સૌથી છેલ્લે જમવા બેઠેલી સ્ત્રીની થાળી જોઈને ડોક્ટરે પરિવાર સામે એવું કહ્યું કે...

રસોડાના સ્લેબ પર પડેલી સ્ટીલની તપેલી તળિયેથી સાવ ખાલી થઈ ગઈ હતી. તેમાં માત્ર આંગળી ભરાવી શકાય એટલો જ ખીચડીનો મસાલેદાર રસો ચોંટેલો હતો.

સુધાએ કડછીથી એ ચોંટેલો રસો ઉઝરડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. કડછીનો અવાજ ખાલી વાસણમાં ખખડીને આખા રસોડામાં ગુંજ્યો. સાંજે બનાવેલા અડધા કિલો બાસમતી ચોખા, તુવેરની દાળ અને શાકભાજીની પૌષ્ટિક ખીચડીમાંથી પોતાના માટે માત્ર બે ચમચી પણ ન બચી. સાથે બનેલા આઠ રોટલામાંથી માત્ર બે પાતળી, સહેજ બળી ગયેલી કિનારીઓ પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં પડી રહી હતી.

તેણે ડબ્બામાં હાથ નાખીને એ કડક થઈ ગયેલા રોટલાના ટુકડા કાઢ્યા. એક નાની વાટકીમાં સવારની ખાટી થઈ ગયેલી છાશ લીધી. થાકેલા પગે તે ગેસના ચૂલા પાસે જ નીચે જમીન પર બેસી ગઈ.

ડાઇનિંગ ટેબલ પર હજુ પણ પરિવારજનોના હાસ્યનો અવાજ આવતો હતો. પતિ હરેશ ટીવી પર સમાચાર જોતાં જોતાં સોફા પર લંબાવી ચૂક્યા હતા. મોટો દીકરો રોહિત મોબાઇલમાં રીલ્સ જોતાં જોતાં મોં લૂછી રહ્યો હતો. નાની દીકરી પૂજાએ પોતાની થાળીમાં અધૂરો છોડેલો પાપડ અને ખીચડીનો મોટો કોળિયો ટેબલ પર જ રઝળતો મૂકી દીધો હતો.

સુધાએ વાસી છાશમાં કડક રોટલાનો ટુકડો ડુબાડ્યો અને મોંમાં મૂક્યો. તે ચાવતી રહી, પણ ગળામાંથી કોળિયો નીચે ઉતરતો નહોતો.

આ કોઈ એક દિવસની વાત નહોતી. છેલ્લા પચીસ વર્ષથી આ ઘરમાં આ જ નિયમ અઘોષિત રીતે ચાલતો આવ્યો હતો.

રસોઈ તૈયાર થાય એટલે સૌથી પહેલી અને ગરમાગરમ થાળી હરેશ માટે પીરસાતી. રોટલી ફૂલેલી, ઘીથી લથબથ અને નરમ હોવી જોઈતી. શાકમાં સૌથી વધુ પનીરના ટુકડા કે તાજા વટાણા બાળકોની વાટકીમાં પીરસાતા. કેરીનો રસ બને ત્યારે સૌથી ઘટ્ટ અને મીઠો ભાગ જગમાંથી સીધો હરેશ અને બાળકોના વાટકામાં વહેંચાઈ જતો. જગના તળિયે વધેલું પાણી જેવું પ્રવાહી અને ગોટલા ચૂસવાનું કામ હંમેશાં સુધાના ભાગે આવતું.

કોઈએ ક્યારેય સુધાને આવું કરવા દબાણ નહોતું કર્યું. પણ ઘરમાં કોઈએ ક્યારેય એવું પૂછ્યું પણ નહોતું કે, "તારા માટે કંઈ રાખ્યું છે કે નહીં?"

બધાને મન સુધા એટલે એક એવી અક્ષયપાત્ર જેવી સ્ત્રી, જે માત્ર પીરસવા માટે જ જન્મી હતી. તેનું પોતાનું પણ કોઈ પેટ છે, તેને પણ ગરમ અને સ્વાદિષ્ટ ખાવાનું મન થાય છે, એ વિચાર જાણે ઘરના ઉંબરા બહાર જ છૂટી ગયો હતો.

બીજા દિવસે રવિવાર હતો.

