સાસુનું જૂનું સિલાઈ મશીન રિપેર કરાવવા ગયા ત્યારે દુકાનદારે ખોલવાની જ ના પાડી દીધી કારણ કે...
બપોરના બે વાગ્યા હતા અને શેરીમાં સાવ સન્નાટો હતો.
હંસાબેન પોતાના ઘરના ઓરડામાંથી જૂનો સિલાઈ મશીન બહાર કાઢવાની મથામણ કરી રહ્યા હતા.
કાળા રંગનું, લોખંડનું ભારેખમ મશીન વર્ષોથી ખૂણામાં પડેલું હતું.
એના લાકડાના પાટિયા પર ધૂળની ઝીણી પરત જામી ગઈ હતી.
"વહુ બેટા, જરા હાથ લગાવજે ને, આ મશીન જરા ઊંચકવું છે," હંસાબેને રસોડા તરફ મોઢું કરીને સાદ પાડ્યો.
પુત્રવધૂ પૂજા તરત જ હાથ લૂછતી બહાર આવી.
"બા, આટલું ભારે મશીન કેમ ઉપાડો છો? સાચવો, કમર લચકાઈ જશે," પૂજાએ ચિંતાથી કહ્યું.
"આવતા મહિને તારી નણંદની દીકરીના લગ્ન છે ને, તો મારે થોડા જૂના ચણિયાચોળીમાં ગોટા-પટ્ટી લગાવવી છે," હંસાબેને હાંફતા હાંફતા કહ્યું.
"પણ બા, આ મશીન તો કેટલાય વરસોથી બંધ પડ્યું છે, એ હવે ચાલશે થોડું?" પૂજાએ પૂછ્યું.
"ચાલશે કેમ નહીં? મારી સાસુએ મને આ મશીન મારા આણામાં આપ્યું હતું," હંસાબેને મશીન પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું.
"પણ એનો હાથો જામ થઈ ગયો છે, જરાય હલતો નથી," પૂજાએ વ્હીલ ફેરવવાની કોશિશ કરતાં કહ્યું.
"હા, અંદર કદાચ કચરો ભરાયો હશે કે તેલ સુકાઈ ગયું હશે, હું બજારમાં જઈને રિપેર કરાવી લાવું," હંસાબેને સાડીનો છેડો સરખો કર્યો.
"બા, તમે ક્યાં વજન ઊંચકીને જશો? કિશન સાંજે ઓફિસેથી આવે એટલે એને કહેજો ને," પૂજાએ રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
"ના રે, એ આખો દિવસ થાકીને આવે, પછી હું એને ક્યાં હેરાન કરું? રિક્ષાવાળો અહીં સુધી મૂકી જશે," હંસાબેન મક્કમ હતા.
હંસાબેને મશીન પર જૂનો ખેસ ઢાંકી દીધો.
શેરીના નાકેથી રિક્ષા બોલાવીને એમણે મશીન પાછળની સીટ પર મુકાવ્યું અને પોતે બેસી ગયા.
બજારના જૂના ચોકમાં સિલાઈ મશીન રિપેર કરવાની એક ઘણી જૂની દુકાન હતી.
દુકાનદાર રમેશભાઈ છેલ્લા ચાલીસ વર્ષથી ત્યાં જ બેસીને મશીનો રિપેર કરતા હતા.
રિક્ષા દુકાન આગળ ઊભી રહી એટલે રમેશભાઈએ ચશ્માના કાચ પરથી નજર ઊંચી કરી.
"આવો હંસાબેન, કેમ આજે આ બાજુ આવવું પડ્યું?" રમેશભાઈએ ઓળખાણ કાઢતાં પૂછ્યું.
"જોને ભાઈ, આ આપણું જૂનું મશીન સાવ જામ થઈ ગયું છે, જરા ખોલીને ઓઈલિંગ કરી આપો ને," હંસાબેને કહ્યું.
રમેશભાઈએ રિક્ષામાંથી મશીન ઉતારવામાં મદદ કરી અને પોતાની દુકાનના લાકડાના ટેબલ પર મૂક્યું.
હંસાબેન સામે પડેલી પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેઠા.
