પંદર વર્ષથી કારખાનામાં લોહી વહાવતા મજૂરે પગાર પાવતીમાં બીજાનું નામ જોઈને શેઠને કારણ પૂછ્યું તો...

બપોરના બાર વાગ્યાનો સમય હતો અને શહેરની જાણીતી ટેક્સટાઇલ મિલના વિશાળ શેડમાં લૂમ્સ મશીનોનો પ્રચંડ અવાજ ગૂંજી રહ્યો હતો. ગરમ હવામાં રૂની રજકણો ઊડી રહી હતી અને સેંકડો મજૂરો પરસેવે રેબઝેબ થઈને કામ કરી રહ્યા હતા. આ ધમાલ વચ્ચે છેતાલીસ વર્ષનો રમેશ પોતાના મશીન પર સાવ એકચિત્તે કાપડ વણી રહ્યો હતો.

રમેશ છેલ્લા પંદર વર્ષથી આ મિલમાં સિનિયર મશીન ઓપરેટર તરીકે અત્યંત પ્રામાણિકતા અને નિષ્ઠાથી ફરજ બજાવતો હતો. તેનો સ્વભાવ સાદો, નમ્ર અને પોતાના કામ સિવાય કોઈ રાજકારણમાં ન પડવાનો હતો. તેણે ક્યારેય કારખાનામાંથી એક દોરો પણ ચોર્યો નહોતો અને પોતાનો આખો મહિનો પરિવારની ખુશી માટે ઘસી નાખતો હતો.

પરંતુ છેલ્લા બે મહિનાથી રમેશના પરિવાર પર આર્થિક ચિંતાનું મોટું વાદળ ઘેરાયેલું હતું. તેનો અઢાર વર્ષનો તેજસ્વી દીકરો ચિરાગ બારમા ધોરણમાં આખા શહેરમાં પ્રથમ નંબરે પાસ થયો હતો. ચિરાગને મોટી સરકારી એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં પ્રવેશ મળી ગયો હતો પણ પ્રવેશ ફી અને હોસ્ટેલ માટે તાત્કાલિક બે લાખ રૂપિયાની જરૂર હતી.

રમેશની પત્ની ગીતાએ પોતાના ગળામાંથી મંગળસૂત્ર સિવાયના તમામ જૂના દાગીના વેચી દીધા હતા છતાં એક લાખ રૂપિયા ખૂટતા હતા. સરકારી બેંકે ચિરાગની એજ્યુકેશન લોન મંજૂર કરવા માટે રમેશ પાસેથી છેલ્લા છ મહિનાની સત્તાવાર સેલરી સ્લીપ અને કંપનીનું ઓળખપત્ર માંગ્યું હતું. આ કાગળિયાં મેળવવા માટે આજે રમેશ અડધા દિવસની રજા લઈને મિલની મુખ્ય વહીવટી ઓફિસે પહોંચ્યો.

મિલના બીજા માળે આવેલી એરકન્ડિશન્ડ એકાઉન્ટ્સ ઓફિસમાં રમેશ સંકોચ સાથે દાખલ થયો. કાચની કેબિનમાં બેઠેલા પચાસ વર્ષના મુખ્ય એકાઉન્ટન્ટ સુરેશ સામે રમેશે બંને હાથ જોડીને વિનંતી કરી. રમેશે કહ્યું કે સાહેબ, મારા દીકરાના ભવિષ્ય માટે બેંકમાં રજૂ કરવા મને મારી સત્તાવાર પગાર પાવતી અને પીએફ સ્ટેટમેન્ટ આપો.

સુરેશે પોતાના ચશ્મા સરખા કરીને રમેશ સામે અણગમાથી જોયું. સુરેશે અકળાઈને કહ્યું કે તારું કામ મશીન ચલાવવાનું છે, ઓફિસના કાગળોમાં માથું મારવાનું નહીં. સુરેશે બહાનું કાઢ્યું કે સર્વર ડાઉન છે એટલે આવતા અઠવાડિયે આવજે.

રમેશના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ કારણ કે કાલે બપોરે બેંકમાં કાગળો જમા કરાવવાની છેલ્લી તારીખ હતી. રમેશે આજીજી કરતાં કહ્યું કે સાહેબ, જો કાલે કાગળ નહીં મળે તો મારા દીકરાનું આખું વર્ષ બગડી જશે. સુરેશે ક્રોધમાં આવીને રમેશને બહાર જવાનો આદેશ આપ્યો અને પોતે બાથરૂમ તરફ ચાલ્યો ગયો.

