સાસુની સોનાની વારસાગત બંગડીઓ લેવાને બદલે જેઠાણીએ ગરીબ દેરાણીના હાથમાં પહેરાવી ત્યારે...

ધનતેરસની આસો સુદ તેરસની સોનેરી સાંજ શહેરના જૂના મહોલ્લામાં ઝળહળી રહી હતી.

મહોલ્લાના દરેક ઘરના આંગણે રંગોળી પુરાઈ ચૂકી હતી અને ઉંબરે તેલના કોડિયાં પ્રગટી ચૂક્યાં હતાં.

પ્રકાશભાઈના જૂના સંયુક્ત પરિવારના મકાનમાં પણ ઉત્સવનો અનેરો માહોલ છવાયેલો હતો.

ઓસરીમાં પિત્તળની મોટી થાળીમાં ગંગાજળ, કંકુ, ચોખા અને તાજા ગુલાબના ફૂલો સજાવીને પરિવારની વડીલ માતા મંગળાબા બેઠાં હતાં.

તેમની જમણી બાજુ બેઠેલી મોટી વહુ સુનિતા છેલ્લા બાર વર્ષથી આ પરિવારની કરોડરજ્જુ બનીને રહી હતી.

સુનિતાએ પોતાના સાસુ-સસરાની સેવા કરવામાં અને બંને દિયરોને પોતાના સંતાનોની જેમ મોટા કરવામાં પોતાની આખી જવાની સમર્પિત કરી દીધી હતી.

આજથી બાર વર્ષ પહેલાં જ્યારે સુનિતા પરણીને આવી હતી ત્યારે પરિવાર પર મોટો આર્થિક બોજ હતો.

તે સમયે સુનિતાએ પોતાના લગ્નના ઘરેણાં સામે ચાલીને સસરાના હાથમાં મૂકી દીધા હતા જેથી દેવું ચૂકવી શકાય.

તેના આ અદભુત સમર્પણને કારણે મંગળાબાના હૃદયમાં સુનિતા માટે પુત્રી કરતાં પણ વિશેષ આદરનું સ્થાન હતું.

જ્યારે તેમની ડાબી બાજુ બેઠેલી નાની વહુ નેહા હજુ માંડ છ મહિના પહેલાં જ નાના દીકરા કૌશિક સાથે પરણીને આ ઘરમાં આવી હતી.

નેહા ગામડાના એક અત્યંત સાધારણ, ગરીબ અને દેવાદાર પરિવારમાંથી આવતી હતી.

તેના પિતા એક સામાન્ય ખેત-મજૂર હતા અને લગ્નમાં મોટો કરિયાવર કે સોનાના દાગીના આપવાની તેમની કોઈ પહોંચ નહોતી.

જ્યારે નેહાના લગ્ન થયા ત્યારે મહોલ્લાની કેટલીક સ્ત્રીઓએ કાનમાં ઝેરી ફૂસફૂસાટ કરી હતી કે આ વહુ તો ખાલી હાથે આવી છે.

તે સ્ત્રીઓએ કહ્યું હતું કે નવી વહુ એક તોલો સોનું પણ નથી લાવી અને મોટા ઘરમાં મફતમાં પરણી ગઈ છે.

તે રાત્રે નેહા પોતાના રૂમમાં એકલી બેસીને ઓશિકામાં મોં છુપાવીને ચોધાર આંસુએ રડી હતી.

તેને લાગતું હતું કે તેના પિતાએ દેવું કરીને પણ લગ્ન કર્યા હતા છતાં દુનિયા માત્ર પૈસા અને ઘરેણાંથી જ વહુની કિંમત આંકતી હોય છે.

આ સંકોચ તેના મનમાં એટલો ઘર કરી ગયો હતો કે તે પરિવારના કોઈપણ શુભ પ્રસંગમાં હસતા મોઢે આગળ આવતાં ડરતી હતી.

તેને હંમેશાં ચિંતા રહેતી કે કોઈ સંબંધી તેના હાથની કાચની બંગડીઓ જોઈને તેના ગરીબ પિતાનું અપમાન ન કરી બેસે.