રમેશભાઈએ હાથમાં પાનું અને પેચકિયું લીધું.
એમણે મશીન પરથી જૂનો ખેસ હટાવ્યો.
જેવો એમણે મશીનનો કાળો રંગ અને એના પરની જૂની પીળી ડિઝાઈન જોઈ, એમનો હાથ અટકી ગયો.
રમેશભાઈએ ઝૂકીને મશીનની નીચેનો નંબર જોયો.
પછી એમણે મશીનનું વ્હીલ ધીમેથી હલાવ્યું.
રમેશભાઈનો ચહેરો અચાનક ગંભીર થઈ ગયો.
એમણે હાથમાં પકડેલું પાનું ધીમેથી ટેબલ પર મૂકી દીધું.
"હંસાબેન, આ મશીન હું નહીં ખોલું," રમેશભાઈએ એકદમ શાંત અવાજે કહ્યું.
હંસાબેન આશ્ચર્યથી એમની સામે જોઈ રહ્યા.
"કેમ ભાઈ? આવું કેમ બોલો છો? પૈસા જે થતા હોય તે હું આપી દઈશ," હંસાબેને આગ્રહ કર્યો.
"પૈસાની વાત જ નથી બેન, પણ આ મશીનને હું હાથ નહીં લગાડું," રમેશભાઈએ હાથ જોડી દીધા.
"પણ કારણ તો કહો? મશીન સાવ નકામું થઈ ગયું છે કે સુધરે એવું નથી?" હંસાબેન થોડા અકળાયા.
"મશીન તો એકદમ સરસ છે, બે ટીપાં તેલ નાખીશ તો હમણાં દોડવા માંડશે," રમેશભાઈએ કહ્યું.
"તો પછી ખોલવાની કેમ ના પાડો છો? મારે ઘેર કેટલું બધું કામ પડ્યું છે," હંસાબેને પૂછ્યું.
"હું આ મશીન નહીં ખોલું એટલે નહીં જ ખોલું, તમે આને પાછું લઈ જાઓ," રમેશભાઈ પોતાની વાત પર અડગ રહ્યા.
હંસાબેનને ખૂબ નવાઈ લાગી અને થોડો ગુસ્સો પણ આવ્યો.
"રમેશભાઈ, આપણે વર્ષોથી ઓળખીએ છીએ, તમે ક્યારેય કોઈ ઘરાકને આમ પાછા નથી કાઢતા," હંસાબેને કહ્યું.
"સાચી વાત છે તમારી, પણ આ મશીન જુદું છે," રમેશભાઈએ ઊંડો શ્વાસ લીધો.
"શું જુદું છે આમાં? લોખંડનું સાદું મશીન જ છે ને?" હંસાબેને પૂછ્યું.
રમેશભાઈ ઊભા થયા અને એમણે દુકાનની બહાર નજર કરી, પછી ધીમે રહીને શટર અડધું નીચે ખેંચી લીધું.
હંસાબેનનું દિલ ધડકવા લાગ્યું કે આ માણસ આવું કેમ કરી રહ્યો છે.
"હંસાબેન, તમને ખબર છે આ મશીન છેલ્લે કોણે રિપેર કર્યું હતું?" રમેશભાઈએ ગંભીર થઈને પૂછ્યું.
"મને શું ખબર હોય? મારા સાસુ જીવતા હતા ત્યારે કદાચ એમણે કરાવ્યું હશે," હંસાબેને વિચારતાં કહ્યું.
"ના, તમારા સાસુએ નહીં, તમારા જેઠ અરવિંદભાઈ આ મશીન મારી પાસે લાવ્યા હતા," રમેશભાઈએ ધીમા અવાજે કહ્યું.
જેઠનું નામ સાંભળતાં જ હંસાબેનનો શ્વાસ અટકી ગયો.
અરવિંદભાઈ હંસાબેનના મોટા જેઠ હતા, જેમને ગુજરી ગયાને આજે પંદર વર્ષ થઈ ગયા હતા.
બંને ભાઈઓ વચ્ચે જમીન-મિલકત બાબતે એવો ઝઘડો થયો હતો કે અરવિંદભાઈ આખું ઘર છોડીને બીજા શહેરમાં જતા રહ્યા હતા.
