સાંકડા રસ્તા માટે બે ગામ વચ્ચે હથિયારો ઊપડ્યા ત્યારે વૃદ્ધ માવડીએ વચ્ચે આવીને કહ્યું કે...

બપોરના બાર વાગ્યાનો આકરો તડકો સીમમાં ધગધગી રહ્યો હતો અને વાતાવરણમાં ભયાનક તણાવ ફેલાયેલો હતો. બંને પાડોશી ગામોની સીમ વચ્ચેથી પસાર થતા એક સાંકડા નેળિયા જેવા રસ્તા પર સેંકડો લોકો સામસામે લાકડીઓ અને ધારિયાં લઈને ઊભા હતા. કોઈ પણ ક્ષણે લોહિયાળ અથડામણ થાય તેવી સ્ફોટક પરિસ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ હતી.

આ સાંકડો કાચો રસ્તો બંને ગામો વચ્ચે આવનજાવન માટેનો એકમાત્ર મુખ્ય માર્ગ હતો. ખેતરોમાંથી પાક લાવવા માટે, બીમાર લોકોને દવાખાને પહોંચાડવા માટે અને બાળકોને શાળાએ જવા માટે આ જ રસ્તો વપરાતો હતો. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી બંને ગામો વચ્ચે આ સાંકડા રસ્તાની જમીનની માલિકીને લઈને ભારે વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો.

ઉપરના ગામના મુખી ભવાન અત્યંત કડક, અહંકારી અને પોતાની જમીન માટે કોઈ પણ હદ વટાવી જાય તેવા માણસ હતા. તેમણે રસ્તાની વચ્ચોવચ પથ્થરોની મોટી દીવાલ ચણીને રસ્તો બંધ કરી દીધો હતો. તેમનો દાવો હતો કે આ રસ્તો તેમની પૈતૃક જમીનમાંથી નીકળે છે એટલે નીચેના ગામના વાહનો અહીંથી પસાર નહીં થઈ શકે.

સામે પક્ષે નીચેના ગામના યુવાન આગેવાન કનુના નેતૃત્વમાં સેંકડો ખેડૂતો ટ્રેક્ટરો લઈને રસ્તા પર આવી પહોંચ્યા હતા. કનુનો આક્રોશ હતો કે આ રસ્તો સદીઓથી જાહેર માર્ગ છે અને તેના પર કોઈ એક ગામનો ઈજારો હોઈ શકે નહીં. જો રસ્તો તાત્કાલિક નહીં ખોલવામાં આવે તો તેઓ બળજબરીથી પથ્થરો તોડી નાખશે તેવી ધમકી આપી રહ્યા હતા.

બંને તરફથી ગાળાગાળી અને પડકારો શરૂ થઈ ગયા હતા અને યુવાનો હથિયારો ઉગામી રહ્યા હતા. ગામના વડીલો વચ્ચે પડીને શાંતિ રાખવાની વિનંતી કરતા હતા પણ કોઈ કોઈનું સાંભળવા તૈયાર નહોતું. જમીનના એક નાના ટુકડા માટે બંને ગામો એકબીજાના કટ્ટર દુશ્મન બનીને લોહી વહાવવા આતુર હતા.

બરાબર એ જ ગંભીર ક્ષણે સીમના છેડેથી લાકડીના ટેકે ધીમા પગલે ચાલતી એક વૃદ્ધ આકૃતિ રસ્તા તરફ આવતી દેખાઈ. એ બ્યાસી વર્ષના કાશીબા હતા જે આખા પંથકમાં સૌથી વયોવૃદ્ધ અને અત્યંત આદરણીય દાદી તરીકે જાણીતા હતા. કાશીબાના માથાના તમામ વાળ બરફ જેવા સફેદ હતા અને તેમના ચહેરા પર સમયની ઊંડી કરચલીઓ છવાયેલી હતી.

કાશીબાને ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધતા જોઈને બંને પક્ષના લોકો એક ક્ષણ માટે સ્તબ્ધ થઈ ગયા. ભવાન અને કનુ બંને પોતાના હાથમાં રહેલા હથિયારો નીચા કરી ગયા. કાશીબાનો દરજ્જો એવો હતો કે કોઈ પણ ગામનો વડીલ તેમની સામે ઊંચા અવાજે બોલવાની હિંમત કરી શકતો નહોતો.