સુરેશના ટેબલ પર કોમ્પ્યુટરની સ્ક્રીન ખુલ્લી પડી હતી અને પ્રિન્ટરમાંથી તાજા પગારપત્રકો બહાર આવી રહ્યા હતા. રમેશે ઉત્સુકતા અને લાચારીના કારણે ધીમે પગલે ટેબલ પાસે જઈને પેપર ટ્રેમાં જોયું. રમેશે પોતાનો એમ્પ્લોયી કોડ નંબર સાતસો બાર શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

પરંતુ જેવો તેનો એમ્પ્લોયી કોડ નંબર સાતસો બાર તેની નજરે ચડ્યો, રમેશના હોશ સાવ ઊડી ગયા. સ્ક્રીન પર અને કાગળ પર કોડ નંબર સાતસો બારની સામે રમેશનું નામ ક્યાંય નહોતું. ત્યાં મોટા અક્ષરે કોઈ 'વિનોદ' નામના માણસનું નામ લખેલું હતું.

રમેશને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ ન આવ્યો અને તેણે વારંવાર ચશ્મા સાફ કરીને એ કાગળ જોયો. એ કાગળમાં મશીન નંબર ચોવીસ, ખાતું અને કામના કલાકો બધું જ રમેશનું હતું. પરંતુ રમેશ જે ખાતામાં દર મહિને વીસ હજાર રૂપિયા પગાર લેતો હતો, એ જ કોડ પર કંપની આ વિનોદના નામે દર મહિને પૂરા પંચાવન હજાર રૂપિયા ચૂકવતી હતી.

રમેશના મગજમાં વિચારોનું ભયાનક વાવાઝોડું ઊમટી પડ્યું. છેલ્લા પંદર વર્ષથી તે જે મશીન પર દિવસ-રાત પરસેવો વહાવી રહ્યો હતો, કંપનીના સત્તાવાર ચોપડે તેનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નહોતું. તેને કોઈ અજાણ્યા માણસના નામે બોગસ મજૂર તરીકે પગાર ચૂકવાઈ રહ્યો હતો.

બરાબર એ જ વખતે સુરેશ કેબિનમાં પાછો ફર્યો અને રમેશના હાથમાં કાગળ જોઈને તેનો ચહેરો ભયથી ફિક્કો પડી ગયો. સુરેશે જોરથી કાગળ આંચકી લીધો અને રમેશનો કોલર પકડી લીધો. સુરેશે દાંત ભીંસીને કહ્યું કે તારી આટલી મોટી હિંમત કે તું મારા ટેબલ પરથી કાગળ ચોરે છે.

રમેશે ધ્રૂજતા અવાજે પૂછ્યું કે સાહેબ, આ વિનોદ કોણ છે અને મારો પગાર તેના નામે કેમ નીકળે છે. મને પંદર વર્ષથી વીસ હજાર આપીને મારા નામે પંચાવન હજાર કોણ ખાઈ રહ્યું છે. આ સવાલ સાંભળતાં જ સુરેશના ચહેરા પર ગુસ્સો અને ગભરાટ બંને એકસાથે છવાઈ ગયા.

સુરેશે રમેશ સામે આંગળી ચીંધીને અત્યંત કઠોર અવાજે ચેતવણી આપી. સુરેશે કહ્યું કે જો તારે આ મિલમાં નોકરી ચાલુ રાખવી હોય, તો આ વાત અહીં જ ભૂલી જજે. જો તેં બહાર જઈને કોઈને પણ આ કાગળ વિશે કહ્યું, તો તારી નોકરી આ ક્ષણે કાયમ માટે છીનવાઈ જશે.

સુરેશે કટાક્ષમાં ઉમેર્યું કે તારો દીકરો એન્જિનિયર બનવાના સપના જોતો રહેશે અને તું રસ્તા પર ભીખ માંગતો થઈ જઈશ. રમેશ સાવ સ્તબ્ધ થઈને ઓફિસ બહાર નીકળી ગયો. તેના પગમાંથી શક્તિ સાવ હણાઈ ગઈ હતી અને તેનું હૃદય લોહીના આંસુ રોઈ રહ્યું હતું.

