પિતાના અવસાન પછી કરોડોની હવેલી વેચવા ત્રણેય સંતાનો પહોંચ્યા, પણ વકીલે જૂની શરત વાંચી સંભળાવી ત્યારે...

ગામના પાદરે આવેલી જૂની હવેલી જેવી મોટી ઈમારત સામે ત્રણ ભાઈ-બહેન ઊભા હતા. ઈમારતની દીવાલો પરથી પોપડા ઉખડી ગયા હતા અને લાકડાના મોટા દરવાજા પર કાટ લાગેલી સાંકળ લટકતી હતી.

પિતા હરિશંકરભાઈના અવસાનને હજુ માંડ મહિનો થયો હતો. તેઓ પોતાના પાછળ આ વિશાળ વારસાગત મિલકત ત્રણ સંતાનો માટે છોડી ગયા હતા.

સૌથી મોટો ભાઈ અશોક હાથમાં પ્લાનિંગનો નકશો લઈને ઊભો હતો. તે શહેરમાં મોટો બિલ્ડર હતો અને તેને જૂની ઈમારતોમાં કોઈ રસ નહોતો.

"આ જૂની ઈંટ-પથ્થરની હવેલીને તોડી પાડવી જોઈએ." અશોકે હવેલીની છત તરફ આંગળી ચીંધતા કહ્યું. "અહીં એક મોટો શોપિંગ મોલ બની શકે એમ છે."

"ના ભાઈ, આને તોડવાનો ખર્ચો કોણ કરશે?" વચ્ચેનો ભાઈ ભાવિન બોલ્યો. "આપણે આને આમ જ છોડી દઈએ, કોઈ રસ ધરાવતું નથી."

ભાવિન સુરતમાં નોકરી કરતો હતો અને તેને ગામડાની જમીન સાથે કોઈ લેવાદેવા નહોતી. તેને લાગતું હતું કે આ મિલકત ફક્ત વધારાની માથાકૂટ છે.

"તમે બંને સાવ પાગલ છો." સૌથી નાની બહેન અલ્પાએ પોતાના ચશ્મા સરખા કરતા કહ્યું. "ગામમાં હવે જમીનના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે."

અલ્પા પોતાના પતિ સાથે અમદાવાદમાં રહેતી હતી અને તેને રોકડા રૂપિયાની જરૂર હતી. તેને લાગતું હતું કે આ જમીન વેચીને તરત જ ભાગ પાડી લેવા જોઈએ.

"આ જમીન વેચીને ઓછામાં ઓછા પાંચ કરોડ રૂપિયા આવશે." અલ્પાએ આંખો ચમકાવતા કહ્યું. "આપણે ત્રણેય સરખે હિસ્સે વહેંચી લઈએ તો બધાની જિંદગી સુધરી જાય."

અશોક અને ભાવિન પણ આ વાત સાંભળીને થોડા વિચારમાં પડી ગયા. પાંચ કરોડનો આંકડો કોઈ નાનો નહોતો.

"પણ પપ્પાની વસિયતનું શું?" ભાવિને ધીમેથી પૂછ્યું. "વકીલે કહ્યું હતું કે પપ્પાએ કંઈક ખાસ શરત મૂકી છે."

"વસિયતમાં ગમે તે હોય, આપણે ત્રણેય સંમત થઈ જઈએ તો બધું વેચાઈ જાય." અશોકે મક્કમ અવાજે કહ્યું. "ચાલો પહેલા વકીલની ઓફિસે જઈએ."

ત્રણેય જણા ગામના જૂના વકીલ રમણિકભાઈની ઓફિસે પહોંચ્યા. રમણિકભાઈ હરિશંકરભાઈના બાળપણના પાકા ભાઈબંધ હતા.

રમણિકભાઈએ પોતાના જૂના ચશ્મા નાક પર ચડાવ્યા અને ટેબલ પરથી એક પીળી ફાઇલ ઉપાડી. તેમણે ત્રણેય ભાઈ-બહેન સામે ગંભીર નજરે જોયું.

"તમે ત્રણેય આ મિલકત વેચવા કે તોડવા માંગો છો, બરાબર ને?" રમણિકભાઈએ પૂછ્યું.

"હા વકીલકાકા, અમે આ જમીન વેચીને સરખા ભાગ કરવા માંગીએ છીએ." અલ્પાએ તરત જ આગળ આવીને કહ્યું. "અહીં ગામડામાં આટલી મોટી હવેલી રાખવાનો કોઈ અર્થ નથી."

રમણિકભાઈએ એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ફાઇલમાંથી એક જૂનો સરકારી દસ્તાવેજ બહાર કાઢ્યો.