કાશીબા રસ્તાની વચ્ચોવચ મુકાયેલા પેલા મોટા પથ્થર પાસે આવીને ઊભા રહ્યા. તેમણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પોતાના ધ્રૂજતા અવાજે બંને ગામના પુરુષો સામે તીખી નજરે જોયું. તેમની આંખોમાં ક્રોધ કરતાં વધુ ઊંડું દર્દ અને અસહ્ય વેદના છલકાઈ રહી હતી.

કાશીબાએ પોતાની લાકડી જમીન પર પછાડીને કહ્યું કે શરમ કરો તમે બધા, જે જમીન પર લોહી રેડવા તૈયાર થયા છો તેનો સાચો ઇતિહાસ પણ જાણો છો. આ પથ્થરો અને માટી કોઈ એક ગામની જાગીર નથી પણ બે પવિત્ર જીવોના બલિદાનની સાક્ષી છે. તમારા બાપ-દાદાઓએ આ રસ્તો કેવી રીતે બનાવ્યો હતો તેની તમને કોઈને ખબર નથી.

મુખી ભવાને થોડા અચકાતાં કહ્યું કે કાશીબા, સરકારી નકશામાં આ જમીન અમારા ગામના સીમાડામાં આવે છે. આ લોકો અમારી જમીન દબાવવા માંગે છે એટલે અમે રસ્તો બંધ કર્યો છે. અમે અમારા હક માટે લડી રહ્યા છીએ.

કાશીબાએ ભવાન સામે જોઈને અત્યંત ગંભીર અવાજે પૂછ્યું કે કયો હક ભવાન, તારા દાદા દેવજીનો હક કે મારા સ્વર્ગસ્થ પતિ મનસુખનો હક. શું તું જાણે છે કે સાઠ વર્ષ પહેલાં આ જગ્યાએ શું હતું. સાઠ વર્ષ પહેલાં અહીં કોઈ રસ્તો જ નહોતો પણ એક જીવલેણ ઊંડી ખાઈ અને કાદવવાળી ભેખડો હતી.

આ શબ્દો સાંભળતાં જ આખી ભીડમાં સોપો પડી ગયો અને બધા શાંત થઈને સાંભળવા લાગ્યા. કાશીબા રસ્તાના કિનારે આવેલા એક જૂના વડના ઝાડના ઓટલા પર બેસી ગયા. તેમની આંખોમાંથી સાઠ વર્ષ જૂની એ દર્દનાક અને વિસરાઈ ગયેલી યાદો તાજી થઈ ગઈ.

કાશીબાએ આંસુ લૂછતાં ગળગળા અવાજે ભૂતકાળનું સત્ય કહેવાનું શરૂ કર્યું. સાઠ વર્ષ પહેલાં આ આખા પ્રદેશમાં ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યો હતો અને બંને ગામોમાં અનાજનો એક દાણો પણ નહોતો બચ્યો. લોકો ભૂખમરાથી ટપોટપ મરી રહ્યા હતા અને પીવાના પાણી માટે હાહાકાર મચી ગયો હતો.

તે સમયે બંને ગામો વચ્ચે આ ઊંડી ખાઈ હોવાના કારણે કોઈ સંપર્ક થઈ શકતો નહોતો. નીચેના ગામમાં એક સુંદર મીઠા પાણીનો કૂવો હતો પણ ઉપરના ગામના લોકો તરસ્યા મરી રહ્યા હતા. જ્યારે ઉપરના ગામમાં એક મોટો અનાજનો કોઠાર હતો પણ નીચેના ગામના બાળકો ભૂખથી તરફડતા હતા.

તે સમયે ઉપરના ગામમાંથી ભવાનના સગા દાદા દેવજી અને નીચેના ગામમાંથી કાશીબાના પતિ મનસુખ બંને સગા ભાઈઓ કરતાં પણ વિશેષ પાક્કા મિત્રો હતા. બંને યુવાનોએ જોયું કે રસ્તાના અભાવે બંને ગામોના નિર્દોષ લોકો મોતને ભેટી રહ્યા છે. કોઈ સરકારી મદદ આવે તેવી કોઈ આશા નહોતી.