આ કારણથી નેહા જ્યારે પણ કોઈ કૌટુંબિક પ્રસંગમાં બેસતી ત્યારે તેના મનમાં એક અદ્રશ્ય ડર, સંકોચ અને લઘુતાગ્રંથિ સતાવતી રહેતી હતી.

તેને હંમેશાં લાગતું કે તે આ પ્રતિષ્ઠિત ઘરમાં એક ગરીબ અને કરિયાવર વગરની વહુ તરીકે ક્યારેય સન્માન નહીં મેળવી શકે.

આજે ધનતેરસની વિશેષ પૂજા પૂરી થયા પછી મંગળાબાએ પોતાના પાલવમાંથી જૂની પિત્તળની ચાવી કાઢી.

તેમણે બાજુમાં પડેલા સાગના લાકડાના જૂના પટારાનું તાળું ખોલ્યું અને અંદરથી મખમલની લાલ થેલી બહાર કાઢી.

તે થેલીમાંથી તેમણે સોનાની બે અત્યંત વજનદાર, કલાત્મક કંદોરાવાળી વારસાગત બંગડીઓ બહાર કાઢી.

તે બંગડીઓ દીવાના અજવાળામાં સોનાના તેજથી ઝગમગી ઊઠી.

આ બંગડીઓ કોઈ સામાન્ય ઘરેણું નહોતી પણ મંગળાબાની સાસુએ પોતાની વહુને પેઢી દર પેઢી સાચવવા માટે આપેલી અતિ પવિત્ર પારિવારિક ધરોહર હતી.

પરિવારના જૂના નિયમ અને પરંપરા મુજબ આ કિંમતી વારસાગત બંગડીઓ ઘરની મોટી વહુ સુનિતાને જ મળવાની હતી.

કારણ કે સુનિતાએ બાર વર્ષ સુધી ઘરના તમામ સુખ-દુઃખ સહન કરીને પરિવારને એક તાંતણે બાંધી રાખ્યો હતો.

નેહાએ તે ઝળહળતી સોનાની બંગડીઓ તરફ એક ક્ષણ માટે લલચાયેલી નજરે જોયું અને પછી તરત જ શરમથી પોતાની નજર નીચી કરી લીધી.

તેણે પોતાના બંને હાથ સાડીના પાલવ પાછળ છુપાવી લીધા.

તેના પોતાના હાથમાં માત્ર બજારમાંથી ખરીદેલી પાંચ-પાંચ રૂપિયાની કાચની સાદી લીલી બંગડીઓ હતી જેમાં સોનાનું એક નાનું ટીપું પણ નહોતું.

નેહાના મનમાં થયું કે આજે આખો પરિવાર મોટી વહુની પ્રશંસા કરશે અને તેનું પોતાનું અસ્તિત્વ સાવ ગૌણ બની જશે.

તેના પતિ કૌશિકે પણ નેહાના ચહેરા પર છવાયેલી ઉદાસી જોઈ પણ તે લાચારીથી કશું બોલી ન શક્યો.

મંગળાબાએ બંને સોનાની બંગડીઓ હાથમાં લીધી, તેના પર કંકુનો ચાંદલો કર્યો અને સુનિતાને વહાલથી પોતાની પાસે બોલાવી.

"સુનિતા બેટા, આગળ આવ, તું છેલ્લા બાર વર્ષથી મારી સેવા કરતી આવી છે અને આ ઘરને સ્વર્ગ બનાવ્યું છે."

"આ ઘરની વડીલ વહુ અને આવતીકાલની ગૃહિણી તરીકે આ વારસાગત સોનું પહેરવાનો પહેલો અને આખરી હક માત્ર તારો જ છે."

આખું કુટુંબ ખુશ થઈ ગયું અને જેઠ પરેશભાઈના ચહેરા પર ગર્વનું સ્મિત આવી ગયું.

પરંતુ સુનિતાએ પોતાના બંને હાથ પાછળ કરી લીધા અને આગળ વધવાને બદલે એક ડગલું પાછળ હટી ગઈ.

તેના ચહેરા પર એક અત્યંત શાંત, ગંભીર અને દિવ્ય સ્મિત હતું.