બપોરે જમવામાં ઊંધિયું અને પૂરી બનાવવાનું નક્કી થયું. સવારના આઠ વાગ્યાથી સુધા રસોડામાં પરસેવે રેબઝેબ થઈ રહી હતી. વાલોળ, પાપડી, રીંગણ, શક્કરિયાં છોલતાં છોલતાં તેના હાથના નખ કાળા પડી ગયા હતા. તેલમાં મેથીના મુઠિયાં તળતાં તળતાં તેલના ગરમ છાંટા તેના કાંડા પર ઊડ્યા, પણ તેણે સાડીના છેડાથી લૂછી નાખ્યા.

બપોરે દોઢ વાગ્યે જમવાનો સમય થયો.

હરેશ ટેબલ પર બેઠા. "સુધા, સુગંધ તો બહુ સરસ આવે છે. જલ્દી પીરસ, આજે બહુ ભૂખ લાગી છે."

સુધાએ કાંસાની થાળીઓમાં ગરમાગરમ ફૂલેલી પૂરીઓ, ઊંધિયું અને શ્રીખંડ પીરસ્યા. રોહિતે બે વાર મુઠિયાં વધારે માંગ્યા. પૂજાએ ઊંધિયામાંથી ગોળ ગોળ નાના રીંગણ વીણી વીણીને પોતાની થાળીમાં ભરી લીધા.

"મમ્મી, મુઠિયાં બહુ ક્રિસ્પી બન્યા છે, હજુ બે આપને!" રોહિતે બૂમ પાડી.

સુધા કડાઈ પાસે ગઈ. કડાઈમાં માત્ર ત્રણ જ મુઠિયાં બચ્યા હતા. એક ક્ષણ માટે સુધાના મનમાં લાલચ જાગી. આ મુઠિયાં તેણે પોતાના ખાસ સ્વાદ પ્રમાણે મસાલો કરીને બનાવ્યા હતા. તેને પોતાને મુઠિયાં ખૂબ ભાવતા હતા. પણ બીજી જ ક્ષણે તેનો માતૃત્વનો વર્ષો જૂનો સંસ્કાર જાગી ગયો. તેણે બે મુઠિયાં રોહિતની થાળીમાં અને છેલ્લું વધેલું મુઠિયું હરેશની થાળીમાં મૂકી દીધું.

"તું પણ બેસી જા ને હવે," હરેશે મોંમાં પૂરી મૂકતાં ઔપચારિકતા ખાતર કહ્યું.

"હા, તમે જમી લો, હું છેલ્લે નિરાંતે ગરમ પૂરી બનાવીને ખાઈશ," સુધાએ રોજિંદો જવાબ આપી દીધો.

જ્યારે આખો પરિવાર તૃપ્ત થઈને હાથ ધોઈને ઊભો થયો, ત્યારે સુધા રસોડામાં ગઈ.

તેણે ગેસ સામે જોયું. હવે એકલી પોતાના માટે પૂરી તળવાની તેનામાં શક્તિ નહોતી. પગની પિંડીઓ કળતી હતી અને કમરમાં અસહ્ય કળતર થતી હતી. કડાઈમાં ઊંધિયાનો માત્ર રસો અને થોડાં બફાયેલાં શક્કરિયાંના કૂચા પડ્યા હતા. એક પણ મુઠિયું નહોતું. શ્રીખંડના ડબ્બામાં માત્ર બાજુઓ પર ચોંટેલી મલાઈ જેવું હતું.

સુધાએ સવારની વધેલી બે ઠંડી રોટલી લીધી. કડાઈમાં પડેલા ઊંધિયાના બાકી બચેલા તેલવાળા રસામાં એ રોટલી ચોળી. તેણે શ્રીખંડનો ડબ્બો પણ હાથમાં ન લીધો. ઊભા ઊભા જ, સ્લેબ પાસે માથું ટેકવીને તેણે એ ઠંડું ભોજન ગળી લીધું.

જમ્યા પછી જ્યારે તે વાસણ માંજવા બેઠી, ત્યારે અચાનક તેની આંખો સામે અંધારા આવી ગયા. માથું જોરથી ભમ્યું અને હાથમાંથી પિત્તળનો મોટો તપseedડો છટકીને ફરસ પર પટકાયો.

ધડામ અવાજ સાથે સુધા પણ જમીન પર ઢળી પડી.