દેવજી અને મનસુખે ઈશ્વરની સાક્ષીએ એક પવિત્ર સંકલ્પ કર્યો કે તેઓ બંને ગામોને જોડતો એક પાકો રસ્તો બનાવશે. પણ એ કામ હિમાલય ચડવા જેટલું અસંભવ હતું કારણ કે વચ્ચે વિશાળ કાળમીંઢ પથ્થરોની મોટી ભેખડ ઊભી હતી. ગામના અન્ય લોકોએ તેમને પાગલ ગણીને સાથ આપવાની ના પાડી દીધી હતી.

છતાં એ બંને યુવાનો ડગ્યા નહીં અને તેમણે પોતાના ઘરમાંથી કોદાળી, પાવડા અને હથોડા ઉપાડ્યા. તેમણે સતત ત્રણ વર્ષ સુધી ભરબપોરે અને કડકડતી ઠંડીમાં એકલા હાથે એ પથ્થરો તોડવાનું શરૂ કર્યું. તેમના હાથની ચામડી છોલાઈ જતી હતી અને પગમાંથી લોહી વહેતું હતું.

એટલું જ નહીં, રસ્તો બનાવવા માટે પૂરતી જગ્યા નહોતી એટલે દેવજીએ પોતાની ત્રણ વીઘા સૌથી ફળદ્રુપ જમીન કોઈપણ વળતર લીધા વગર દાનમાં આપી દીધી હતી. સામે પક્ષે મનસુખે પણ પોતાના ખેતરનો મોટો હિસ્સો રસ્તા માટે ખુલ્લો મૂકી દીધો હતો. બંને મિત્રોએ પોતાના સ્વાર્થનો ભોગ આપીને આ રસ્તો કંડાર્યો હતો.

કાશીબાનો અવાજ વધુ ધ્રૂજવા લાગ્યો અને તેમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યાં. કાશીબાએ જણાવ્યું કે રસ્તો પૂરો થવાની તૈયારીમાં હતો ત્યારે એક દિવસ ચોમાસાની તોફાની રાત્રે ભારે વરસાદ તૂટી પડ્યો. ઉપરની ટેકરી પરથી એક વિશાળ કાળમીંઢ પથ્થર સરકીને નીચે પડવાની તૈયારીમાં હતો.

મનસુખ તે સમયે ખાઈમાં માટી સમથળ કરી રહ્યો હતો અને તેને પથ્થર પડવાની ખબર નહોતી. દેવજીએ દૂરથી એ પથ્થરને ધસમસતો આવતો જોયો અને તેણે પોતાના જીવની સહેજ પણ પરવા કર્યા વિના જોરદાર છલાંગ લગાવી. દેવજીએ મનસુખને જોરથી ધક્કો મારીને ખાઈની બહાર ફેંકી દીધો.

મનસુખનો જીવ બચી ગયો પણ પેલો મહાકાય પથ્થર સીધો દેવજીની છાતી પર પછડાયો. દેવજીનું શરીર એ પથ્થર નીચે કચડાઈ ગયું અને લોહીની નદી વહી નીકળી. મનસુખ પાગલની જેમ પથ્થર હટાવવાનો પ્રયત્ન કરતો રહ્યો પણ પથ્થર હલ્યો પણ નહીં.

મરતાં પહેલાં લોહીલુહાણ હાલતમાં દેવજીએ મનસુખનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો હતો. દેવજીએ પોતાના છેલ્લા શ્વાસે કહ્યું હતું કે મનસુખ મારા ભાઈ, રડતો નહીં પણ આ રસ્તો પૂરો કરજે. આ રસ્તો બે ગામોની સરહદ નથી પણ બે ભાઈઓના હૃદયને જોડતી નસ છે.