"બા, આ બંગડીઓ મને સોંપતાં પહેલાં મારી એક નાની પણ આખરી વિનંતી સાંભળી લો." સુનિતાનો અવાજ અત્યંત મૃદુ અને નમ્ર હતો.

સુનિતાએ સાસુના હાથમાંથી તે બંને ભારે સોનાની બંગડીઓ અતિ આદરપૂર્વક પોતાની હથેળીમાં લીધી.

પછી તે ધીમા પગલે ફરી અને સીધી ખૂણામાં બેઠેલી નાની વહુ નેહા પાસે પહોંચી.

નેહા કશું સમજે કે વિચારે તે પહેલાં સુનિતા જમીન પર નેહાની સામે ઘૂંટણિયે બેસી ગઈ.

તેણે નેહાના સાડી પાછળ છુપાયેલા બંને ધ્રૂજતા હાથ બહાર કાઢ્યા.

અને સુનિતાએ એક ક્ષણનો પણ ખચકાટ રાખ્યા વિના તે બંને કિંમતી સોનાની બંગડીઓ નેહાના કાચની બંગડીવાળા હાથમાં પહેરાવી દીધી!

આ અણધાર્યા દ્રશ્યથી આખી ઓસરીમાં જાણે વીજળી પડી હોય તેવો સન્નાટો છવાઈ ગયો.

મંગળાબાના મોંમાંથી એક આશ્ચર્યનો ઉદ્ગાર નીકળી ગયો અને પરેશભાઈ તથા કૌશિક સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

નેહાના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેના ચહેરા પરથી લોહી ઊડી ગયું.

તેણે ગભરાઈને પોતાના હાથ પાછા ખેંચવાની કોશિશ કરી.

"દીદી, આ તમે શું અનર્થ કરી રહ્યા છો? આ બંગડીઓ તમારી છે, તમારા બાર વર્ષના ત્યાગનું ઈનામ છે."

"મારા પિયરે આ ઘરમાં કોઈ કરિયાવર નથી આપ્યો, મારા જેવી સામાન્ય અને ગરીબ વહુનો આ વારસાગત સોના પર કોઈ અધિકાર નથી." નેહાનો અવાજ રડમસ થઈ ગયો હતો.

સુનિતાએ નેહાના બંને હાથ પ્રેમથી પોતાની હથેળીઓમાં મજબૂતીથી પકડી રાખ્યા.

તેણે નેહાની આંખોમાં આંખ પરોવી અને અત્યંત વહાલથી કહ્યું.

"નેહા, તું આ ઘરમાં પગ મૂક્યો ત્યારથી હું તારા ચહેરાનો સંકોચ અને તારી આંખોનું દર્દ રોજ જોઉં છું."

"જ્યારે લગ્નમાં લોકો તારા પિયરની ગરીબી વિશે વાતો કરતા હતા ત્યારે મારું કાળજું પણ ચિરાઈ ગયું હતું."

"તું હંમેશાં એવું વિચારીને ગૂંગળાયા કરે છે કે તારા પિતા ગરીબ છે એટલે તારું આ ઘરમાં કોઈ મોભો કે સ્થાન નથી."

"પણ તું ભૂલી જાય છે કે તું આ ઘરની પારકી વહુ નથી પણ મારી પોતાની નાની બહેન છે, મારા ઘરની સાક્ષાત અન્નપૂર્ણા છે."

"હું તો છેલ્લા બાર વર્ષથી આ પરિવારના અખૂટ પ્રેમ, માન અને વિશ્વાસથી એટલી ધરાઈ ગઈ છું કે મને હવે કોઈ ધાતુના ઘરેણાંની ભૂખ નથી રહી."

"મારી પાસે મારા સાસુ-સસરાના આશીર્વાદનું એવું અખૂટ ઘરેણું છે જે ક્યારેય જૂનું નથી થવાનું."

"આ ધનતેરસે જો મારા આ નાના ત્યાગથી મારી નાની બહેનના ચહેરા પરથી ગરીબીનો સંકોચ હટી જતો હોય અને તેના દિલમાં આત્મસન્માન જાગતું હોય, તો આ સોનું પહેરાવીને મારું સ્ત્રીત્વ ધન્ય બની જશે."