"તમારા પિતાજીએ આ મિલકત માટે ચાલીસ વર્ષ પહેલાં એક ખાસ કાયદાકીય શરત નોંધાવી હતી." રમણિકભાઈએ શાંત અવાજે કહ્યું. "આ શરત મુજબ આ જગ્યા ક્યારેય વેચી શકાશે નહીં."

"શું વાત કરો છો?" અશોક ખુરશી પરથી ઊભો થઈ ગયો. "આ અમારા બાપ-દાદાની મિલકત છે, અમે કેમ ન વેચી શકીએ?"

"કારણ કે આ મિલકત ફક્ત એવા જ વ્યક્તિના નામે ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે જે આનો મૂળ ઉપયોગ ચાલુ રાખે." રમણિકભાઈએ કાગળ પર આંગળી મૂકીને સમજાવ્યું.

"મૂળ ઉપયોગ એટલે શું?" ભાવિને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું. "પપ્પાએ આ જગ્યાનો શું ઉપયોગ નક્કી કર્યો હતો?"

"આ જગ્યા ગામનું જાહેર પુસ્તકાલય છે." રમણિકભાઈએ ચશ્મા ઉતારતા કહ્યું. "અને આ શરત તમારા પિતાજીએ પોતાના હાથે સરકારી ચોપડે નોંધાવી હતી."

આ સાંભળીને ત્રણેય ભાઈ-બહેનના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. કરોડોની મિલકત અચાનક એક જૂના પુસ્તકાલયની શરતમાં બંધાઈ ગઈ હતી.

"પપ્પાનું મગજ ખરાબ થઈ ગયું હતું કે શું?" અલ્પા ગુસ્સાથી લાલચોળ થઈ ગઈ. "આટલી કિંમતી જમીન એક નકામા પુસ્તકાલય માટે રોકી રાખી?"

"અલ્પા, તારા પિતા માટે આદર રાખ." રમણિકભાઈએ કડક અવાજે કહ્યું. "હરિશંકરે આ ગામ માટે પોતાનું આખું જીવન આપી દીધું હતું."

"પણ વકીલકાકા, આજના જમાનામાં પુસ્તકો કોણ વાંચે છે?" અશોકે દલીલ કરી. "હવે તો બધાના હાથમાં મોબાઈલ છે, આ પુસ્તકાલયનો કોઈ ઉપયોગ જ નથી."

"તમે જાતે જઈને જોઈ લો." રમણિકભાઈએ હવેલીની જૂની ચાવી ટેબલ પર મૂકી. "પછી મને કહેજો કે આ જગ્યા નકામી છે કે નહીં."

અશોકે ગુસ્સામાં ચાવી ઉપાડી લીધી. ત્રણેય ભાઈ-બહેન બબડાટ કરતા વકીલની ઓફિસમાંથી બહાર નીકળ્યા.

"આપણે આ શરત કોર્ટમાં ચેલેન્જ કરીશું." અલ્પાએ રસ્તામાં કહ્યું. "કોઈ વસિયત આટલી જિદ્દી ના હોઈ શકે."

"હા, આપણે કોઈ મોટા વકીલને રોકીશું." અશોકે ટેકો આપ્યો. "આ પાંચ કરોડ રૂપિયા આપણે આમ જ નથી જવા દેવાના."

બપોરના બાર વાગ્યાનો સમય થયો હતો. ત્રણેય જણા ફરીથી હવેલી પાસે આવ્યા અને અશોકે ધ્રૂજતા હાથે મોટું તાળું ખોલ્યું.

જેવો દરવાજો ખુલ્યો કે અંદરથી એક અનોખી સુગંધ આવી. એ જૂના કાગળો, ચંદનની અગરબત્તી અને સાફ-સફાઈની તાજી સુગંધ હતી.

ત્રણેય જણા અંદર પ્રવેશ્યા અને સામેનું દ્રશ્ય જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમને લાગતું હતું કે અંદર ધૂળ અને જાળાં હશે, પણ અંદરની દુનિયા સાવ અલગ જ હતી.

મોટા હોલમાં લાકડાના વિશાળ કબાટો લાઈનમાં ગોઠવેલા હતા. દરેક કબાટમાં હજારો પુસ્તકો વ્યવસ્થિત રીતે મૂકેલા હતા.

હોલમાં સંપૂર્ણ શાંતિ હતી અને લગભગ પચાસ જેટલા લોકો અલગ-અલગ ટેબલ પર બેસીને વાંચી રહ્યા હતા. કોઈના હાથમાં સરકારી પરીક્ષાના પુસ્તકો હતા તો કોઈ જૂના છાપા વાંચી રહ્યું હતું.