દેવજીએ છેલ્લું વચન માંગ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં કોઈ પણ પેઢી આ રસ્તા પર વેરઝેર ન વાવે અને આ રસ્તો કાયમ બંને ગામો માટે ખુલ્લો રહે. દેવજીએ મનસુખના ખોળામાં જ પોતાનો અંતિમ શ્વાસ છોડી દીધો હતો. આખા પંથકે તે દિવસે એક મહાન બલિદાન જોયું હતું.

મનસુખે પોતાના મિત્રના રક્તથી ખરડાયેલી માટી પોતાના માથે ચડાવી હતી. મનસુખે દેવજીની એ લોહીવાળી ખેસ આ રસ્તાના વચ્ચોવચ દાટીને તેના પર સરહદનો ખાંભી પથ્થર સ્થાપિત કર્યો હતો. એ ખાંભીની નીચે આજે પણ દેવજીના પવિત્ર અસ્થિ અને તેમનો આત્મા વસે છે.

કાશીબાએ ઊભા થઈને ભવાન અને કનુ સામે આંગળી ચીંધીને આક્રોશથી કહ્યું કે જુઓ આ પથ્થરને. જે રસ્તો તારા દાદાના બલિદાનથી અને મારા પતિના આંસુઓથી સિંચાયેલો છે, ત્યાં આજે તમે એકબીજાનું ગળું કાપવા આવ્યા છો. શું આ સંસ્કાર તમારા પૂર્વજો તમને આપી ગયા હતા.

કાશીબાના આ એક-એક શબ્દો બંને ગામના લોકોના કાળજામાં તીરની જેમ આરપાર નીકળી ગયા. આખી ભીડમાં સોપો પડી ગયો અને પવનનો અવાજ પણ સંભળાતો બંધ થઈ ગયો. યુવાનોના હાથમાંથી લાકડીઓ અને ધારિયાં આપોઆપ જમીન પર ખરી પડ્યાં.

મુખી ભવાનના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ અને તેનો ચહેરો શરમથી સાવ કાળો પડી ગયો. તેને યાદ આવ્યું કે બાળપણમાં તેના પિતા પણ કહેતા હતા કે આપણો પરિવાર આ રસ્તાના કારણે જ ઓળખાય છે. પણ તે સંપત્તિ અને અહંકારના લોભમાં પોતાના દાદાના અમર બલિદાનને સાવ ભૂલી ગયો હતો.

સામે ઊભેલા કનુની આંખોમાંથી પણ પસ્તાવાના આંસુ વહી નીકળ્યાં. કનુને સમજાયું કે જે રસ્તા પર તેઓ અધિકાર જમાવવા લડતા હતા, તે વાસ્તવમાં બે ગામોના પ્રેમ અને ઐક્યનું પવિત્ર પ્રતીક હતું. કનુ ધીમા પગલે આગળ વધ્યો.

કાશીબાએ બંને ગામના આગેવાનોને કહ્યું કે જો તમને હજુ પણ જમીનનો લોભ હોય તો પહેલાં આ ખાંભી ખોદી નાખો અને તમારા દાદાના અસ્થિ ફેંકી દો. પછી ભલે તમે એકબીજાનું લોહી વહાવીને આ રસ્તાને સ્મશાન બનાવી દો. હું વૃદ્ધ સ્ત્રી તમને રોકવા નહીં આવું.

ભવાન પોતાના આવેગને રોકી ન શક્યો અને દોડીને કાશીબાના પગમાં ઢળી પડ્યો. ભવાને કાશીબાના બંને ધૂળવાળા પગ પકડી લીધા અને નાના બાળકની જેમ જોરજોરથી પોક મૂકીને રડવા લાગ્યો. ભવાને કહ્યું કે કાશીબા મને માફ કરી દો, હું પાપી બની ગયો હતો.

ભવાને રડતાં રડતાં કહ્યું કે મેં મારા શહીદ દાદાના નામને લજવ્યું અને આખા ગામને વિનાશના માર્ગે ધકેલી દીધું. મારી આંખો પર અહંકારનો એવો પડદો ચડી ગયો હતો કે હું સાચો ધર્મ ભૂલી ગયો હતો. મને આ પાપમાંથી મુક્ત કરો.