આટલું બોલતાં બોલતાં સુનિતાની આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહી નીકળી.

નેહા હવે પોતાની જાતને સંભાળી ન શકી.

તેણે જમીન પર બેસીને સુનિતાના બંને પગ પકડી લીધા અને તેનું માથું જેઠાણીના ચરણોમાં ઢાળીને પોક મૂકીને રડી પડી.

તેના આંસુથી સુનિતાના પગ ભીંજાઈ ગયા.

"દીદી... તમે જેઠાણી નથી પણ મારી સાક્ષાત જનેતા છો, સાક્ષાત દેવી છો!"

"આ દુનિયામાં જ્યાં સોનાના એક-એક તોલા માટે સગી બહેનો અને દેરાણી-જેઠાણી એકબીજાના ગળા કાપી નાખતી હોય છે અને ઘરો તૂટી જાય છે."

"ત્યાં તમે મને આટલો મોટો આદર અને મોભાનું સ્થાન આપ્યું?"

"મને મારા પિયરની ગરીબી પર જે રંજ હતો તે આજે તમારા એક જ નિર્ણયથી કાયમ માટે ધોવાઈ ગયો દીદી!"

કૌશિક પણ આગળ આવ્યો અને પોતાના મોટા ભાઈ પરેશ અને ભાભી સુનિતાના પગે પડી ગયો.

"ભાભી, આજે તમે મારી પત્નીને માત્ર સોનું નથી આપ્યું પણ એના ખોવાયેલા આત્મવિશ્વાસને અમર બનાવી દીધો છે."

"અમારા જેવો નાનો ભાઈ કેટલો ભાગ્યશાળી છે કે જેના ઘરમાં તમારા જેવી સાક્ષાત દેવી જેઠાણી બનીને બિરાજે છે."

પરેશભાઈ આગળ આવ્યા અને પોતાની પત્ની સુનિતાના ખભા પર ગર્વથી હાથ મૂક્યો.

"સુનિતા, આજે તેં સાબિત કરી દીધું કે આ ઘરની સાચી દોલત તારા જેવા ઉમદા સંસ્કારોમાં સમાયેલી છે."

"જ્યારે લોકો પૈસા અને દાગીના પાછળ ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે વેર કરાવતા હોય છે ત્યારે તેં મારા નાના ભાઈના સંસારને અમૃતથી ભરી દીધો."

મંગળાબાની આંખોમાંથી પણ ચોધાર આંસુની ધારા વહી નીકળી હતી.

તેમણે ખાટલા પરથી ઊભા થઈને બંને વહુઓને પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધાં.

"સુનિતા બેટા, ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે મારી સાસુએ મને આ બંગડીઓ આપી હતી ત્યારે તેમણે મને કહ્યું હતું કે જે સ્ત્રી આ ઘરેણાંને માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે નહીં પણ આખા ઘરની એકતા માટે વાપરશે તે જ સાચી સાવિત્રી કહેવાશે."

"આજે ચાલીસ વર્ષ પછી તેં એ વચન સાચું કરી બતાવ્યું છે."

"ધન્ય છે મારી સુનિતાને અને ધન્ય છે આ ઘરના પવિત્ર સંસ્કારોને!"

"જે ઘરમાં આવી દેવદૂત જેવી મોટી વહુ હોય તે ઘર પર સાક્ષાત મહાલક્ષ્મીજી હંમેશાં પ્રસન્ન રહે છે."

પરેશભાઈ અને કૌશિક પણ એકબીજાને ગળે મળીને ગદગદ થઈ ગયા.

તે રાત્રે તે સંયુક્ત પરિવારના આંગણે સોનાના ઘરેણાં કરતાં પણ વધારે દિવ્ય ચમક તે બંને વહુઓના પવિત્ર સ્નેહ, ત્યાગ અને એકતાની ઝળહળી રહી હતી.

ભૌતિક ઘરેણાં તો માત્ર શરીરની બાહ્ય શોભા વધારે છે પણ ત્યાગ અને મોટું મન જ પરિવારના સંબંધોને અખંડ અને અમર બનાવતા હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.