સાંજે રમેશ પોતાના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે ઓસરીમાં ચિરાગ પુસ્તકો લઈને બેઠો હતો. ગીતા રસોડામાં લોટ બાંધતી હતી અને દીકરાના ઉજ્જવળ ભવિષ્યના સપનામાં હસતી હતી. રમેશ ઓસરીના થાંભલાને ટેકે બેસી પડ્યો અને તેના મોંમાંથી ડૂમો નીકળી ગયો.

ગીતાએ દોડી આવીને રમેશનો હાથ પકડ્યો અને પૂછ્યું કે શું થયું, સેલરી સ્લીપ મળી ગઈ ને. રમેશે રડતાં રડતાં ગીતા અને ચિરાગને આખી કાળી હકીકત જણાવી દીધી. આ સાંભળીને ગીતાના હાથમાંથી થાળી છટકી ગઈ અને ચિરાગના ચહેરા પર આક્રોશ છવાઈ ગયો.

ચિરાગે મુઠ્ઠીઓ વાળીને કહ્યું કે પપ્પા, આ કંપની આપણું શોષણ કરી રહી છે અને આપણે પોલીસ સ્ટેશને જવું જોઈએ. પણ રમેશે દીકરાને રોક્યો કારણ કે તે જાણતો હતો કે મોટા ઉદ્યોગપતિઓ સામે ગરીબ મજૂરની લડાઈ અશક્ય હતી. રમેશને લાગ્યું કે તેના પંદર વર્ષના સમર્પણની કિંમત કંપનીએ કચરાપેટીમાં ફેંકી દીધી હતી.

તે રાત્રે રમેશને ઊંઘ ન આવી અને વારંવાર મનમાં એ સવાલ ઘૂમતો રહ્યો કે આ વિનોદ કોણ છે. શું મિલના બાસઠ વર્ષના માલિક અને આખા શહેરમાં દયાળુ ગણાતા વસંત શેઠ પણ આ કાળા ગોરખધંધામાં સામેલ હશે. રમેશનું દિલ આ વાત માનવા તૈયાર નહોતું.

રમેશે નક્કી કર્યું કે જીવ ભલે જોખમમાં મુકાય પણ તે સીધો વસંત શેઠને મળીને પોતાનો હિસાબ માંગીને જ રહેશે. બીજા દિવસે સવારે રમેશ કારખાને જવાને બદલે સીધો શહેરના શાંત વિસ્તારમાં આવેલા વસંત શેઠના જૂના બંગલે પહોંચ્યો.

બંગલાના લોખંડના મોટા દરવાજે બેઠેલા ચોકીદારે રમેશને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ રમેશે જીદ પકડી. અંદર બગીચામાં વસંત શેઠ હીંચકા પર બેસીને હાથમાં ગીતાજીનું પુસ્તક વાંચી રહ્યા હતા. રમેશે દોડીને સીધા વસંત શેઠના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા.

રમેશની આંખોમાંથી આંસુઓની ધાર વહી રહી હતી. વસંત શેઠે આશ્ચર્યથી પુસ્તક બાજુ પર મૂક્યું અને રમેશને બંને હાથે ઊભો કર્યો. વસંતે સ્નેહથી પૂછ્યું કે ભાઈ, તું કોણ છે અને આ રીતે મારા પગમાં કેમ રડે છે.

રમેશે ધ્રૂજતા હાથે ખિસ્સામાંથી પેલો ચોરીછૂપીથી લીધેલો પગારનો કાગળ બહાર કાઢ્યો. રમેશે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે શેઠ, હું તમારી મિલમાં પંદર વર્ષથી મશીન નંબર ચોવીસ પર લોહી વહાવતો મજૂર રમેશ છું. પણ તમારા ચોપડે હું મરી ચૂક્યો છું અને મારો પગાર કોઈ વિનોદના નામે નીકળે છે.

રમેશે આક્રોશમાં કહ્યું કે શેઠ, મારી ભૂલ શું હતી કે મારી ઓળખ છીનવી લેવામાં આવી. આજે મારા તેજસ્વી દીકરાને ભણવા માટે બેંક લોન નથી આપતી કારણ કે મારી પાસે મારી ઓળખનો કોઈ કાગળ નથી. જો તમે પણ આ અન્યાયમાં સામેલ હો તો મારા નસીબને પ્રભુના ભરોસે છોડી દો.