કનુ પણ દોડી આવ્યો અને તેણે ભવાનના ખભા પર હાથ મૂકી દીધો. કનુએ હાથ જોડીને કહ્યું કે ભવાનભાઈ, ભૂલ અમારી પણ હતી કે અમે ક્રોધમાં આવીને હથિયારો ઉપાડ્યા. જો તમે મોટા ભાઈ બનીને માર્ગદર્શન આપ્યું હોત તો આ દિવસ જોવો ન પડત.

ભવાને ઊભા થઈને કનુને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો. બંને ગામના આગેવાનો એકબીજાના ગળે વળગીને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા. વર્ષોથી બંને ગામો વચ્ચે ભરાયેલી શંકા, અદેખાઈ અને કડવાશ આંસુ બનીને વહી ગઈ.

આ દ્રશ્ય જોઈને બંને તરફ ઊભેલા સેંકડો ગ્રામજનોની આંખો ભીની થઈ ગઈ. પળવાર પહેલાં જ્યાં યુદ્ધનું મેદાન બનવાની તૈયારી હતી, ત્યાં હવે સ્નેહ અને ભાઈચારાનો અનોખો સંગમ રચાઈ ગયો હતો. બધાએ પોતપોતાના હથિયારો ફેંકી દીધા.

ભવાને તરત જ પોતાના ગામના યુવાનોને આદેશ આપ્યો કે રસ્તાની વચ્ચે ચણેલી પેલી પથ્થરોની દીવાલને તોડી નાખો. બંને ગામના યુવાનોએ સાથે મળીને પોતાના હાથે એ પથ્થરો હટાવી લીધા અને માત્ર અડધા કલાકમાં રસ્તો સાવ ખુલ્લો કરી દીધો.

તે જ ક્ષણે ભવાને આખા પંચ સમક્ષ એક મોટો અને ઉમદા નિર્ણય જાહેર કર્યો. ભવાને કહ્યું કે આ રસ્તો સાંકડો છે એટલે વાહનો નીકળી શકતા નથી. હું મારા ખેતરમાંથી બંને બાજુ દસ-દસ ફૂટ જમીન રસ્તો પહોળો કરવા માટે રાજીખુશીથી દાનમાં આપું છું.

કનુએ પણ તરત જ સામેથી જાહેરાત કરી કે નીચેનું ગામ પણ પોતાના તરફથી એટલી જ જમીન આપશે. બંને ગામો ભેગા મળીને પોતાના ખર્ચે આ રસ્તાને પાકો ડામર રોડ બનાવશે. હવે આ રસ્તો કોઈ એક ગામનો નહીં પણ બંને ગામોની અખંડ એકતાનો માર્ગ બનશે.

કાશીબાની આંખોમાંથી હર્ષના આંસુ વહી નીક્યાં. તેમણે બંને આગેવાનોના માથા પર હાથ મૂકીને અખંડ સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ આપ્યા. કાશીબાએ કહ્યું કે આજે સાઠ વર્ષ પછી મારા પતિ અને દેવજીનો આત્મા સ્વર્ગમાંથી પુષ્પો વરસાવતો હશે.

સાંજે બંને ગામોએ સાથે મળીને રસ્તાના પ્રવેશદ્વાર પર એક ભવ્ય તકતી લગાવી જેના પર લખાયું કે 'પવિત્ર અમર મૈત્રી પથ'. આખા સીમમાં લાપસીના આંધણ મુકાયા અને બંને ગામના લોકોએ સાથે બેસીને પ્રેમપૂર્વક ભોજન લીધું. સદીઓ જૂની દુશ્મનાવટ કાયમ માટે સ્નેહમાં પલટાઈ ગઈ.

જમીનના ટુકડા ક્યારેય સંબંધો કરતાં મોટા હોઈ શકતા નથી. એક વૃદ્ધ માવડીના પવિત્ર સત્યે હજારો લોકોના જીવ બચાવી લીધા અને તૂટતા સમાજને કાયમ માટે જોડી દીધો. ત્યાગ અને સમર્પણની સુગંધ ક્યારેય ભૂંસાતી નથી પણ પેઢી દર પેઢી અમર રહે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.