મરતી વખતે પણ એમણે પોતાના નાના ભાઈનું મોઢું નહોતું જોયું.
કુટુંબમાં બધા માનતા હતા કે અરવિંદભાઈ બહુ સ્વાર્થી હતા અને નાના ભાઈનો હિસ્સો પચાવી પાડવા માંગતા હતા.
એ કડવાશ હજુ પણ હંસાબેનના મનમાં ક્યાંક ખૂણામાં ધરબાયેલી પડી હતી.
"અરવિંદભાઈ આ મશીન લાવ્યા હતા? ક્યારે?" હંસાબેને ધ્રૂજતા અવાજે પૂછ્યું.
"આજથી બરાબર સત્તર વર્ષ પહેલાં, જ્યારે એ આ ગામ છોડીને કાયમ માટે જઈ રહ્યા હતા," રમેશભાઈએ યાદ કરતાં કહ્યું.
"તો એમણે શું કહ્યું હતું તમને?" હંસાબેનની ઉત્સુકતા વધી ગઈ.
"એ દિવસે સાંજે વરસાદ પડતો હતો અને અરવિંદભાઈ આ મશીન લઈને મારી દુકાને આવેલા," રમેશભાઈ બોલવા લાગ્યા.
"એમની આંખો લાલ હતી, જાણે કલાકોથી રડ્યા હોય."
"એમણે મને કહ્યું હતું કે રમેશ, આ મશીનનું નીચેનું બોબીન કેસિંગ અને અંદરનો ભાગ સાવ ખોલી નાખ."
"મેં પૂછ્યું કે કેમ ભાઈ? મશીન તો સારું ચાલે છે."
"ત્યારે એમણે મને હાથ જોડીને કહ્યું હતું કે મારે આ મશીનની અંદર એક એવી ચીજ સાચવીને મૂકવી છે જે કોઈના હાથમાં ન આવે."
હંસાબેન સ્તબ્ધ થઈને સાંભળી રહ્યા હતા.
"મેં એમની વાત માનીને મશીનની નીચેનો લોખંડનો મોટો બોલ્ટ ખોલ્યો અને મોટો ખાંચો ખાલી કર્યો," રમેશભાઈએ કહ્યું.
"એમણે પોતાની જેબમાંથી પ્લાસ્ટિકમાં લપેટેલું એક મોટું પેકેટ કાઢ્યું અને અંદર મૂકી દીધું."
"પછી એમણે મને કહ્યું કે આના પર એવી રીતે વેલ્ડિંગ અને સીલ મારી દે કે કોઈ સાદા પેચકિયાથી આ ખુલે જ નહીં."
"મેં પૂછ્યું કે આવું કેમ કરો છો ભાઈ? આમાં શું છે?"
"ત્યારે અરવિંદભાઈએ મને મારા માથા પર હાથ મૂકીને સોગંદ આપ્યા હતા."
હંસાબેનની છાતી જોરજોરથી ધડકવા લાગી.
"શો સોગંદ આપ્યા હતા?" હંસાબેનથી પુછાઈ ગયું.
"એમણે કહ્યું હતું કે રમેશ, મારા ગયા પછી જો ક્યારેય મારા નાના ભાઈની વહુ હંસા આ મશીન લઈને આવે, તો તારે આ મશીન ક્યારેય એકલામાં નથી ખોલવાનું."
"જ્યાં સુધી બંને ભાઈઓના પરિવાર એકસાથે તારી દુકાને ન બેસે, ત્યાં સુધી આ મશીનનો એક પણ સ્ક્રૂ ઢીલો ન કરવો."
"જો તું એકલામાં ખોલીશ, તો તને મારા મરેલાના સોગંદ છે."
રમેશભાઈની આંખોમાં પણ પાણી આવી ગયું હતું.
"હંસાબેન, હું એ સોગંદથી બંધાયેલો છું, એટલે મેં તમને ના પાડી કે હું આ મશીન નહીં ખોલું," રમેશભાઈએ ખુલાસો કર્યો.