"સુધા!" હરેશ દોડતા રસોડામાં આવ્યા. રોહિત અને પૂજા પણ ગભરાઈને ભાગી આવ્યા.

સુધા બેભાન હતી. તેનો ચહેરો સાવ ફીકો પડી ગયો હતો. હોઠ સૂકાઈને સફેદ થઈ ગયા હતા.

તરત જ ફેમિલી ડોક્ટર મહેતાને બોલાવવામાં આવ્યા. ડોક્ટરે આવીને સુધાની નાડી તપાસી, બ્લડ પ્રેશર માપ્યું અને આંખોની નીચે જોયું. તેમણે ગંભીર ચહેરે હરેશ સામે જોયું.

"શું થયું છે ડોક્ટર? કોઈ ગંભીર વાત છે?" હરેશે ચિંતાતુર અવાજે પૂછ્યું. "અમે તો એને કોઈ વાતનું દુઃખ નથી આપતા. ઘરમાં બધું જ સુખ છે."

ડોક્ટર મહેતાએ સ્ટેથોસ્કોપ બેગમાં મૂકતાં ઊંડો શ્વાસ લીધો.

"હરેશભાઈ, ઘરમાં સુખ હશે, પણ આ બહેનના શરીરમાં લોહી નથી બચ્યું. સીવિયર એનિમિયા છે. હિમોગ્લોબિન ઘટીને સાડા છ થઈ ગયું છે. બ્લડ પ્રેશર એટલું લો છે કે હમણાં જ મગજમાં લોહી પહોંચવાનું બંધ થઈ જાત."

"પણ એવું કેમ બને? અમારા ઘરમાં રોજ દૂધ, ઘી, શાકભાજી, ફળો બધું જ આવે છે. અમે ખાવાપીવામાં કોઈ કંજૂસી નથી કરતા," રોહિતે વચ્ચેથી કહ્યું.

ડોક્ટરે રોહિત તરફ એક તીખી નજર નાખી. "ઘરમાં સામગ્રી આવવી અને એ પેટમાં જવી, એ બંને વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે, દીકરા. આ અચાનક થયેલી બીમારી નથી. વર્ષોથી થયેલા કુપોષણનું પરિણામ છે. તમારા ઘરમાં જે ઉત્તમ બને છે, તે આ સ્ત્રીના પેટ સુધી ક્યારેય પહોંચ્યું જ નથી. આ તમારા ઘરની એ કૂક છે જે આખા ઘરને મિષ્ટાન્ન ખવડાવે છે અને પોતે એંઠું કે વધેલું-ઘટેલું ખાઈને જીવે છે."

ડોક્ટરના એક એક શબ્દો સોયની જેમ હરેશ અને બાળકોના કાનમાં ખૂંચવા લાગ્યા.

"જો હજુ પણ ધ્યાન નહીં રાખો, તો મલ્ટિપલ ઓર્ગન ફેલ્યોર થઈ શકે છે. દવાઓ તો હું લખી આપું છું, પણ આમને દવાની નહીં, સાચા અર્થમાં પોષણની અને તમારી સંવેદનશીલતાની જરૂર છે." ડોક્ટર કડવાશ સાથે વિદાય થયા.

ઓરડામાં સ્મશાન જેવી શાંતિ પથરાઈ ગઈ.

પલંગ પર સુધા ધીમે ધીમે આંખો ખોલી રહી હતી. તેને સમજાતું નહોતું કે આટલા બધા લોકો તેની આસપાસ કેમ ચિંતાતુર ચહેરે ઊભા છે.

"મને શું થયું હતું?" સુધાએ નબળા અવાજે પૂછ્યું. "અરેરે, રસોડામાં બધા વાસણ એંઠા પડ્યા છે. મારે માંજવાના બાકી છે."

તે ઊભી થવા ગઈ, પણ હરેશે ધીમેથી તેના ખભા પર હાથ મૂકીને તેને પાછી સુવડાવી દીધી. હરેશની આંખોમાં પહેલીવાર પશ્ચાતાપના આંસુ હતા.

"સુધા, તારે ક્યાંય નથી જવાનું. તું સૂઈ રહે," હરેશનો અવાજ ધ્રૂજતો હતો.

"પણ સાંજની રસોઈ..."

"આજે સાંજે કોઈ રસોઈ નહીં બને," હરેશે કહ્યું.

