વર્ગમાં બેઠેલી મારી સાસુ જ્યારે નીચે જુએ ત્યારે તેમના આત્માને પરમ તૃપ્તિ મળે કે તેમની વહુએ તેમની પરંપરા તૂટવા નથી દીધી."

આ શબ્દો સાંભળતાં જ હસમુખલાલ પોતાના બંને હાથ મોં પર ઢાંકીને જમીન પર બેસી પડ્યા અને પોક મૂકીને ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યા.

દીપકભાઈના પગ નીચેથી પણ જમીન સરકી ગઈ અને તેમનું માથું અતિશય શરમથી છાતી સુધી ઝૂકી ગયું.

જે વહુને તેઓ જક્કી, અણસમજુ અને કચરો ભેગો કરનારી માનતા હતા, તે વહુએ પોતાના સ્ત્રીધનના દાગીના વેચીને તેમની માતાના આત્માની લાજ રાખી લીધી હતી.

ગીતાબેન દોડીને રિદ્ધિને ભેટી પડ્યાં અને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવા લાગ્યાં.

"રિદ્ધિ, મને માફ કરી દે મારી બહેન, હું જેઠાણી થઈને પણ આટલી સ્વાર્થી બની ગઈ અને તારા દેવ જેવા પવિત્ર હૃદયને ન ઓળખી શકી."

દીપકભાઈ આગળ આવ્યા અને પોતાની નાની વહુ સામે હાથ જોડીને માથું નમાવી દીધું.

"બેટા, અમે તો લોહીના દીકરા થઈને પણ માના સંસ્કારોને ભંગારના ભાવે વેચવા નીકળ્યા હતા, પણ તેં પારકા ઘરની દીકરી થઈને અમારા આખા કુળને તારી દીધું."

હસમુખલાલે રિદ્ધિના બંને હાથ પોતાના માથા પર મૂક્યા.

"શાંતા ગઈ ત્યારે મને લાગતું હતું કે આ ઘરમાંથી લક્ષ્મી ચાલી ગઈ છે, પણ આજે મને ખાતરી થઈ ગઈ કે મારી શાંતા તારા રૂપમાં ફરી આ ઘરમાં પ્રગટી છે."

બીજા દિવસે સવારે ધનતેરસના પવિત્ર પર્વે આખો પરિવાર સાથે મળીને અનાથાશ્રમ પહોંચ્યો.

જ્યારે તે નિર્દોષ અનાથ બાળકોએ નવા કપડાં પહેરીને રિદ્ધિ અને હસમુખલાલના ચરણ સ્પર્શ કર્યા, ત્યારે હસમુખલાલને લાગ્યું કે તેમની પત્ની શાંતા આજે સાક્ષાત હાજર થઈને તેમના માથા પર આશીર્વાદ વરસાવી રહી છે.

ઘરમાં પડેલી જૂની વસ્તુઓ ક્યારેય ભંગાર નથી હોતી, તેમાં પૂર્વજોના સંસ્કાર, લાગણીઓ અને સંકલ્પો ધબકતા હોય છે જેને માત્ર એક સંસ્કારી અને પ્રેમાળ હૃદય જ જીવંત રાખી શકે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.