જેવો રમેશના મોંમાંથી 'વિનોદ' શબ્દ નીકળ્યો, વસંત શેઠના હાથમાંથી ગીતાજીનું પુસ્તક નીચે પડી ગયું. વસંત શેઠનો આખો ચહેરો રાખ જેવો સફેદ થઈ ગયો અને તેમની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. વસંત શેઠ ખુરશી પરથી ઊભા થઈ ગયા અને રમેશના બંને ખભા પકડી લીધા.

વસંત શેઠના હોઠ થરથર કાંપવા લાગ્યા અને તેમની વૃદ્ધ આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીક્યા. વસંત શેઠે ગળગળા અવાજે પૂછ્યું કે તું જ એ રમેશ છે જેણે બાર વર્ષ પહેલાં મિલના બોઈલર બ્લાસ્ટમાં પોતાના હાથ બાળી નાખ્યા હતા. રમેશ સ્તબ્ધ થઈને શેઠ સામે તાકી રહ્યો.

રમેશે માથું હલાવીને કહ્યું કે હા શેઠ, બાર વર્ષ પહેલાં દિવાળીની રાત્રે બોઈલર ફાટ્યું ત્યારે મેં અંદર ફસાયેલા એક યુવાન એન્જિનિયરને બચાવવા માટે આગમાં કૂદકો માર્યો હતો. એ છોકરો હોસ્પિટલમાં દમ તોડી ગયો હતો પણ એ વાતને અને આ પગારને શું સંબંધ છે.

વસંત શેઠ જોરજોરથી પોક મૂકીને રડી પડ્યા અને તેમણે આખા બંગલાના નોકરો સામે રમેશને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો. વસંત શેઠે રડતાં રડતાં જે રહસ્ય ખોલ્યું તે સાંભળીને રમેશના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

વસંત શેઠે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું કે રમેશ, તે દિવસે તેં જે છોકરાને આગમાંથી બહાર કાઢ્યો હતો તે બીજું કોઈ નહીં પણ મારો એકમાત્ર લાડકવાયો દીકરો વિનોદ હતો. વિનોદ વિદેશથી ભણીને પહેલીવાર મિલ સંભાળવા આવ્યો હતો અને તે જ રાત્રે દુર્ઘટના બની હતી.

વસંત શેઠે જણાવ્યું કે હોસ્પિટલમાં છેલ્લા શ્વાસ લેતાં પહેલાં વિનોદે મારો હાથ પકડીને કહ્યું હતું કે પપ્પા, રમેશ નામના કારીગરે પોતાના જીવની પરવા કર્યા વગર મને બચાવવા પોતાના બંને હાથ હોમી દીધા હતા. વિનોદે મારી પાસે વચન લીધું હતું કે હું આખી જિંદગી રમેશના પરિવારની રક્ષા કરું.

વસંત શેઠે આગળ એક ભયાનક સત્ય જાહેર કર્યું. દીકરાના મૃત્યુ પછી કંપનીના સ્વાર્થી ભાગીદારોએ મિલ હડપ કરવાના ષડયંત્ર શરૂ કર્યા હતા. તેઓ અકસ્માતના તમામ સાક્ષીઓ અને પીડિત મજૂરોને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવા માંગતા હતા.

વસંત શેઠે પોતાના કાળજા પર પથ્થર મૂકીને એક ગુપ્ત નિર્ણય લીધો હતો. તેમણે કંપનીના ચોપડે વિનોદનું નામ એક કાયમી ટેકનિકલ ડિરેક્ટર તરીકે ચાલુ રાખ્યું હતું જેથી ભાગીદારો તેનો હિસ્સો છીનવી ન શકે. વસંત શેઠે એકાઉન્ટન્ટ સુરેશને કડક આદેશ આપ્યો હતો કે વિનોદના નામે નીકળતો પૂરો પંચાવન હજાર રૂપિયાનો પગાર દર મહિને સીધો રમેશના હાથમાં રોકડેથી પહોંચતો કરવો.

વસંત શેઠે આંસુ લૂછતાં કહ્યું કે રમેશ, મેં તો સુરેશને કહ્યું હતું કે તને દર મહિને પંચાવન હજાર રોકડા આપવામાં આવે જેથી તારો પરિવાર રાજાની જેમ જીવે. પણ મને સ્વપ્નેય કલ્પના નહોતી કે પેલો દગાબાજ સુરેશ તને માત્ર વીસ હજાર આપીને બાકીના પાંત્રીસ હજાર છેલ્લા બાર વર્ષથી પોતાના ખિસ્સામાં ઓળવી રહ્યો હતો.