હંસાબેનના પગ નીચેથી જાણે જમીન સરકી ગઈ.
જે જેઠને આખું કુટુંબ લોભી અને કપટી માનતું હતું, એમણે સિલાઈ મશીનમાં કંઈક એવું છુપાવ્યું હતું જે બંને પરિવારો સાથે જોડાયેલું હતું?
"પણ રમેશભાઈ, જેઠજીનો પરિવાર તો ક્યાંય દૂર રહે છે, અમારે એમની સાથે કોઈ બોલવાનો સંબંધ નથી," હંસાબેને વિવશ થઈને કહ્યું.
"સંબંધ નથી એ તો મને ખબર છે, પણ અરવિંદભાઈનો દીકરો ભાવેશ ગઈકાલે જ આ ગામમાં આવ્યો છે," રમેશભાઈએ કહ્યું.
"ભાવેશ અહીં આવ્યો છે? કેમ?" હંસાબેને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.
"એની મા બહુ બીમાર છે અને એને કોઈ જૂના કાગળિયાની જરૂર છે એટલે એ ગામડે આવ્યો છે," રમેશભાઈએ જણાવ્યું.
"મેં સવારે જ એને બજારમાં જોયો હતો."
હંસાબેન થોડીવાર માટે સાવ શૂન્યમનસ્ક થઈ ગયા.
જૂની વાતો, ઝઘડા, કડવાશ બધું એક પળમાં એમની આંખો સામે તરી આવ્યું.
"રમેશભાઈ, ભાવેશ ક્યાં રોકાયો છે તમને ખબર છે?" હંસાબેને પૂછ્યું.
"હા, આપણા ધર્મશાળા વાળા મકાનમાં જ છે," રમેશભાઈએ કહ્યું.
"તમે એને અહીં બોલાવી શકો?" હંસાબેને નિર્ણય લેતાં કહ્યું.
"હું હમણાં જ છોકરાને મોકલીને બોલાવી લઉં છું," રમેશભાઈએ કહ્યું અને બાજુની દુકાનમાંથી એક છોકરાને દોડાવ્યો.
અડધા કલાક સુધી દુકાનમાં કોઈ કશું ન બોલ્યું.
હંસાબેન મશીન સામે એકીટશે જોઈ રહ્યા હતા.
એમને યાદ આવ્યું કે જ્યારે એ આ ઘરમાં નવી વહુ બનીને આવ્યા ત્યારે આ જ જેઠજી એમની નાની નાની જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખતા હતા.
પછી જમીનના ભાગલા વખતે એવો વંટોળ આવ્યો કે સગા ભાઈઓ દુશ્મન બની ગયા.
ત્યાં જ દુકાનનો પડદો હટ્યો અને એક ત્રીસેક વર્ષનો યુવાન અંદર આવ્યો.
એનો ચહેરો બિલકુલ અરવિંદભાઈ જેવો જ હતો.
હંસાબેનને જોતાં જ એ યુવાનના પગ થંભી ગયા.
"કાકી... તમે અહીં?" ભાવેશના અવાજમાં આશ્ચર્ય અને થોડો ખચકાટ હતો.
હંસાબેન ઊભા થયા અને એમની આંખો ભરાઈ આવી.
"ભાવેશ બેટા, તું આટલા વરસે ગામમાં આવ્યો અને ઘેર ન આવ્યો?" હંસાબેને વહાલથી પૂછ્યું.
ભાવેશ નીચી નજર કરી ગયો.
"કાકી, જૂના ઝઘડા પછી પપ્પાએ ક્યારેય તમારા ઘેર જવાની રજા નહોતી આપી," ભાવેશે ધીમેથી કહ્યું.
"છોડ એ બધી વાતો, અહીં બેસ," હંસાબેને એનો હાથ પકડીને બાજુની ખુરશી પર બેસાડ્યો.
રમેશભાઈએ બંને સામે જોયું.
"હવે બંને પક્ષ અહીં હાજર છે, એટલે હું મારા વચનમાંથી મુક્ત થાઉં છું," રમેશભાઈએ કહ્યું.
રમેશભાઈએ મોટું પાનું લીધું અને મશીનને ઊંધું કર્યું.