રોહિત અને પૂજા બંને પલંગ પાસે નીચું માથું રાખીને બેસી ગયા. પૂજાએ સુધાનો સુકાઈ ગયેલો, નસો દેખાતો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો. એ હાથ પર હજુ પણ તેલના દાઝેલા ડાઘ હતા.

તે સાંજે ઘરમાં કોઈએ ટીવી ચાલુ ન કર્યું.

હરેશ પોતે રસોડામાં ગયા. તેમણે ફ્રિજ ખોલ્યું. અંદર સફરજન, દાડમ અને દૂધ પડ્યા હતા. તેમણે ક્યારેય સુધા માટે ફળ સમાર્યા નહોતા. આજે તેમણે ધ્રૂજતા હાથે દાડમના દાણા કાઢ્યા, સફરજનની છાલ ઉતારી. પૂજાએ રસોડાના બધા એંઠા વાસણો માંજી નાખ્યા. રોહિતે બહાર જઈને ડોક્ટરે લખેલી દવાઓ અને તાજા ફળોની મોટી થેલી લાવીને મૂકી.

સાંજે આઠ વાગ્યે હરેશ એક મોટી થાળી લઈને સુધાના પલંગ પાસે આવ્યા.

થાળીમાં કાચની વાટકીમાં દાડમના લાલ દાણા હતા, ગરમ દૂધનો મોટો ગ્લાસ હતો અને રોહિત બહારથી લાવેલી પૌષ્ટિક ખીચડી હતી.

હરેશે ચમચી ભરીને સુધાના મોં સામે ધરી.

સુધા અચકાઈ ગઈ. તેણે સંકોચાઈને કહ્યું, "તમે કેમ આ બધું કરો છો? તમે લોકો જમી લો પહેલાં. હું પછી ખાઈ લઈશ."

"ના સુધા," હરેશનો અવાજ ભરાઈ આવ્યો. "પચીસ વર્ષથી તું 'હું પછી ખાઈ લઈશ' કહીને અમને પીરસતી રહી. અને અમે એટલા અંધ અને સ્વાર્થી બની ગયા કે ક્યારેય તારી થાળી સામે જોયું જ નહીં. અમને લાગતું હતું કે તું ત્યાગની મૂર્તિ છે, પણ અમે એ ભૂલી ગયા કે મૂર્તિ પથ્થરની હોય, તું લોહી-માંસની બનેલી જીવતી જાગતી માણસ છે."

પૂજા રડી પડી. "હા મમ્મી, રોજ હું તારી પાસેથી વધારાનું શાક અને રોટલી માંગી લેતી હતી, પણ ક્યારેય વિચાર્યું નહીં કે તારા માટે કશું વધશે કે નહીં. અમે બહુ મોટા ગુનેગાર છીએ તારા."

સુધાની આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યા. આ આંસુ દુઃખના નહોતા, પણ વર્ષોથી થીજી ગયેલા એકલાપણાના પીગળવાના હતા.

"સુધા, આજથી આ ઘરમાં એક નવો નિયમ બનશે," હરેશે મક્કમતાથી કહ્યું. "જ્યાં સુધી તારી થાળી નહીં પીરસાય, ત્યાં સુધી આ ઘરમાં કોઈના મોંમાં પહેલો કોળિયો નહીં જાય. અને તું છેલ્લે વધેલું-ઘટેલું નહીં ખાય. જે સારું બનશે, એમાં પહેલો હક તારો હશે."

સુધાએ હરેશ સામે જોયું. ચમચીમાંથી દાડમના મીઠા દાણા તેના મોંમાં ગયા. વર્ષો પછી આજે તેને ખાવાનો કોઈ સ્વાદ ખરેખર અનુભવાયો હતો.

રસોડું હજુ પણ એ જ હતું, ઘર પણ એ જ હતું, પણ એ ઘરમાં હવે એક સ્ત્રી માત્ર પીરસનારી નહીં, પણ પોતે પણ જીવવા અને સારું ખાવા માટે હકદાર છે તેવો અહેસાસ જીવંત થઈ ચૂક્યો હતો.

આવી જ વધુ રસપ્રદ અને પ્રેરણાદાયી વાર્તાઓ દરરોજ વાંચવા માટે અમારી વેબસાઇટ સાથે જોડાયેલા રહો. વાર્તા ગમી હોય તો શેર કરવાનું ભૂલતા નહીં! 💖