આ સત્ય સાંભળતાં જ રમેશના કાનમાં જાણે આકાશ તૂટી પડ્યું હોય તેવો સન્નાટો છવાઈ ગયો. રમેશને સમજાયું કે શેઠ તેના દુશ્મન નહોતા પણ તેના તારણહાર હતા. વસંત શેઠનો પવિત્ર પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા વચ્ચે પેલો લુચ્ચો એકાઉન્ટન્ટ ઝેર ઘોળી રહ્યો હતો.

વસંત શેઠે તરત જ કાનૂની અધિકારીઓને ફોન જોડ્યો અને મિલના વહીવટી સ્ટાફને તાત્કાલિક બંગલે હાજર થવાનો આદેશ આપ્યો. થોડી જ વારમાં સુરેશને અધિકારીઓ સાથે બંગલે બોલાવી લેવામાં આવ્યો.

શેઠ સામે ઊભેલા સુરેશના પગ ધ્રૂજી રહ્યા હતા અને તેનું આખું શરીર પરસેવાથી ભીંજાઈ ગયું હતું. સુરેશે શેઠના પગ પકડીને માફી માંગી પણ વસંત શેઠે તિરસ્કારથી તેને દૂર હટાવી દીધો. અધિકારીઓએ સુરેશની અટકાયત કરીને કાનૂની તપાસ શરૂ કરી દીધી.

વસંત શેઠે સુરેશના બેંક ખાતાઓ અને મિલકત જપ્ત કરાવીને છેલ્લા બાર વર્ષના તમામ કપાયેલા નાણાં વ્યાજ સહિત રિકવર કરવાનો કાનૂની આદેશ આપ્યો. એ રકમ પૂરી પચાસ લાખ રૂપિયાથી પણ વધારે થતી હતી.

વસંત શેઠે તે જ ક્ષણે પોતાની કાર કઢાવી અને રમેશને સાથે બેસાડીને સીધા રમેશના ગરીબ ઘરે પહોંચ્યા. રમેશના આંગણામાં મોટી ગાડી જોઈને પડોશીઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. ગીતા અને ચિરાગ ગભરાઈને દરવાજે આવીને ઊભા રહ્યા.

વસંત શેઠે આગળ વધીને ચિરાગના માથા પર પોતાના બંને હાથ મૂક્યા. વસંત શેઠે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે દીકરા, તારે હવે કોઈ બેંક પાસે લોનની ભીખ માંગવાની જરૂર નથી. જે બાપે મારા દીકરાને બચાવવા પોતાનું લોહી રેડ્યું હોય, તેના દીકરાને દુનિયાની શ્રેષ્ઠ કોલેજમાં ભણાવવાની જવાબદારી આ દાદાની છે.

વસંત શેઠે ચિરાગના હાથમાં એન્જિનિયરિંગ કોલેજનો આખો ચેક સોંપ્યો. એટલું જ નહીં, વસંત શેઠે રમેશને કંપનીના તમામ સત્તાવાર ચોપડે મુખ્ય મશીનરી હેડ તરીકે કાયમી નિમણૂક આપી અને પચાસ લાખ રૂપિયાની જૂની બાકી રકમનો ચેક ગીતાના હાથમાં મૂક્યો.

ગીતા અને રમેશની આંખોમાંથી હર્ષ અને આદરના આંસુ વહી નીક્યા. આખા ઓરડામાં ઈશ્વરીય ન્યાય અને સત્યનો અનોખો પ્રકાશ પથરાઈ ગયો. ચિરાગે વસંત શેઠના ચરણ સ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ લીધા.

તે દિવસ પછી રમેશ ક્યારેય કોઈ અજાણ્યા પડછાયા પાછળ ન જીવ્યો. તેને પોતાની સાચી ઓળખ, માન અને અધિકાર પાછા મળ્યા. કંપનીના તમામ મજૂરો માટે રમેશ એક સાચો હીરો બની ગયો.

સંસારમાં સત્યને ગમે તેટલા કાગળો નીચે દબાવી રાખવામાં આવે તો પણ તે એક દિવસ સૂર્યની જેમ પ્રગટ થઈને જ રહે છે. રમેશની આ પ્રેરણાદાયી સત્યકથા સાબિત કરે છે કે નિઃસ્વાર્થ ભાવે કરેલું પુણ્ય ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી અને ઈશ્વર પોતાના ભક્તોની લાજ હંમેશાં રાખે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.