એમણે મશીનની નીચે લાગેલો ખાસ જાડો બોલ્ટ ખૂબ જોર કરીને ખોલ્યો.
વર્ષોથી બંધ હોવાને કારણે એમાંથી કાળો કચરો અને તેલનો કાટ નીકળ્યો.
અંદર એક મોટો પોલાણ વાળો ભાગ હતો.
રમેશભાઈએ સાણસી વડે અંદરથી એક પ્લાસ્ટિકની કોથળી ખેંચીને બહાર કાઢી.
કોથળી પર કાળી સેલોટેપ વીંટાળેલી હતી જેથી ભેજ ન લાગે.
રમેશભાઈએ એ પેકેટ હંસાબેનના હાથમાં મૂકી દીધું.
"આ તમારા પરિવારની અમાનત છે, તમે જ ખોલો," રમેશભાઈએ કહ્યું.
હંસાબેને ધ્રૂજતા હાથે પેકેટ પરની સેલોટેપ કાપી.
અંદરથી એક જૂની ડાયરી અને લાલ કપડામાં લપેટેલા કેટલાક દસ્તાવેજો નીકળ્યા.
હંસાબેને દસ્તાવેજ ખોલ્યા તો એ ગામની જમીનના અસલ દસ્તાવેજ હતા.
પણ એની સાથે એક હાથે લખેલો કાગળ હતો.
હંસાબેનથી વંચાય એ પહેલાં જ એમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા એટલે એમણે ભાવેશને આપ્યો.
"બેટા, તું વાંચ, તારા બાપુજીએ શું લખ્યું છે," હંસાબેને ડૂસકું ભરતાં કહ્યું.
ભાવેશે કાગળ ખોલ્યો અને મોટેથી વાંચવા લાગ્યો:
"નાના ભાઈ અને વહુ હંસા, જો આ કાગળ તમારા હાથમાં પહોંચે તો સમજી લેજો કે હું કદાચ આ ધરતી પર નહીં હોઉં."
"જે દિવસે આપણો ઝઘડો થયો, એ દિવસે મારા સાળા અને કેટલાક બહારના લોકોએ મને ચડાવ્યો હતો કે જમીન વેચીને બધું લઈ લે."
"હું ક્રોધમાં આંધળો થઈ ગયો હતો અને મેં તારી સાથે મોટો ઝઘડો કર્યો."
"પણ એ જ રાત્રે જ્યારે હું ઓરડામાં ગયો ત્યારે મેં જોયું કે હંસા આ સિલાઈ મશીન પર બેસીને આખી રાત કપડાં સીવતી હતી જેથી ઘરનો ખર્ચ નીકળી શકે."
"મારી માએ આ મશીન હંસાને આપતી વખતે કહ્યું હતું કે આ મશીન ઘરને જોડી રાખશે."
"મને મારી ભૂલ સમજાઈ ગઈ કે હું મારા જ ભાઈનું ઘર ભાંગવા બેઠો છું."
"જો હું એ વખતે જમીન તારા નામે કરી દેત, તો મારા સાસરીવાળા એ પચાવી પાડત અને તને કંઈ ન મળત."
"એટલે મેં કોર્ટમાં ખોટો કેસ કર્યો જેથી જમીન પર સ્ટે આવી જાય અને કોઈ એને વેચી ન શકે."
"મેં અસલ દસ્તાવેજ આ મશીનની અંદર છુપાવી દીધા છે."
"સાથે આ જમીનનો અડધો ભાગ નાના ભાઈના નામે કરવાનો પાવર ઓફ એટર્ની પણ આમાં જ છે."
"હું આ કલંક લઈને ગામ છોડી રહ્યો છું, કારણ કે મારી પાસે મોઢું બતાવવાની હિંમત નથી."
"પણ મને વિશ્વાસ છે કે આ મશીન ક્યારેક તો બગડશે અને મારી વહુ હંસા આને રમેશ પાસે જ લાવશે."
"મારા ભાઈને કહેજે કે એનો મોટો ભાઈ ક્યારેય બેઈમાન નહોતો, બસ સંજોગોનો માર્યો હતો."