ખૂણામાં એક વૃદ્ધ માણસ ચશ્મા ચડાવીને બાળકોને ગણિતના દાખલા શીખવી રહ્યો હતો. આટલી બધી શાંતિ અને શિસ્ત જોઈને ત્રણેય ભાઈ-બહેન એક ડગલું પણ આગળ ન ભરી શક્યા.

એક પચીસ વર્ષનો યુવાન ઊભો થઈને અશોક પાસે આવ્યો. તેના ચહેરા પર નમ્રતા હતી.

"તમે હરિશંકર દાદાના દીકરા છો ને?" યુવાને ધીમેથી પૂછ્યું. "દાદાના ગયા પછી આજે પહેલીવાર તમે અહીં આવ્યા."

"હા, હું અશોક છું." અશોકે થોડા સંકોચ સાથે કહ્યું. "તું કોણ છે?"

"મારું નામ કેતન છે." યુવાને હાથ જોડ્યા. "હું આ ગામના ખેડૂતનો દીકરો છું અને ગયા મહિને જ મામલતદારની પરીક્ષા પાસ કરી છે."

"અહીં બેસીને તેં તૈયારી કરી હતી?" ભાવિને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

"હા સાહેબ, મારા ઘરમાં તો લાઈટ પણ સરખી નથી રહેતી." કેતનની આંખોમાં ચમક હતી. "દાદાએ આ પુસ્તકાલયમાં મારા જેવા સેંકડો ગરીબ છોકરાઓ માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના મોંઘા પુસ્તકો વસાવ્યા હતા."

અલ્પા આ સાંભળીને ચૂપચાપ એક ખૂણામાં જઈને ઊભી રહી ગઈ. તેની નજર એક નાની છોકરી પર પડી જે ફાટેલા દફતર સાથે બેસીને વિજ્ઞાનનું પુસ્તક વાંચતી હતી.

એક વૃદ્ધ શિક્ષક જે બાળકોને ભણાવતા હતા, તેઓ પણ પોતાની લાકડી ટેકવતા અશોક પાસે આવ્યા.

"બેટા અશોક, ઓળખ્યો મને?" વૃદ્ધે પૂછ્યું. "હું નરોત્તમ માસ્તર છું, તારા પિતાજીનો જૂનો મિત્ર."

"હા માસ્તર, પ્રણામ." અશોકે ધીમેથી માથું નમાવ્યું.

"તારા પિતાજીએ આ ઈમારત ઊભી કરવા માટે પોતાની આખી જિંદગીની કમાણી લગાવી દીધી હતી." નરોત્તમ માસ્તરે ભીની આંખે કહ્યું. "જ્યારે ગામમાં કોઈ સ્કૂલ નહોતી, ત્યારે અહીંથી ભણીને સેંકડો દીકરા-દીકરીઓ આજે મોટા સાહેબ બન્યા છે."

"પણ માસ્તર, આ જગ્યા તો કરોડોની છે." ભાવિનથી બોલાઈ ગયું.

"જમીનની કિંમત રૂપિયામાં અંકાય બેટા, પણ અહીંથી જે જ્ઞાન અને સંસ્કાર મળે છે એની કોઈ કિંમત નથી હોતી." માસ્તરે ભાવિનના ખભા પર હાથ મૂક્યો. "તારા પિતાજી ઇચ્છતા તો આ જમીન વેચીને શહેરમાં મોટો બંગલો બનાવી શક્યા હોત."

"તો એમણે કેમ ના બનાવ્યો?" અલ્પાએ ધીમા અવાજે પૂછ્યું.

"કારણ કે એમનું માનવું હતું કે પૈસા તો ગમે ત્યારે ખતમ થઈ જશે, પણ જો આ ગામના બાળકો ભણી જશે તો આખી પેઢી તરી જશે." માસ્તરે હવેલીની દીવાલો સામે જોતા કહ્યું. "એમણે આ શરત એટલે મૂકી હતી કે એમ ગયા પછી કોઈ આ ગરીબ બાળકોનું ભવિષ્ય ન છીનવી લે."

અશોક ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો અને એક ટેબલ પાસે ગયો. ત્યાં એક મોટું રજિસ્ટર પડ્યું હતું જેમાં રોજ આવતા લોકોના નામ લખેલા હતા.

અશોકે રજિસ્ટરના પાના ફેરવ્યા. છેલ્લા ત્રીસ દિવસમાં ગામના બસ્સોથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ, વડીલો અને મહિલાઓએ ત્યાં આવીને પુસ્તકો વાંચ્યા હતા.

રજિસ્ટરના પહેલા પાના પર હરિશંકરભાઈના પોતાના અક્ષરે એક નાની નોંધ લખેલી હતી.

"મારા ગયા પછી જો મારા સંતાનો આ જગ્યા જોવા આવે, તો એટલું યાદ રાખજો કે ઈમારતો તોડી શકાય છે, પણ કોઈનું ભવિષ્ય નહીં. આ પુસ્તકાલય મારું ચોથું સંતાન છે, એને અનાથ ના કરતા."