કાગળ પૂરો થયો ત્યારે ભાવેશ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી રહ્યો હતો.
હંસાબેને પોતાના બંને હાથ મોઢા પર ઢાંકી દીધા.
દુકાનમાં સાવ નીરવ શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી, માત્ર રડવાનો અવાજ સંભળાતો હતો.
જે જેઠને આખી જિંદગી સ્વાર્થી અને કઠોર માનતા રહ્યા, એમણે પોતાના ભાઈના હિસ્સાને બચાવવા માટે આખી જિંદગી બદનામી વહોરી લીધી હતી.
"કાકી... મને માફ કરી દો, અમે પપ્પાને પણ ક્યારેય સમજી ન શક્યા," ભાવેશ હંસાબેનના પગમાં પડી ગયો.
હંસાબેને તરત જ ભાવેશને બેઠો કર્યો અને એને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી દીધો.
"ના બેટા, તારો કોઈ વાંક નથી, વાંક અમારો હતો કે અમે અમારા પોતાના લોહી પર ભરોસો ન કર્યો," હંસાબેન રડતાં રડતાં બોલ્યા.
રમેશભાઈ પણ પોતાના આંસુ લૂછી રહ્યા હતા.
"હંસાબેન, હવે તો તમને સમજાયું ને કે મેં મશીન કેમ નહોતું ખોલ્યું?" રમેશભાઈએ ધીમેથી પૂછ્યું.
"હા ભાઈ, જો તમે આજે આ ન કર્યું હોત, તો આ રહસ્ય ક્યારેય બહાર ન આવત અને અમે આખી જિંદગી પાપમાં જીવત," હંસાબેને હાથ જોડ્યા.
રમેશભાઈએ મશીનમાં બે ટીપાં તેલ નાખ્યું અને પેચકિયું ફેરવ્યું.
જામ થઈ ગયેલું વ્હીલ એક જ ઝાટકે એકદમ હળવું થઈને ફરવા લાગ્યું.
મશીનનો અવાજ જાણે વર્ષો પછી છૂટેલા નિસાસા જેવો હળવો લાગતો હતો.
"ભાવેશ, તું મારી સાથે ઘેર આવે છે, અત્યારે ને અત્યારે," હંસાબેને મક્કમતાથી કહ્યું.
"પણ કાકી, કાકા મને સ્વીકારશે?" ભાવેશે ડરતાં ડરતાં પૂછ્યું.
"તારા કાકા આ દસ્તાવેજ અને કાગળ જોશે એટલે તને આંખે વળગાડી લેશે," હંસાબેને એનો હાથ પકડી લીધા.
તેમણે રમેશભાઈને મશીનનું સમારકામ પૂરું કરવા બદલ આભાર માન્યો.
બંને જણા રિક્ષામાં બેઠા, વચ્ચે પેલું સિલાઈ મશીન હતું.
સાંજના સમયે જ્યારે રિક્ષા ઘર આગળ ઊભી રહી ત્યારે કિશન પણ ઓફિસેથી આવી ગયો હતો.
દરવાજે ઊભેલા પરિવારે જ્યારે હંસાબેનની સાથે ભાવેશને જોયો ત્યારે બધા અવાચક થઈ ગયા.
હંસાબેને રિક્ષામાંથી મશીન ઉતારાવ્યું અને ઘરમાં પ્રવેશ્યા.
ઓસરીમાં બેસીને જ્યારે એમણે પેલો કાગળ અને દસ્તાવેજ બધાની સામે મૂક્યા, ત્યારે ઘરની હવા બદલાઈ ગઈ.
કિશનના પિતાએ જ્યારે પોતાના મોટા ભાઈના અક્ષરો જોયા, ત્યારે એમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા.
એમણે ભાવેશને ગળે લગાવી લીધો.
પંદર વર્ષ જૂની દીવાલ પળવારમાં તૂટીને ભૂકો થઈ ગઈ હતી.
જે મશીન સાસુએ વહુને ઘર સાંધવા આપ્યું હતું, એ જ મશીને આજે તૂટેલા પરિવારોને કાયમ માટે સાંધી દીધા હતા.
જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.