આ શબ્દો વાંચતા જ અશોકની આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહી નીકળી. તે જે જગ્યાને ફક્ત ઈંટ-પથ્થરનો ઢગલો સમજતો હતો, તે ખરેખર તો સેંકડો પરિવારોની આશાનું કેન્દ્ર હતી.

ભાવિન પણ રજિસ્ટર પાસે આવ્યો અને પિતાજીના અક્ષરો જોઈને તેનું ગળું ભરાઈ આવ્યું. "ભાઈ, આપણે આ શું કરવા જઈ રહ્યા હતા?"

અલ્પા પેલા નાના બાળકો પાસે જઈને બેસી ગઈ હતી. એક નાની બાળકીએ અલ્પાનો હાથ પકડીને કહ્યું, "દીદી, તમે આ લાઈબ્રેરી બંધ નથી કરવાના ને? અમારે અહીં રોજ ભણવા આવવું હોય છે."

અલ્પાના દિલમાં એક મોટો ધ્રાસકો પડ્યો. પાંચ કરોડ રૂપિયાની ચમક આ માસૂમ બાળકીના સવાલ સામે સાવ ઝાંખી પડી ગઈ હતી.

અલ્પા ઊભી થઈ અને બંને ભાઈઓ પાસે આવી. તેની આંખો પણ આંસુઓથી ભરેલી હતી.

"ભાઈ, મારે કોઈ ભાગ નથી જોઈતો." અલ્પાએ રડતા અવાજે કહ્યું. "આપણે પપ્પાના સપનાનું ખૂન નથી કરવું."

"હા અલ્પા, તારી વાત સાચી છે." અશોકે આંસુ લૂછતાં કહ્યું. "હું મોટો બિલ્ડર બનીને પણ મારા પિતા જેટલો મોટો માણસ ન બની શક્યો."

"આપણે આ પુસ્તકાલયને તોડવાનું નથી, પણ આને વધારે સુંદર બનાવવાનું છે." ભાવિને બંનેના હાથ પકડ્યા. "આપણે ત્રણેય મળીને દર મહિને આના માટે પૈસા મોકલીશું."

અશોકે કેતનને પાસે બોલાવ્યો અને તેના ખભા પર હાથ મૂક્યો. "કેતન, આ પુસ્તકાલય ક્યારેય બંધ નહીં થાય, આજથી આની જવાબદારી તમારા બધાની સાથે અમારી પણ છે."

આ સાંભળીને આખા હોલમાં હાજર રહેલા તમામ વિદ્યાર્થીઓ અને વડીલોના ચહેરા પર ખુશીની લહેર દોડી ગઈ. નરોત્તમ માસ્તરે ત્રણેય ભાઈ-બહેનના માથા પર આશીર્વાદનો હાથ મૂક્યો.

તે જ સાંજે ત્રણેય જણા ફરીથી વકીલ રમણિકભાઈની ઓફિસે પહોંચ્યા. રમણિકભાઈ ચિંતાતુર ચહેરે એમની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

"બોલો બેટા, શું નક્કી કર્યું? કોર્ટમાં કેસ કરવો છે?" રમણિકભાઈએ પૂછ્યું.

અશોકે હસતાં હસતાં ચાવી ટેબલ પર મૂકી અને વસિયતનો કાગળ હાથમાં લીધો.

"ના વકીલકાકા, અમારે કોઈ કેસ નથી કરવો." અશોકે ગર્વથી કહ્યું. "અમે ત્રણેય આ પુસ્તકાલયના ટ્રસ્ટી બનવા માટે સહી કરવા આવ્યા છીએ."

રમણિકભાઈની આંખોમાં હર્ષના આંસુ આવી ગયા. તેમણે ઊભા થઈને ત્રણેયને ગળે લગાવી દીધા. "હરિશંકર આજે જ્યાં પણ હશે, ત્યાંથી તમારા પર ગર્વ અનુભવતો હશે."

તે રાત્રે ત્રણેય ભાઈ-બહેનોએ હવેલીના આંગણામાં સાથે બેસીને ચા પીધી. વર્ષો પછી ત્રણેય વચ્ચે કોઈ પૈસા કે મિલકતની ચર્ચા નહોતી, પણ પિતાજીના આદર્શોને આગળ ધપાવવાનો એક અનોખો સંતોષ હતો.

કરોડો રૂપિયાની લાલચ એક જ ક્ષણમાં ખરી પડી હતી અને તેની જગ્યાએ સેવા, સ્નેહ અને સંસ્કારનો એક નવો દીવો પ્રગટી ચૂક્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.